Image: "You can't have capitalism without racism." Source: Peter James Hudson on “The African Origins of Racial Capitalism.”
==== Καπιταλισμός και Ρατσισμός ====
*Στις ΗΠΑ, όπως και αλλού, ο ρατσισμός και ο καπιταλισμός συνήψαν μια συμφωνία. Ο καπιταλισμός θα διαιωνίζει τον ρατσισμό, εφόσον οι ρατσιστές ανταποκρίνονται γιορτάζοντας τον καπιταλισμό.*
Στα προηγούμενα οικονομικά συστήματα της δουλείας και της φεουδαρχίας, μικρές κυρίαρχες μειονότητες (δεσπότες και άρχοντες αντίστοιχα) συγκέντρωναν δυσανάλογο πλούτο και εξουσία σε σχέση με τις πλειοψηφίες (δούλους και δουλοπάροικους). Ορισμένες φεουδαρχικές και δουλοκτητικές κοινωνίες χρησιμοποίησαν τον ρατσισμό για να δικαιολογήσουν, να διαχειριστούν και να διατηρήσουν τις ταξικές τους διαφορές. Το έκαναν αυτό χαρακτηρίζοντας κάποιες ή όλες τις ομάδες σκλάβων ή δουλοπαροίκων ως φυλές ξεχωριστές, διαφορετικές και κατώτερες σε σχέση με τις φυλές των ιδιοκτητών και αρχόντων. Όπως και αυτά τα άλλα οικονομικά συστήματα, ο καπιταλισμός προσαρμόζει τον ρατσισμό στις δικές του ανάγκες. Οι καπιταλιστές και οι υπερασπιστές τους διαμόρφωσαν συγκεκριμένες εκδοχές ρατσισμού για να αντιμετωπίσουν ορισμένες από τις βασικές αντιφάσεις του συστήματός τους.
Πρώτη και βασική ανάμεσά τους είναι η διαίρεση των δύο βασικών τάξεων του καπιταλισμού: εργοδότες και εργαζόμενοι. Τι καθόριζε ποιοι θα ανέβαιναν και θα παρέμεναν στην κυρίαρχη τάξη; Με βάση μια ρατσιστική λογική, αν μια φυλή «φυσικά» διέθετε εγγενή χαρακτηριστικά που την καθιστούσαν κατάλληλη για εργοδότες (ευφυΐα, ηγεσία, πειθαρχία κ.ά.), ενώ τα χαρακτηριστικά άλλων φυλών την καθιστούσαν κατάλληλη για εργαζόμενους, τότε οι ταξικές {140} διαφορές στον καπιταλισμό μπορούσαν να εξηγηθούν επίσης ως «φυσικές». Με ανάλογη λογική, αν μια φυλή ήταν αποκλειστικά προικισμένη με τις ικανότητες και τις επιθυμίες να ασκεί κοινωνική εξουσία πάνω σε άλλους, τότε οι ταξικές διαφορές στην κοινωνία απλώς ακολουθούσαν ως αναγκαίες για την κοινωνική τάξη. Σε αυτή τη λογική, η «φύση» ταξινομεί τις φυλές σε ανώτερες και κατώτερες. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να αλλάξουν τη φυσική τάξη. Για τους ρατσιστές, συνεπώς, είναι άγνοια ή και χειρότερο να προσπαθεί κανείς να το κάνει αυτό.
Όταν ο καπιταλισμός επεκτάθηκε και ο ανταγωνισμός μεταξύ των καπιταλιστών έγινε παγκόσμιος, οι καπιταλιστές αναδιαμόρφωσαν την αποικιοκρατία που κληρονόμησαν από προηγούμενες εποχές για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους ανάγκες. Εδάφη που δεν είχαν ακόμη αποικιστεί ενσωματώθηκαν στα καπιταλιστικά αυτοκρατορικά συστήματα. Το κεφάλαιο έρρεε προς αυτά για την παραγωγή πρώτων υλών και τροφίμων, προοριζόμενων για τους καπιταλιστές και τους εργαζόμενους στις αποικιοκρατούμενες χώρες. Μερικές φορές, κοινότητες εποίκων κυριαρχούσαν στις τοπικές οικονομίες, ενώ άλλες φορές οι αποικιακές διοικήσεις διαμόρφωναν την τοπική οικονομική ανάπτυξη. Οι παλαιές έννοιες της φυλής προσαρμόστηκαν και αναπτύχθηκαν μορφές ρατσισμού για να διευκολύνουν την καπιταλιστική αποικιοκρατία. Συχνά χρησιμοποιώντας διάφορα σωματικά χαρακτηριστικά (χρώμα δέρματος, σωματότυπο κ.ά.) για να οριοθετήσουν τις «φυλές» σε ανώτερες και κατώτερες, τα κέντρα του καπιταλισμού τότε (κυρίως στην Ευρώπη, αλλά και στη Βόρεια Αμερική και την Ιαπωνία) επέβαλαν ρατσιστικές αποικιακές υποτέλειες στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Αυτός ο ρατσισμός βοήθησε να δικαιολογηθεί η καπιταλιστική αποικιοκρατία προς τους αποικιοκράτες και προς εκείνους ανάμεσα στους αποικισμένους που συνήργησαν μαζί του.
