Necessity
=========
URL: http://www.informationphilosopher.com/freedom/necessity.html
Αναγκαιότητα
Η **αναγκαιότητα** είναι η ιδέα ότι καθετί που έχει συμβεί και καθετί που θα συμβεί είναι αναγκαίο και δεν μπορεί να είναι διαφορετικά. Η αναγκαιότητα συχνά αντιπαρατίθεται προς την τύχη και την ενδεχομενικότητα. Σε έναν αναγκαίο κόσμο δεν υπάρχει τύχη. Ό,τι συμβαίνει, συμβαίνει κατ’ αναγκαιότητα.
Ο μεγάλος ατομιστής Λεύκιππος διατύπωσε το πρώτο δόγμα του ντετερμινισμού, μιας απόλυτης αναγκαιότητας:
> «Τίποτε δεν συμβαίνει τυχαία, αλλά τα πάντα για κάποιο λόγο και κατ’ ανάγκην.»
Πρέπει όμως να διακρίνουμε αυτή την αξίωση περί φυσικής αναγκαιότητας από την απλούστερη λογική αναγκαιότητα των τυπικών συστημάτων.
Η λογική του Αριστοτέλη υπερασπίστηκε τη λογική αναγκαιότητα σύμφωνα με την οποία, από δύο αντιφατικές προτάσεις, μόνο η μία μπορεί να είναι αληθής και η άλλη ψευδής. Ο Διόδωρος Κρόνος ανέπτυξε τον «Κύριο Λόγο» για να δείξει ότι μόνο μία απάντηση σε ένα ερώτημα σχετικά με ένα μελλοντικό γεγονός μπορεί να είναι αληθής: είτε Ναι είτε Όχι. Αυτό οδήγησε στη μεγαρική ιδέα του [ακτουαλισμού](https://www.informationphilosopher.com/freedom/actualism.html), σύμφωνα με την οποία δεν υπάρχει μελλοντική ενδεχομενικότητα και υπάρχει μόνο ένα δυνατό μέλλον.
Το παράδοξο του Διοδώρου ήταν αποτέλεσμα της αρχής της δισθενείας (principle of bivalence) ή του νόμου του αποκλειομένου τρίτου (law of the excluded middle). Μόνο μία από δύο λογικά αντιφατικές προτάσεις μπορεί να είναι αναγκαία αληθής. Ο Αριστοτέλης έλυσε το παράδοξο λέγοντας ότι η αλήθεια των προτάσεων για το μέλλον εξαρτάται από το πραγματικό μέλλον, ως εξής:
> «Μια ναυμαχία είτε θα συμβεί αύριο είτε δεν θα συμβεί·
> αλλά δεν είναι αναγκαίο να συμβεί αύριο,
> ούτε είναι αναγκαίο να μη συμβεί·
> ωστόσο είναι αναγκαίο είτε να συμβεί είτε να μη συμβεί αύριο.»
— (*Περὶ Ἑρμηνείας* IX, 19a30)
Ο σημαντικότερος θεμελιωτής του Στωικισμού, Χρύσιππος, μετρίασε την αυστηρή αναγκαιότητα. Όπως και οι Δημόκριτος, Αριστοτέλης και Επίκουρος πριν από αυτόν, ο Χρύσιππος επιδίωκε να ενισχύσει το επιχείρημα υπέρ της ηθικής ευθύνης, ιδίως απέναντι στα ακαθόριστα τυχαία αίτια του Αριστοτέλη και του Επίκουρου. Ενώ το παρελθόν είναι αμετάβλητο, ο Χρύσιππος υποστήριζε ότι ορισμένα μελλοντικά συμβάντα που είναι δυνατά δεν προκύπτουν κατ’ αναγκαιότητα μόνο από εξωτερικούς παράγοντες του παρελθόντος, αλλά ενδέχεται να εξαρτώνται και από εμάς. Έχουμε τη δυνατότητα να συγκατατεθούμε ή να μη συγκατατεθούμε σε μια πράξη.
Αργότερα, ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς διέκρινε δύο μορφές αναγκαιότητας: την αναγκαία αναγκαιότητα και την ενδεχομενική αναγκαιότητα. Η διάκριση αυτή αντιστοιχούσε ουσιαστικά στη διάκριση μεταξύ λογικής και φυσικής (ή εμπειρικής) αναγκαιότητας.
Κατά τις συζητήσεις του δέκατου όγδοου αιώνα για την ελευθερία και την αναγκαιότητα (την ελεύθερη βούληση έναντι του ντετερμινισμού), πολλοί στοχαστές διέκριναν επίσης μια ηθική αναγκαιότητα από τη φυσική αναγκαιότητα. Η ηθική αναγκαιότητα περιγράφει τη βούληση ως (αυτο)προσδιοριζόμενη από τους λόγους και τα κίνητρα του δρώντος υποκειμένου. Οι ακραίοι ελευθεριακοί θεωρητικοί επέμεναν σε μια βούληση που δεν προσδιορίζεται από λόγους, φοβούμενοι ότι αυτό θα συνεπαγόταν προ-καθορισμό, πράγμα που δεν ισχύει. Στα μοντέλα δύο σταδίων της ελεύθερης βούλησης, ο ιντετερμινισμός κατά τη γένεση εναλλακτικών δυνατοτήτων δράσης διαρρηγνύει την αιτιακή αλυσίδα του ντετερμινισμού.
Η τύχη θεωρείται ασυμβίβαστη τόσο με τον λογικό ντετερμινισμό όσο και με οποιονδήποτε περιορισμό του αιτιακού, φυσικού ή μηχανικού ντετερμινισμού.
Παρά τις άφθονες αποδείξεις περί του αντιθέτου, πολλοί φιλόσοφοι αρνούνται ότι υπάρχει τύχη. Υποστηρίζουν ότι, αν έστω και ένα μόνο συμβάν καθορίζεται από την τύχη, τότε ο ιντετερμινισμός είναι αληθής και υπονομεύεται η ίδια η δυνατότητα βέβαιης γνώσης. Μερικοί φτάνουν στο άκρο να ισχυρίζονται ότι η τύχη θα καθιστούσε την κατάσταση του κόσμου πλήρως ανεξάρτητη από κάθε προγενέστερη κατάσταση — κάτι παράλογο, αλλά ενδεικτικό της ανησυχίας τους απέναντι στην τύχη.
