Στο δοκίμιό του *Of Clouds and Clocks* («Περί Νεφών και Ρολογιών»), που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Karl Popper *Objective Knowledge*, ο Πόπερ αντιπαρέθεσε τα «νέφη» (*clouds*), ως μεταφορά για τα απροσδιοριστικά συστήματα, στα «ρολόγια» (*clocks*), που συμβολίζουν τα αιτιοκρατικά συστήματα. Τάχθηκε υπέρ της αναιτιοκρατίας, γράφοντας:
> Πιστεύω ότι ο Πιρς είχε δίκιο όταν υποστήριζε ότι όλα τα ρολόγια είναι, σε σημαντικό βαθμό, νέφη — ακόμη και τα πλέον ακριβή ρολόγια. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί την πιο σημαντική αντιστροφή της εσφαλμένης αιτιοκρατικής άποψης σύμφωνα με την οποία όλα τα νέφη είναι ρολόγια.
In his essay /Of Clouds and Clocks/, included in his book /Objective
Knowledge/, Popper <https://en.wikipedia.org/wiki/Karl_Popper>
contrasted "clouds", his metaphor for indeterministic systems, with
"clocks", meaning deterministic ones. He sided with indeterminism, writing
> I believe Peirce was right in holding that all clocks are clouds to
some considerable degree — even the most precise of clocks. This, I
think, is the most important inversion of the mistaken determinist
view that all clouds are clocks^[19] <#cite_note-19>
^19 Popper, K: Of Clouds and Cuckoos, included in Objective Knowledge, revised, 1978, p215.
[Indeterminism - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Indeterminism)
Κυριακή 7 Ιουνίου 2026
Ο Πόπερ αντιπαρέθεσε τα «νέφη» (clouds), ως μεταφορά για τα απροσδιοριστικά συστήματα, στα «ρολόγια» (clocks), που συμβολίζουν τα αιτιοκρατικά συστήματα
Ο Κόμπτον υποδέχθηκε θετικά την άνοδο της αναιτιοκρατίας στην επιστήμη του 20ού αιώνα, γράφοντας
> Στη δική μου σκέψη σχετικά με αυτό το ζωτικής σημασίας ζήτημα βρίσκομαι σε μια πολύ πιο ικανοποιητική πνευματική κατάσταση απ’ ό,τι θα μπορούσα να είχα βρεθεί σε οποιοδήποτε προγενέστερο στάδιο της επιστήμης. Αν οι διατυπώσεις των νόμων της φυσικής θεωρούνταν απολύτως ορθές, θα έπρεπε να υποθέσει κανείς (όπως έκαναν οι περισσότεροι φιλόσοφοι) ότι το αίσθημα της ελευθερίας είναι απατηλό· ή, αν η [ελεύθερη] επιλογή θεωρούνταν αποτελεσματική, τότε οι νόμοι της φυσικής θα έπρεπε να θεωρηθούν αναξιόπιστοι. Το δίλημμα αυτό υπήρξε ένα δυσάρεστο και ανησυχητικό αδιέξοδο.
Compton welcomed the rise of indeterminism in 20th century science,
writing:
> In my own thinking on this vital subject I am in a much more
satisfied state of mind than I could have been at any earlier stage
of science. If the statements of the laws of physics were assumed
correct, one would have had to suppose (as did most philosophers)
that the feeling of freedom is illusory, or if [free] choice were
considered effective, that the laws of physics ... [were]
unreliable. The dilemma has been an uncomfortable one.^[17]
<#cite_note-17>
^17 Commpton, A.H. The Human Meaning of Science p. ix
[Indeterminism - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Indeterminism)
Όταν κάποια ασκεί ελευθερία, με την πράξη της επιλογής της προσθέτει η ίδια έναν παράγοντα που δεν παρέχεται από τις φυσικές συνθήκες και έτσι καθορίζει η ίδια τι θα συμβεί.
Απαντώντας στις επικρίσεις ότι οι ιδέες του καθιστούσαν την τύχη άμεση αιτία των πράξεών μας, ο Κόμπτον διευκρίνισε τη δι-σταδιακή φύση της θεωρίας του σε άρθρο του στο *Atlantic Monthly* το 1955. Πρώτα υπάρχει ένα φάσμα τυχαίων δυνατών συμβάντων και κατόπιν προστίθεται ένας καθοριστικός παράγοντας μέσω της πράξης της επιλογής.
> Ένα σύνολο γνωστών φυσικών συνθηκών δεν επαρκεί για να προσδιορίσει με ακρίβεια ποιο θα είναι ένα επερχόμενο συμβάν. Οι συνθήκες αυτές, στον βαθμό που μπορούν να γίνουν γνωστές, ορίζουν αντίθετα ένα εύρος δυνατών συμβάντων, μεταξύ των οποίων θα λάβει χώρα κάποιο συγκεκριμένο συμβάν. Όταν κάποια ασκεί ελευθερία, με την πράξη της επιλογής της προσθέτει η ίδια έναν παράγοντα που δεν παρέχεται από τις φυσικές συνθήκες και έτσι καθορίζει η ίδια τι θα συμβεί. Το ότι πράγματι το κάνει αυτό είναι γνωστό μόνο στο ίδιο το πρόσωπο. Από έξω μπορεί κανείς να διακρίνει στην πράξη του μόνο τη λειτουργία του φυσικού νόμου. Η εσωτερική γνώση ότι πράγματι κάνει αυτό που προτίθεται να κάνει είναι εκείνο που αποκαλύπτει στην ίδια τη δρώσα ότι είναι ελεύθερη.
Reacting to criticisms that his ideas made chance the direct cause of
our actions, Compton clarified the two-stage nature of his idea in an /
Atlantic Monthly/ article in 1955. First there is a range of random
possible events, then one adds a determining factor in the act of choice.
> A set of known physical conditions is not adequate to specify
precisely what a forthcoming event will be. These conditions,
insofar as they can be known, define instead a range of possible
events from among which some particular event will occur. When one
exercises freedom, by his act of choice he is himself adding a
factor not supplied by the physical conditions and is thus himself
determining what will occur. That he does so is known only to the
person himself. From the outside one can see in his act only the
working of physical law. It is the inner knowledge that he is in
fact doing what he intends to do that tells the actor himself that
he is free.^[16]
^16 "Science and Man’s Freedom", in The Cosmos of Arthur Holly Compton, 1967, Knopf, p. 115
[Indeterminism - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Indeterminism)