Η ρατσιστική δικαιολόγηση της αποικιοκρατίας υπήρχε πολύ πριν οι Ευρωπαίοι φέρουν αφρικανούς δούλους στο Δυτική Ημισφαίριο. Αρχικά, οι Ευρωπαίοι έποικοι εκεί σφαγίαζαν και έκαναν διακρίσεις σε βάρος των ιθαγενών, συχνά χρησιμοποιώντας ρατσιστικές αιτιολογήσεις για αυτή τη συμπεριφορά. Αυτός ο ρατσισμός μεταφέρθηκε και στους αφρικανούς δούλους. Οι Ευρωπαίοι διαφοροποιούσαν τους εαυτούς τους από τους αφρικανούς δούλους βάσει της απομακρυσμένης καταγωγής τους από την Αφρική, των διαφορετικών τους πολιτισμών, γλωσσών και χρωμάτων δέρματος. Οι Ευρωπαίοι είχαν {141} αιώνες να αναπτύξουν πολλών ειδών ρατσισμούς για να δικαιολογήσουν τη δουλεία, τη φεουδαρχία και αργότερα τον καπιταλισμό.
Ωστόσο, ο ρατσισμός στις ΗΠΑ κατά των Αφροαμερικανών έχει εξελιχθεί με δικούς του ιδιαίτερους μηχανισμούς και μορφές μέσα από τις γενιές του αμερικανικού καπιταλισμού. Μία από αυτές τις μορφές συμβάλλει στην ικανότητα του καπιταλισμού να αντιμετωπίζει και να επιβιώνει της δικής του αστάθειας. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ο αμερικανικός καπιταλισμός γενικά διανέμει τις συνέπειες των επαναλαμβανόμενων οικονομικών υφέσεων άνισα. Ο λευκός πληθυσμός χάνει σχετικά λιγότερο πλούτο και εισόδημα σε σύγκριση με τους συμπολίτες τους άλλων χρωμάτων. Οι Αφροαμερικανοί επωμίζονται δυσανάλογα μεγαλύτερο μέρος του κόστους και των συνεπειών της αστάθειας του καπιταλισμού.
Οι λευκοί Αμερικανοί μπορούν να κάνουν και να υλοποιήσουν σχέδια ζωής (όπως να παντρευτούν, να μεγαλώσουν οικογένεια, να συσσωρεύσουν αποταμιεύσεις, να χτίσουν κοινότητα, να αναπτύξουν δεξιότητες, επαγγελματικές επαφές και προσόντα κ.ά.) με πολύ μικρότερες πιθανότητες να διακοπούν από την αστάθεια του καπιταλισμού. Η ανεργία που επιβάλλεται στους λευκούς συμβαίνει γενικά λιγότερο συχνά και διαρκεί λιγότερο σε σχέση με την ανεργία που επιβάλλεται στους Αφροαμερικανούς. Οι λευκοί απολαμβάνουν σχετική ασφάλεια από τις καταστροφές που προκαλεί η αστάθεια του συστήματος, επειδή αυτές οι καταστροφές κατανέμονται άνισα μέσα στην εργατική τάξη. Εδώ βρίσκεται μία αιτία για τη μεγαλύτερη παραδοσιακή συμπάθεια των λευκών Αμερικανών προς τον καπιταλισμό. Για να καλλιεργήσει και να ενισχύσει αυτή τη συμπάθεια, ο καπιταλισμός χρησιμοποιεί (και κατ’ επέκταση διατηρεί) τον ρατσισμό.
Με απλά λόγια — όπως συχνά εκφράζεται — η μεγαλύτερη θυματοποίηση των Αφροαμερικανών σε σχέση με τους λευκούς εντός του αμερικανικού καπιταλισμού αποδίδεται στην φυλετική τους ταυτότητα. Αυτό το είδος επιχειρήματος αποδίδει τις διαφορές στην οικονομική συμμετοχή και τις συνθήκες εργασίας μεταξύ λευκών και μαύρων εργαζομένων στα διαφορετικά φυλετικά τους χαρακτηριστικά. Υποστηρίζει ότι οι μαύροι πληρώνονται λιγότερο, απολύονται συχνότερα και τους αρνούνται πιο συχνά την πίστωση επειδή η εργασία τους είναι λιγότερο πολύτιμη, η πιστοληπτική τους ικανότητα είναι κακή κ.ο.κ. Ο ρατσισμός είναι ο τρόπος με τον οποίο πολλοί αμερικανοί καπιταλιστές εργοδότες έχουν «διαχειριστεί» την άνιση μεταχείριση των μαύρων και λευκών εργαζομένων στο σύστημα. Παράλληλα, {142} παρόμοιος ρατσισμός υπήρξε και ο τρόπος με τον οποίο πολλοί εργαζόμενοι ερμήνευσαν τις διαφορές μεταξύ των θέσεων εργασίας και των συνθηκών ζωής λευκών και μαύρων εργαζομένων. Και καθ’ όλη την ιστορία του αμερικανικού καπιταλισμού, αυτός ο «κοινός» ρατσισμός έχει διευκολύνει πολιτικές συμμαχίες (όπως στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα τις τελευταίες δεκαετίες).