Ο Μπέρτραντ Ράσελ έγραψε:
> «Ο νόμος της αιτιότητας, σύμφωνα με τον οποίο μεταγενέστερα συμβάντα μπορούν θεωρητικά να προβλεφθούν μέσω προγενέστερων συμβάντων, συχνά θεωρήθηκε εκ των προτέρων αληθής, αναγκαιότητα της σκέψης, κατηγορία χωρίς την οποία η επιστήμη δεν θα ήταν δυνατή.»
— (*The Problems of Philosophy*, σ. 179)
Η κεντρική ιδέα του ιντετερμινισμού συνδέεται στενά με την ιδέα της αιτιότητας. Για ορισμένους, ο ιντετερμινισμός σημαίνει απλώς ένα συμβάν χωρίς αιτία. Ωστόσο, μπορούμε να έχουμε μια επαρκή έννοια αιτιότητας χωρίς αυστηρό ντετερμινισμό, ο οποίος συνεπάγεται πλήρη προβλεψιμότητα των συμβάντων και ένα μόνο δυνατό μέλλον.
Παράδειγμα συμβάντος που δεν προκαλείται αυστηρά είναι εκείνο που εξαρτάται από την τύχη, όπως η ρίψη ενός νομίσματος. Αν το αποτέλεσμα είναι απλώς πιθανό και όχι βέβαιο, τότε μπορούμε να πούμε ότι το συμβάν προκλήθηκε από τη ρίψη του νομίσματος, αλλά το αν θα προκύψει κορώνα ή γράμματα δεν ήταν προβλέψιμο. Επομένως, αυτή η αιτιότητα, η οποία αναγνωρίζει προηγούμενα συμβάντα ως αιτίες, είναι μη προσδιορισμένη και το αποτέλεσμα οφείλεται αποκλειστικά στην τύχη.
Αυτό το είδος αιτιότητας το αποκαλούμε **«ήπια αιτιότητα» (soft causality)**. Τα συμβάντα προκαλούνται από προηγούμενα (αναίτια) συμβάντα, αλλά δεν προσδιορίζονται από συμβάντα που βρίσκονται νωρίτερα στην αιτιακή αλυσίδα, η οποία έχει διαρραγεί από το αναίτιο αίτιο.
Η αναγκαιότητα είναι κρίσιμη για το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης. Η αυστηρή αναγκαιότητα συνεπάγεται ένα μόνο δυνατό μέλλον. Η τύχη σημαίνει ότι το μέλλον είναι απρόβλεπτο. Η τύχη επιτρέπει εναλλακτικά μέλλοντα και τότε το ερώτημα γίνεται πώς το ένα πραγματικό παρόν πραγματώνεται από αυτές τις δυνητικές εναλλακτικές.
Η απόκλιση που απαιτείται από την αυστηρή αναγκαιότητα είναι πολύ μικρή σε σύγκριση με τις θαυματουργικές ιδέες που συνδέονται με την αρχαία έννοια της **causa sui** (αυτοπροκαλούμενης αιτίας).
Παρά την κριτική επίθεση του Ντέιβιντ Χιουμ κατά της αναγκαιότητας των αιτίων, πολλοί φιλόσοφοι ασπάζονται έντονα την αιτιότητα. Μερικοί μάλιστα τη συνδέουν με την ίδια τη δυνατότητα της λογικής και του ορθού λόγου. Και ο ίδιος ο Χιουμ πίστευε έντονα —αν και όχι χωρίς ασυνέπεια— στην αναγκαιότητα, ενώ αρνιόταν την αιτιότητα. Έλεγε ότι «είναι αδύνατο να δεχθούμε οποιοδήποτε ενδιάμεσο μεταξύ τύχης και αναγκαιότητας».
Ακόμη και σε έναν κόσμο όπου υπάρχει τύχη, τα μακροσκοπικά αντικείμενα είναι προσδιορισμένα σε εξαιρετικό βαθμό. Αυτή είναι η βάση της φυσικής αναγκαιότητας. Οι νόμοι της κίνησης του Ισαάκ Νεύτων είναι αρκετά ντετερμινιστικοί ώστε να στείλουν ανθρώπους στη Σελήνη και πίσω. Το μοντέλο «Cogito» του Μακρο-Νου είναι αρκετά μεγάλης κλίμακας ώστε να αγνοεί την κβαντική αβεβαιότητα για τους σκοπούς της έλλογης βούλησης. Το νευρικό σύστημα είναι αρκετά ανθεκτικό ώστε να διασφαλίζει ότι οι νοητικές αποφάσεις μεταδίδονται αξιόπιστα στα άκρα μας. Οι πράξεις μας προσδιορίζονται από τις σκέψεις μας. Αλλά οι ίδιες οι σκέψεις μας είναι ελεύθερες. Αυτό σημαίνει ότι οι πράξεις μας δεν ήταν προ-καθορισμένες πριν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε.
> Βλέπουμε έναν κόσμο ήπιας αιτιότητας και επαρκούς ντετερμινισμού.
Αυτό το είδος ντετερμινισμού (προσδιορισμένου αλλά όχι προ-καθορισμένου) το ονομάζουμε **«επαρκή ντετερμινισμό» (adequate determinism)**. Ο φυσικός ντετερμινισμός είναι επαρκής ώστε να μπορούμε να προβλέπουμε εκλείψεις για τα επόμενα χίλια ή περισσότερα χρόνια με εξαιρετική ακρίβεια.
Η παρουσία κβαντικής αβεβαιότητας οδηγεί ορισμένους φιλοσόφους να χαρακτηρίζουν τον κόσμο ως μη προσδιορισμένο. Όμως ο όρος «ιντετερμινισμός» είναι παραπλανητικός και φέρει έντονα αρνητικές συνδηλώσεις, όταν τα περισσότερα συμβάντα είναι συντριπτικά «επαρκώς προσδιορισμένα».
Δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα να φανταστούμε ότι οι τρεις παραδοσιακές νοητικές ικανότητες του λόγου —η αντίληψη, η σύλληψη και η κατανόηση— λειτουργούν, για όλους τους πρακτικούς σκοπούς, ντετερμινιστικά μέσα σε έναν φυσικό εγκέφαλο όπου τα κβαντικά συμβάντα δεν παρεμβαίνουν στις κανονικές λειτουργίες, εκτός αν το υποκείμενο επιδιώκει συνειδητά να είναι πρωτότυπο και δημιουργικό.
Ομοίως, δεν υπάρχει πρόβλημα να φανταστούμε έναν ρόλο για την τύχη στον εγκέφαλο με τη μορφή θορύβου κβαντικού επιπέδου. Ο θόρυβος μπορεί να εισαγάγει τυχαία σφάλματα στις αποθηκευμένες μνήμες. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει τυχαίους συνειρμούς ιδεών κατά την ανάκληση της μνήμης, οι οποίοι αποτελούν πηγή νέων ιδεών.
Ο Μακρο-Νους χρειάζεται τον Μικρο-Νου, ώστε τα ελεύθερα στοιχεία δράσης και σκέψης σε μια ατζέντα εναλλακτικών δυνατοτήτων να μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διαβούλευσης από τη βούληση. Η τύχη στον Μικρο-Νου είναι το «ελεύθερο» της ελεύθερης βούλησης και η πηγή της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Ο επαρκώς προσδιορισμένος Μακρο-Νους είναι η «βούληση» της ελεύθερης βούλησης που διαβουλεύεται και επιλέγει πράξεις για τις οποίες μπορούμε να φέρουμε ηθική ευθύνη.
[Η αναγκαιότητα πρέπει να περιορίζεται στην ορθή χρήση της στη λογική και να διακρίνεται σαφώς από τις συγγενείς έννοιες της αιτιότητας, του ντετερμινισμού, της βεβαιότητας και της προβλεψιμότητας.]
Necessity is the idea that everything that has ever happened and ever will happen is necessary, and can not be otherwise. Necessity is often opposed to chance and contingency. In a necessary world there is no chance. Everything that happens is necessitated.
The great atomist Leucippus stated the first dogma of determinism, an absolute necessity.
> "Nothing occurs at random, but everything for a reason and by necessity."
But we must distinguish between this claim of physical necessity and the simpler logical necessity of formal systems.
Aristotle's logic defended the logical necessity that only one of two contradictory statements can be true, and the other false. Diodorus Cronus developed the Master Argument to show that only one answer to a question about a future event can be true. Either Yes or No. This led to the Megarian idea of actualism, that there is no future contingency and only one possible future.
Diodorus' paradox was the result of the principle of bivalence or the law of the excluded middle. Only one of two logically contradictory statements can be necessarily true. Aristotle solved the paradox by saying that the truth of statements about the future is contingent on the actual future, as follows,
> "A sea battle must either take place tomorrow or not,
but it is not necessary that it should take place tomorrow,
neither is it necessary that it should not take place,
yet it is necessary that it either should or should not
take place to-morrow."
(De Interpretatione IX, 19 a 30)
The major founder of Stoicism, Chrysippus, took the edge off strict necessity. Like Democritus, Aristotle, and Epicurus before him, Chrysippus wanted to strengthen the argument for moral responsibility, in particular defending it from Aristotle's and Epicurus's indeterminate chance causes. Whereas the past is unchangeable, Chrysippus argued that some future events that are possible do not occur by necessity from past external factors alone, but might depend on us. We have a choice to assent or not to assent to an action.
Later, Leibniz distinguished two forms of necessity, necessary necessity and contingent necessity. This basically distinguished logical necessity from physical (or empirical) necessity.
In the eighteenth century debates about freedom and necessity (free will versus determinism), many thinkers distinguished a moral necessity from physical necessity. Moral necessity describes the will being (self) determined by an agent's reasons and motives. Extreme libertarians insisted on a will that was not determined by reasons, fearing that this implies pre-determinism, which it does not. In two-stage models of free will, indeterminism in the generation of alternative possibilities for action breaks the causal chain of determinism.
Chance is regarded as inconsistent with logical determinism and with any limits on causal, physical or mechanical determinism.
Despite abundant evidence to the contrary, many philosophers deny that chance exists. If a single event is determined by chance, then indeterminism would be true, they say, and undermine the very possibility of certain knowledge. Some go to the extreme of saying that chance would make the state of the world totally independent of any earlier states, which is nonsense, but it shows how anxious they are about chance.
Bertrand Russell said "The law of causation, according to which later events can theoretically be predicted by means of earlier events, has often been held to be a priori, a necessity of thought, a category without which science would not be possible." (Russell, External World p.179)
The core idea of indeterminism is closely related to the idea of causality. Indeterminism for some is simply an event without a cause. But we can have an adequate causality without strict determinism, which implies complete predictability of events and only one possible future.
An example of an event that is not strictly caused is one that depends on chance, like the flip of a coin. If the outcome is only probable, not certain, then the event can be said to have been caused by the coin flip, but the head or tails result was not predictable. So this causality, which recognizes prior events as causes, is undetermined and the result of chance alone.
We call this "soft" causality. Events are caused by prior (uncaused) events, but not determined by events earlier in the causal chain, which has been broken by the uncaused cause.
Necessity is critical for the question of free will. Strict necessity implies just one possible future. Chance means that the future is unpredictable. Chance allows alternative futures and the question becomes how the one actual present is realized from these potential alternatives.
The departure required from strict necessity is very slight compared to the miraculous ideas associated with the "causa sui" (self-caused cause) of the ancients.
Despite David Hume's critical attack on the necessity of causes, many philosophers embrace causality strongly. Some even connect it to the very possibility of logic and reason. And Hume himself strongly, if inconsistently, believed in necessity while denying causality. He said "'tis impossible to admit any medium betwixt chance and necessity."
Even in a world with chance, macroscopic objects are determined to an extraordinary degree. This is the basis for physical necessity. Newton's laws of motion are deterministic enough to send men to the moon and back. Our Cogito model of the Macro Mind is large enough to ignore quantum uncertainty for the purpose of the reasoning will. The neural system is robust enough to insure that mental decisions are reliably transmitted to our limbs. Our actions are determined by our thoughts. But our thoughts themselves are free. This means that our actions were not pre-determined from before we began thinking.
> we see a world of soft causality and adequate determinism
We call this kind of determinism (determined but not pre-determined) "adequate determinism." Physical determinism is adequate enough for us to predict eclipses for the next thousand years or more with extraordinary precision.
The presence of quantum uncertainty leads some philosophers to call the world indetermined. But indeterminism is misleading, with strong negative connotations, when most events are overwhelmingly "adequately determined."
There is no problem imagining that the three traditional mental faculties of reason - perception, conception, and comprehension - are for all practical purposes carried on deterministically in a physical brain where quantum events do not interfere with normal operations, unless the agent deliberately seeks to be original and creative.