Μια ελαφρώς παραλλαγμένη μορφή αυτού του ρατσισμού εμφανίζεται με τη μορφή αντίθεσης σε αναδιανομές εισοδήματος ή πλούτου. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, τέτοιες αναδιανομές δεν είναι «αξιοκρατικές» ή δικαιολογημένες, επειδή θα τιμωρούσαν μια φυλή που «εργάζεται σκληρά γι’ αυτό» ενώ θα επιβράβευαν μια άλλη φυλή που «δεν εργάστηκε σκληρά». Παρόμοια επιχειρήματα διακρίνουν εναντίον των πρόσφατων μεταναστών ως τεμπέληδων που αναζητούν πρόνοια, σε αντίθεση με τους πρώτους (και συνήθως λευκούς) μετανάστες που «εργάστηκαν σκληρά». Η ιδεολογική εικόνα εδώ είναι μια μορφή αξιοκρατίας που ανταμείβει τους πιο εργατικούς. Ο ρατσισμός στερεοποιείται μέσα σε τέτοιες αξιοκρατικές αυταπάτες.
Οι κοινωνικοί αγώνες για αναδιανομή του πλούτου έχουν επιχειρηθεί επανειλημμένα. Σπάνια αποδίδουν, και όταν το κάνουν, σπάνια διαρκούν. Αν αντιμετωπιζόταν η ρίζα της ανισότητας του πλούτου, οι αγώνες για αναδιανομή θα μπορούσαν και θα αποφεύγονταν. Αν τα εισοδήματα δεν κατανέμονταν άνισα από την αρχή — όπως συμβαίνει στον καπιταλισμό μέσω της διανομής των εσόδων μεταξύ εργαζομένων και εργοδοτών — η ανισότητα δεν θα στοιχειοθετούσε, δεν θα διατάρασσε και δεν θα αποσταθεροποιούσε το σύστημα όπως πάντα συνέβαινε.
Ο καπιταλισμός διανέμει τον πλούτο με συγκεκριμένους τρόπους που διαφέρουν από εκείνους άλλων εναλλακτικών συστημάτων. Η κριτική στην κατανομή του πλούτου από τον καπιταλισμό οφείλει να περιλαμβάνει μια συγκριτική εξέταση και συζήτηση για τις κατανομές άλλων συστημάτων. Οι υπερασπιστές του καπιταλισμού φοβούνται το πού μπορεί να οδηγήσουν τέτοιες συζητήσεις, γι’ αυτό και τείνουν να αποκλείουν την αλλαγή του συστήματος από τη συζήτηση για τα «προβλήματα κατανομής» του καπιταλισμού.
Παραμένει πολύ δύσκολο για πολλούς Αμερικανούς να δουν την τεράστια αδικία και τη μεγάλη σπατάλη ανθρώπινων δυνατοτήτων που προκαλεί ο ρατσισμός κατά των Αφροαμερικανών, των Ιθαγενών και των μεταναστών. Παραμένει {143} επίσης πολύ δύσκολο για τους περισσότερους Αμερικανούς να φανταστούν ένα διαφορετικό οικονομικό σύστημα, ένα σύστημα που *δεν* διαιρεί τους ανθρώπους σε εργοδότες και εργαζόμενους και, συνεπώς, δεν χρειάζεται και δεν επιτρέπει ρατσιστικές δικαιολογίες για τις ανισότητες που προκύπτουν.
Στο μυαλό πολλών, η αμοιβαία ενίσχυση του καπιταλισμού και του ρατσισμού δεν είναι συνειδητή. Η κατανόηση της σχέσης τους αποτελεί σημαντικό στοιχείο του κοινωνικού κινήματος για την κατάργηση και των δύο. Στις ΗΠΑ, η υπέρβαση του ρατσισμού προϋποθέτει την αντιμετώπιση του καπιταλισμού ως ενός από τα θεμέλια της αναπαραγωγής του ρατσισμού. Η υπέρβαση του ρατσισμού απαιτεί μετάβαση σε ένα διαφορετικό οικονομικό σύστημα που αρνείται τον οριστικό διαχωρισμό του καπιταλισμού μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενου. Σε άλλες χώρες, η υπέρβαση του ρατσισμού απαιτεί να διερωτηθούμε αν ο καπιταλισμός εκεί διαδραματίζει ανάλογο ρόλο στην αναπαραγωγή κάποιου είδους ρατσισμού. Και, αν ναι, μια παρόμοια στρατηγική μετάβασης θα είναι αναγκαία.
[Richard D. Wolff, Understanding Capitalism]
[Richard D Wolff – Κατανοώντας τον Καπιταλισμό | social and political theory](https://volontegenerale.wordpress.com/richard-d-wolff-%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%8e%ce%bd%cf%84%ce%b1%cf%82-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%cf%80%ce%b9%cf%84%ce%b1%ce%bb%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c/)