There is also no problem imagining a role for chance in the brain in the form of quantum level noise. Noise can introduce random errors into stored memories. Noise could create random associations of ideas during memory recall which are the source of novel ideas.
Our Macro Mind needs the Micro Mind for the free action items and thoughts in an Agenda of alternative possibilities to be de-liberated by the will. Chance in the Micro Mind is the "free" in free will and the source of human creativity. The adequately determined Macro Mind is the "will" in free will that de-liberates, choosing actions for which we can be morally responsible.
[Necessity must be limited to its proper use in logic, and disambiguated from its close relatives causality, determinism, certainty, and predictability.]
Παρασκευή 26 Ιουνίου 2026
Αναγκαιότητα (informationphilosopher)
Φυσική επιλογή
## Φυσική επιλογή
Η φυσική επιλογή είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς της εξέλιξης, μαζί με τη μετάλλαξη, τη μετανάστευση και τη γενετική παρέκκλιση (genetic drift).
Η μεγάλη ιδέα του Δαρβίνου για την εξέλιξη μέσω φυσικής επιλογής είναι σχετικά απλή, αλλά συχνά παρερμηνεύεται. Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί, ας φανταστούμε έναν πληθυσμό σκαθαριών:
1. Υπάρχει ποικιλότητα στα χαρακτηριστικά.
Για παράδειγμα, ορισμένα σκαθάρια είναι πράσινα και άλλα καφέ.
2. Υπάρχει διαφοροποιημένη αναπαραγωγική επιτυχία.
Εφόσον το περιβάλλον δεν μπορεί να υποστηρίξει απεριόριστη αύξηση του πληθυσμού, δεν καταφέρνουν όλα τα άτομα να αναπαραχθούν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους. Στο παράδειγμα αυτό, τα πράσινα σκαθάρια τείνουν να τρώγονται από τα πουλιά και έτσι επιβιώνουν και αναπαράγονται λιγότερο συχνά από ό,τι τα καφέ σκαθάρια.
3. Υπάρχει κληρονομικότητα.
Τα καφέ σκαθάρια που επιβιώνουν αποκτούν καφέ απογόνους, επειδή αυτό το χαρακτηριστικό έχει γενετική βάση.
4. Τελικό αποτέλεσμα:
Το πιο πλεονεκτικό χαρακτηριστικό, δηλαδή ο καφέ χρωματισμός, που επιτρέπει στο σκαθάρι να αποκτά περισσότερους απογόνους, γίνεται ολοένα συχνότερο στον πληθυσμό. Αν η διαδικασία αυτή συνεχιστεί, τελικά όλα τα άτομα του πληθυσμού θα είναι καφέ.
Εάν υπάρχει ποικιλότητα, διαφοροποιημένη αναπαραγωγική επιτυχία και κληρονομικότητα, τότε η εξέλιξη μέσω φυσικής επιλογής θα προκύψει ως αποτέλεσμα. Τόσο απλά.
[Natural selection](https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_25)
## Η φυσική επιλογή εν δράσει
Οι επιστήμονες έχουν τεκμηριώσει πολλά παραδείγματα φυσικής επιλογής, ενός από τους βασικούς μηχανισμούς της εξέλιξης.
Οποιοδήποτε λεύκωμα φυσικής ιστορίας θα σας κατακλύσει με εντυπωσιακές φωτογραφίες που απεικονίζουν εκπληκτικές προσαρμογές οι οποίες έχουν παραχθεί μέσω της φυσικής επιλογής, όπως τα παρακάτω παραδείγματα:
* Οι ορχιδέες εξαπατούν τις σφήκες ώστε να «ζευγαρώνουν» μαζί τους.
* Τα κατιδίδια (katydids) διαθέτουν καμουφλάζ που τα κάνει να μοιάζουν με φύλλα.
* Τα μη δηλητηριώδη βασιλικά φίδια μιμούνται τα δηλητηριώδη κοραλλιόφιδα.
Η συμπεριφορά μπορεί επίσης να διαμορφωθεί από τη φυσική επιλογή. Συμπεριφορές όπως οι τελετουργίες ζευγαρώματος των πτηνών, ο «χορός» επικοινωνίας των μελισσών και η ανθρώπινη ικανότητα εκμάθησης γλώσσας διαθέτουν επίσης γενετικές συνιστώσες και υπόκεινται στη φυσική επιλογή. Ο αρσενικός γαλαζοπόδαρος σουλίδας, που φαίνεται δεξιά, υπερτονίζει τις κινήσεις των ποδιών του για να προσελκύσει σύντροφο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούμε να παρατηρήσουμε άμεσα τη φυσική επιλογή. Πολύ πειστικά δεδομένα δείχνουν ότι το σχήμα των ραμφών των σπίνων στα νησιά Γκαλαπάγκος ακολουθεί τις μεταβολές των καιρικών συνθηκών: μετά από περιόδους ξηρασίας, ο πληθυσμός των σπίνων εμφανίζει βαθύτερα και ισχυρότερα ράμφη, τα οποία τους επιτρέπουν να τρέφονται με σκληρότερους σπόρους.
Σε άλλες περιπτώσεις, η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει περιβαλλοντικές μεταβολές που οδήγησαν πληθυσμούς να εξελιχθούν μέσω φυσικής επιλογής. Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα είναι εκείνο του πληθυσμού των σκουρόχρωμων νυκτόβιων πεταλούδων στην Αγγλία του 19ου αιώνα, του οποίου η αύξηση και η μείωση ακολούθησαν παράλληλα την πορεία της βιομηχανικής ρύπανσης. Τέτοιες μεταβολές μπορούν συχνά να παρατηρηθούν και να τεκμηριωθούν.
[Natural selection at work](https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_26)
## Τι είναι η Θεωρία της Εξέλιξης μέσω Φυσικής Επιλογής;
Ο Άγγλος φυσιοδίφης του δέκατου ένατου αιώνα, Charles Darwin, είναι ένας από τους πιο διάσημους επιστήμονες που έζησαν ποτέ. Η θέση του στην ιστορία της επιστήμης είναι απολύτως δικαιολογημένη. Η θεωρία του για την εξέλιξη μέσω φυσικής επιλογής αντιπροσωπεύει ένα τεράστιο άλμα στην ανθρώπινη κατανόηση. Εξηγεί και ενοποιεί ολόκληρη τη βιολογία. Η θεωρία του Δαρβίνου περιλαμβάνει στην πραγματικότητα δύο μεγάλες ιδέες:
* Η μία ιδέα είναι ότι η εξέλιξη συμβαίνει. Με άλλα λόγια, οι οργανισμοί μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου. Η ζωή στη Γη έχει αλλάξει καθώς οι απόγονοι αποκλίνουν από κοινούς προγόνους του παρελθόντος.
* Η άλλη ιδέα είναι ότι η εξέλιξη πραγματοποιείται μέσω της φυσικής επιλογής. Η φυσική επιλογή είναι η διαδικασία κατά την οποία οι ζωντανοί οργανισμοί που διαθέτουν ευνοϊκά χαρακτηριστικά παράγουν περισσότερους απογόνους από άλλους οργανισμούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή μεταβολή των χαρακτηριστικών των ζωντανών όντων με την πάροδο του χρόνου.
[9.2: Darwin, Wallace, and the Theory of Evolution by Natural Selection - Biology LibreTexts](https://bio.libretexts.org/Courses/Butte_College/BC%3A_BIOL_2_-_Introduction_to_Human_Biology_%28Grewal%29/Text/09%3A_Biological_Evolution/9.2%3A_Darwin%2C_Wallace%2C_and_the_Theory_of_Evolution_by_Natural_Selection)
Natural selection
Natural selection is one of the basic mechanisms of evolution, along with mutation, migration, and genetic drift.
Darwin's grand idea of evolution by natural selection is relatively simple but often misunderstood. To find out how it works, imagine a population of beetles:
1. There is variation in traits.
For example, some beetles are green and some are brown.
Color variation in these beetles
2. There is differential reproduction.
Since the environment can't support unlimited population growth, not all individuals get to reproduce to their full potential. In this example, green beetles tend to get eaten by birds and survive to reproduce less often than brown beetles do.
Differential reproduction
3. There is heredity.
The surviving brown beetles have brown baby beetles because this trait has a genetic basis.
Heredity of the traits of the beetles who survive
4. End result:
The more advantageous trait, brown coloration, which allows the beetle to have more offspring, becomes more common in the population. If this process continues, eventually, all individuals in the population will be brown.
Eventually, the advantageous trait dominates
If you have variation, differential reproduction, and heredity, you will have evolution by natural selection as an outcome. It is as simple as that.
[Natural selection](https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_25)
Natural selection at work
Scientists have worked out many examples of natural selection, one of the basic mechanisms of evolution.
Any coffee table book about natural history will overwhelm you with full-page glossies depicting amazing adaptations produced by natural selection, such as the examples below.
Orchids fool wasps into 'mating' with them.
Katydids have camouflage to look like leaves.
Non-venomous king snakes mimic venomous coral snakes.
Blue-footed boobies
Behavior can also be shaped by natural selection. Behaviors such as birds' mating rituals, bees' wiggle dance, and humans' capacity to learn language also have genetic components and are subject to natural selection. The male blue-footed booby, shown to the right, exaggerates his foot movements to attract a mate.
In some cases, we can directly observe natural selection. Very convincing data show that the shape of finches' beaks on the Galapagos Islands has tracked weather patterns: after droughts, the finch population has deeper, stronger beaks that let them eat tougher seeds.
In other cases, human activity has led to environmental changes that have caused populations to evolve through natural selection. A striking example is that of the population of dark moths in the 19th century in England, which rose and fell in parallel to industrial pollution. These changes can often be observed and documented.
[Natural selection at work](https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_26)
What is the Theory of Evolution by Natural Selection?
Eighteenth-century Englishman Charles Darwin is one of the most famous scientists who ever lived. His place in the history of science is well deserved. Darwin’s theory of evolution by natural selection represents a giant leap in human understanding. It explains and unifies all of biology. Darwin’s theory actually contains two major ideas:
* One idea is that evolution occurs. In other words, organisms change over time. Life on Earth has changed as descendants diverged from common ancestors in the past.
* The other idea is that evolution occurs by natural selection. Natural selection is the process in which living things with beneficial traits produce more offspring than others do. This results in changes in the traits of living things over time.
[9.2: Darwin, Wallace, and the Theory of Evolution by Natural Selection - Biology LibreTexts](https://bio.libretexts.org/Courses/Butte_College/BC%3A_BIOL_2_-_Introduction_to_Human_Biology_(Grewal)/Text/09%3A_Biological_Evolution/9.2%3A_Darwin%2C_Wallace%2C_and_the_Theory_of_Evolution_by_Natural_Selection)
--------------------
Σε έναν μονόλογο οι λέξεις δεν μπορούν να επιτελέσουν καμία λειτουργία ένδειξης της ύπαρξης νοητικών ενεργημάτων, αφού μια τέτοια ένδειξη θα ήταν εκεί εντελώς άσκοπη. Διότι τα εν λόγω ενεργήματα τα βιώνουμε εμείς τα ίδια ακριβώς εκείνη τη στιγμή.
«Σε έναν μονόλογο οι λέξεις δεν μπορούν να επιτελέσουν καμία λειτουργία ένδειξης της ύπαρξης νοητικών ενεργημάτων, αφού μια τέτοια ένδειξη θα ήταν εκεί εντελώς άσκοπη. Διότι τα εν λόγω ενεργήματα τα βιώνουμε εμείς τα ίδια ακριβώς εκείνη τη στιγμή.» (ό.π.) (*Λογικές Έρευνες*, Έρευνα Ι, §8)
“In a monologue words can perform no function of indicating the existence of mental acts, since such indication would there be quite purposeless. For the acts in question are themselves experienced by us at that very moment.”(ibid.)(Edmund Husserl, Invest. 1, sect. 8)
ανώμαλος μονισμός
**ανώμαλος μονισμός**
Η φιλοσοφία του νου σύμφωνα με την οποία τα νοητικά κατηγορήματα αποτελούν μη αναγώγιμες εναλλακτικές περιγραφές φυσικών συμβάντων. Σύμφωνα, για παράδειγμα, με τον Donald Davidson, οι νοητικές ιδιότητες προκύπτουν από/επακολουθούν (supervene upon) τα/των φυσικά συμβάντα, αλλά δεν υπάρχουν ψυχοφυσικοί νόμοι της φύσης μέσω των οποίων θα μπορούσαμε να προβλέψουμε τα νοητικά φαινόμενα από μια επιστημονική μελέτη των φυσικών φαινομένων. Μια τέτοια θέση θεωρείται μερικές φορές ότι είχε προαναγγελθεί στη φιλοσοφία του Baruch Spinoza.
[anomalous monism
The philosophy of mind according to which mental predicates are irreducibly alternative descriptions of physical events. According to Donald Davidson, for example, mental properties supervene upon physical events, but there are no psychophysical laws of nature by means of which we could predict the mental from a scientific study of the physical. Such a position is sometimes supposed to have been anticipated in the philosophy of Spinoza.
Recommended Reading: Donald Davidson, Subjective, Intersubjective, Objective (Oxford, 2002); Donald Davidson, Essays on Actions and Events (1980).
Also see DPM. ](http://www.philosophypages.com/dy/a4.htm)
Η μετριοπάθεια στην ιδιοσυγκρασία είναι πάντοτε αρετή· αλλά η μετριοπάθεια στις αρχές αποτελεί ένα είδος κακίας. (Thomas Paine)
«Αυτές οι λέξεις, “συγκρατημένος και μετριοπαθής”, είναι λέξεις είτε πολιτικής δειλίας είτε πανουργίας είτε αποπλάνησης. — Ένα πράγμα που είναι μέτρια καλό δεν είναι τόσο καλό όσο θα έπρεπε να είναι. Η μετριοπάθεια στην ιδιοσυγκρασία είναι πάντοτε αρετή· αλλά η μετριοπάθεια στις αρχές αποτελεί ένα είδος κακίας.»
"Those words, “temperate and moderate,” are words either of political cowardice, or of cunning, or seduction. — A thing, moderately good is not so good as it ought to be. Moderation in temper, is always a virtue; but moderation in principle, is a species of vice."
- Thomas Paine, letter to the addressers on the late proclamation against seditious writings
Η αντίληψη των άλλων ανθρώπων και του διυποκειμενικού κόσμου είναι προβληματική μόνο για τους ενήλικες. Το παιδί ζει σε έναν κόσμο που πιστεύει χωρίς δισταγμό προσβάσιμο σε όλους γύρω του.
«Η αντίληψη των άλλων ανθρώπων και του διυποκειμενικού κόσμου είναι προβληματική μόνο για τους ενήλικες. Το παιδί ζει σε έναν κόσμο που πιστεύει χωρίς δισταγμό προσβάσιμο σε όλους γύρω του. Δεν έχει επίγνωση του εαυτού του ή των άλλων ως ιδιωτικών υποκειμενικών, ούτε υποψιάζεται ότι όλοι μας, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου, περιοριζόμαστε σε μια συγκεκριμένη άποψη του κόσμου. Γι' αυτό δεν υποβάλλει ούτε τις σκέψεις του, στις οποίες πιστεύει, όπως παρουσιάζονται, σε κανενός είδους κριτική. Δεν έχει γνώση οπτικών γωνιών. Γι' αυτόν οι άνθρωποι είναι άδεια κεφάλια στραμμένα προς έναν μόνο, αυτονόητο κόσμο όπου όλα γίνονται, ακόμα και τα όνειρα, που είναι, πιστεύει, στο δωμάτιό του, ακόμη και σκεπτόμενο, αφού δε διαφέρει από τις λέξεις». —Maurice Merleau-Ponty
“The perception of other people and the intersubjective world is problematic only for adults. The child lives in a world which he unhesitatingly believes accessible to all around him. He has no awares of himself or of others as private subjectives, nor does he suspect that all of us, himself included, are limited to one certain point of view of the world. That is why he subjects neither his thoughts, in which he believes as they present themselves, to any sort of criticism. He has no knowledge of points of view. For him men are empty heads turned towards one single, self-evident world where everything takes place, even dreams, which are, he thinks, in his room, and even thinking, since it is not distinct from words.” —Maurice Merleau-Ponty
Τι είναι η Αποβλεπτικότητα; (Christian B. Feest)
Αποβλεπτικότητα: (https://web.archive.org/web/20260308222648/https://philosophyalevel.com/posts/what-is-intentionality/) Η ικανότητα των νοητικών καταστάσεων να αφορούν ή να κατευθύνονται προς ένα θέμα. Για παράδειγμα, μπορείς να έχεις μια σκέψη για έναν βάτραχο, μια πεποίθηση σχετικά με τη σελήνη ή μια επιθυμία να πιεις μπίρα (σε αυτή την περίπτωση, η νοητική κατάσταση κατευθύνεται προς τη μπίρα – αφορά τη μπίρα).
Τι είναι η Αποβλεπτικότητα;
23 Φεβρουαρίου 2026 — PhilosophyALevel.com
[What is Intentionality? - Philosophy A Level](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/posts/what-is-intentionality/)
Ο τεχνικός ορισμός της αποβλεπτικότητας είναι περίπου ο εξής:
> η ιδιότητα των νοητικών καταστάσεων (π.χ. σκέψεων, πεποιθήσεων, επιθυμιών, ελπίδων) που συνίσταται στο ότι αυτές κατευθύνονται προς κάποιο αντικείμενο ή κάποια κατάσταση πραγμάτων.
παράδειγμα αποβλεπτικότητας
Αυτό μπορεί να ακούγεται περίπλοκο, αλλά απλώς σημαίνει ότι η αποβλεπτικότητα είναι το «περί τίνος» ορισμένων νοητικών καταστάσεων. Για παράδειγμα:
* Αν πιστεύεις ότι υπάρχουν εξωγήινοι, η πεποίθησή σου αφορά τους εξωγήινους.
* Αν σκέφτεσαι έναν βάτραχο, αυτή η σκέψη αφορά έναν βάτραχο.
* Αν επιθυμείς ένα φλιτζάνι καφέ, αυτή η επιθυμία αφορά τον καφέ.
* Αν ελπίζεις ότι αύριο δεν θα βρέξει, η ελπίδα σου αφορά τον αυριανό καιρό.
Όλες αυτές οι νοητικές καταστάσεις παραπέμπουν πέρα από τον εαυτό τους σε κάτι άλλο — ένα αντικείμενο, ένα πρόσωπο, ένα ζώο, μια κατάσταση ή μια πιθανή κατάσταση πραγμάτων. Κατευθύνονται προς ένα θέμα ή ένα αντικείμενο. Αφορούν κάτι. Αυτό σημαίνει ότι μια νοητική κατάσταση διαθέτει την ιδιότητα της αποβλεπτικότητας.
+------------------------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------------------------------------+
| Το πράγμα | Αποβλεπτικότητα |
+==============================================================================+===========================================================================================+
| Το πεζοδρόμιο – δεν αφορά τίποτε, είναι απλώς λίγο σκυρόδεμα ή κάτι παρόμοιο | Μια σκέψη για το πεζοδρόμιο |
+------------------------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------------------------------------+
| Ένας βάτραχος – απλώς βρίσκεται εκεί, δεν αφορά τίποτε | Μια (ψευδής) πεποίθηση ότι οι βάτραχοι είναι θηλαστικά – η πεποίθηση αφορά τους βατράχους |
+------------------------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------------------------------------+
| Ένας μονόκερος (ακόμη κι αν δεν υπάρχει πραγματικά) | Μια σκέψη για έναν μονόκερο |
+------------------------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------------------------------------+
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι μόνο ορισμένες νοητικές καταστάσεις έχουν αποβλεπτικότητα. Για παράδειγμα, οι πεποιθήσεις, οι επιθυμίες, οι ελπίδες και οι φόβοι είναι αποβλεπτικές, επειδή κατευθύνονται προς αντικείμενα ή καταστάσεις πραγμάτων.
Ωστόσο, ακατέργαστες αισθήσεις όπως ο πόνος, μια φαγούρα ή η ερυθρότητα μιας οπτικής εμπειρίας δεν κατευθύνονται προς κάτι με αυτόν τον τρόπο — απλώς συμβαίνουν. Η ερυθρότητα της αντίληψής σου μιας ώριμης ντομάτας, για παράδειγμα, δεν είναι «για» κάτι — είναι απλώς μια ερυθρότητα. Γι’ αυτό, [σε αυτή την ανάρτηση, τα qualia περιγράφηκαν ως μη αποβλεπτικά](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/posts/what-are-qualia/).
Φιλοσοφικές συνέπειες
Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον στην αποβλεπτικότητα είναι ότι φαίνεται εντελώς ανόμοια με οτιδήποτε άλλο συναντούμε στον συνηθισμένο φυσικό κόσμο. Φαίνεται να βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τις καλύτερες, αντικειμενικές, επιστημονικές περιγραφές μας της πραγματικότητας.
Στη φυσική, τα πράγματα απλώς υπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Ένας βράχος δεν αφορά τίποτε — απλώς βρίσκεται εκεί. Ένα κύμα δεν αφορά τίποτε — είναι απλώς νερό που κυματίζει. Το πεζοδρόμιο δεν αφορά τίποτε — είναι απλώς ένας τσιμεντένιος διάδρομος στο πλάι του δρόμου ή κάτι παρόμοιο.
Ακόμη και η πυροδότηση νευρώνων στον εγκέφαλό σου δεν αφορά, από μόνη της, τίποτε — είναι απλώς ένα φυσικό γεγονός που συμβαίνει σύμφωνα με τους νόμους της φύσης. Αν μια σκέψη προκαλείται από την πυροδότηση νευρώνων, μια καθαρά φυσική περιγραφή αυτής της νευρωνικής δραστηριότητας δεν θα μπορούσε ποτέ να περιέχει αυτό το «περί τίνος». Μπορούμε να περιγράψουμε λεπτομερώς τις ηλεκτρικές και χημικές ιδιότητες της πυροδότησης των νευρώνων, αλλά αυτές οι περιγραφές φαίνεται ότι δεν μπορούν ποτέ να περιλάβουν οποιαδήποτε αναφορά ή σημασία.
Έτσι, όπως και τα qualia, η ύπαρξη της αποβλεπτικότητας μπορεί να θεωρηθεί ότι θέτει υπό αμφισβήτηση τον [φυσικαλισμό](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/physicalism/) (την άποψη ότι τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου του νου, είναι αμιγώς φυσικά) και να υποστηρίζει τον [δυϊσμό](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/dualism/) (την άποψη ότι το νοητικό είναι διακριτό από το φυσικό). Για περισσότερα σχετικά με αυτό, [δείτε πώς η αποβλεπτικότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υπερασπιστεί την εξάλειψη της λαϊκής ψυχολογίας έναντι του εξαλειπτικού υλισμού](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/physicalism/#EMSelfRefuting).
*Intentionality:* (https://web.archive.org/web/20260308222648/https://philosophyalevel.com/posts/what-is-intentionality/) The ability of
mental states to be about or directed towards a subject. For example,
you can have a thought about a frog, a belief about the moon, or a
desire to drink beer (in this case, the mental state is directed at the
beer – it is about beer).
What is Intentionality?
February 23, 2026 PhilosophyALevel.com
[What is Intentionality? - Philosophy A Level](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/posts/what-is-intentionality/)
The technical definition of intentionality is something like:
> the property of mental states (e.g. thoughts, beliefs, desires, hopes) which consists in their being directed towards some object or state of affairs.
intentionality example
That might sound complicated, but it just means intentionality is the aboutness of certain mental states. For example:
* If you believe aliens exist, your belief is about aliens
* If you are thinking about a frog, that thought is about a frog
* If you desire a cup of coffee, that desire is about coffee
* If you hope it doesn’t rain tomorrow, your hope is about tomorrow’s weather.
All of these mental states point beyond themselves to something else – an object, a person, an animal, a situation, or a possible state of affairs. They are directed towards a subject or an object. They are about something. That’s what it means for a mental state to have the property of intentionality.
+---------------------------------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------+
| The thing | Intentionality |
+=================================================================================+=====================================================================+
| The pavement – it’s not about anything, it’s just a bit of concrete or whatever | A thought about the pavement |
+---------------------------------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------+
| A frog – it’s just there, it’s not about anything | A (false) belief that frogs are mammals – the belief is about frogs |
+---------------------------------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------+
| A unicorn (even if it doesn’t actually exist) | A thought about a unicorn |
+---------------------------------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------+
It’s important to emphasise that only some mental states have intentionality. For example, beliefs, desires, hopes and fears are intentional because they are directed towards objects or states of affairs.
However, raw sensations like pain, an itch, or the redness of a visual experience are not directed at anything in that way – they simply occur. The redness of your perception of a ripe tomato, say, isn’t ‘about’ anything – it’s just a redness. This is why, [in this post, qualia were described as non-intentional](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/posts/what-are-qualia/).
Philosophical implications
What’s interesting about intentionality is it seems completely unlike everything else we find in the ordinary physical world. It seems completely at odds with our best, objective, scientific descriptions of reality.
In physics, things simply exist and interact. A rock isn’t about anything – it’s just there. A wave isn’t about anything – it’s just water sloshing about. The pavement isn’t about anything – it’s just a concrete path at the side of the road or whatever.
Even neurons firing in your brain isn’t, in itself, about anything – it’s just a physical event occurring in accordance with the laws of nature. If a thought is caused by neurons firing, a purely physical description of these neurons firing could never contain the ‘aboutness’. We can describe the electrical and chemical properties of the neurons firing in detail, but those descriptions can seemingly never include any reference or meaning.
So, like qualia, the existence of intentionality can be said to challenge [physicalism](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/physicalism/) (the view that everything, including the mind, is purely physical) and support [dualism](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/dualism/) (the view that mental stuff is separate from physical). For more on this, [see how intentionality can be used to defend the elimination of folk psychology against eliminative materialism](https://web.archive.org/web/20260312080713/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/physicalism/#EMSelfRefuting).
Πέμπτη 25 Ιουνίου 2026
Η εξελικτική θεωρία υποστηρίζει ότι οι γενετικές μεταλλάξεις συμβαίνουν τυχαία
Η εξελικτική θεωρία υποστηρίζει ότι οι γενετικές μεταλλάξεις συμβαίνουν τυχαία. Κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων ετών, το περιβάλλον επιλέγει γονίδια που παρέχουν κάποιο **όφελος** – είτε ως προς την επιβίωση είτε ως προς την αναπαραγωγή. Για παράδειγμα, η κατοχή γονιδίων για μακρύ λαιμό επιτρέπει σε μια καμηλοπάρδαλη να φτάνει την τροφή και να επιβιώνει. Ή, για να το διατυπώσουμε διαφορετικά, η κατοχή μακρού λαιμού *προκαλεί* το να μη πεθαίνει η καμηλοπάρδαλη από ασιτία. Οι *αιτιακές επιδράσεις* των γονιδίων του μακρού λαιμού εξηγούν σαφώς γιατί οι καμηλοπαρδάλεις έχουν μακρύ λαιμό: **είναι ωφέλιμα για την επιβίωση στον φυσικό κόσμο.**
Evolution says that genetic mutations occur randomly. Over millions of
years, the environment selects for genes that give some /benefit/ –
either in terms of survival or reproduction. For example, having long
neck genes enables a giraffe to reach food and survive. Or, to put it
another way, having a long neck *causes* the giraffe not to die of
starvation. The *causal effects* of long neck genes clearly explain why
giraffes have long necks: /They are beneficial for survival in the
physical world./
[Dualist Theories of Mind - Philosophy A Level](https://web.archive.org/web/20260508232751/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/dualism/)
Ο νόμος της διατήρησης της ενέργειας ορίζει ότι: σε ένα κλειστό σύστημα, η ενέργεια δεν μπορεί να προστεθεί ούτε να απομακρυνθεί — μπορεί μόνο να μεταφερθεί.
Ο νόμος της διατήρησης της ενέργειας ορίζει ότι: σε ένα κλειστό σύστημα, η ενέργεια δεν μπορεί να προστεθεί ούτε να απομακρυνθεί — μπορεί μόνο να μεταφερθεί.
The law of conservation of energy says that: In a closed system, energy cannot be added or removed – it can only be transferred.
Tabula rasa
== Tabula rasa ==
Από την απόρριψη του έμφυτου χαρακτήρα των ιδεών (innatism: εμφυτισμός) από τον Locke προκύπτει ότι κάθε γνώση (και κάθε έννοια) πρέπει να προέρχεται από την εμπειρία. Εκεί όπου ο Leibniz παρομοιάζει τον νου κατά τη γέννηση με ένα κομμάτι μαρμάρου που ήδη φέρει φλέβες στο εσωτερικό του, ο Locke υποστηρίζει ότι ο νους κατά τη γέννηση είναι μια *tabula rasa* — μια λευκή πλάκα, ένας άγραφος πίνακας.
Ο Locke υποστηρίζει ότι ο νους κατά τη γέννηση δεν περιέχει καμία ιδέα, σκέψη ή έννοια. Αν παρατηρήσει κανείς, για παράδειγμα, ένα νεογέννητο βρέφος, δεν υπάρχει καμία ένδειξη που να μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι διαθέτει *οποιαδήποτε* γνώση — ή οποιεσδήποτε έννοιες — πέρα από εκείνες που έχει βιώσει εμπειρικά, όπως η «πείνα, η δίψα, η ζεστασιά και ορισμένοι πόνοι».
Αντίθετα, λέει ο Locke, κάθε γνώση προέρχεται από δύο είδη *εμπειρίας*:
* **Αίσθηση (Sensation):** Οι αισθητηριακές μας αντιλήψεις — ό,τι βλέπουμε, ακούμε, οσφραινόμαστε, γευόμαστε κ.λπ.
* **Αναστοχασμός (Reflection):** Η εμπειρία των ίδιων των νοητικών μας διεργασιών — το να σκεπτόμαστε, να επιθυμούμε, να πιστεύουμε κ.ο.κ.
It follows from Locke’s rejection of innatism <https://web.archive.org/web/20260430221717/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/nature-of-knowledge/#Innate> that all knowledge (and concepts)
must come from experience. Where Leibniz compares the mind at birth to a
block of marble with veins already in it, Locke says the mind at birth
is a /‘tabula rasa’/–*a blank slate*.
Locke argues that the mind at birth contains no ideas, thoughts, or
concepts. If you observe a newborn baby, for example, there is no
evidence to suspect it has /any/ knowledge – or any concepts – except
those it has experienced, such as “hunger, and thirst, and warmth, and
some pains”.
Instead, says Locke, all knowledge comes from two types of /experience/:
* Sensation: Our sense perceptions – what we see, hear, smell, taste, etc.
* Reflection: Experience of our own minds – thinking, wanting, believing etc.
[Knowledge from Reason - Philosophy A Level](https://web.archive.org/web/20260430221717/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/nature-of-knowledge/)
Τρίτη 23 Ιουνίου 2026
Είδες τον κόσμο, κι ό,τι είδες δεν ήταν παρά το τίποτα· τίποτα επίσης είναι όλα όσα είπες κι όλα όσα άκουσες. Έτρεξες παντού, από δω ως τον ορίζοντα· τίποτα. Και όλα τα πλούτη που μάζεψες και φύλαξες στο σπίτι σου· τίποτα.
«Είδες τον κόσμο, κι ό,τι είδες δεν ήταν παρά το τίποτα· τίποτα επίσης είναι όλα όσα είπες κι όλα όσα άκουσες. Έτρεξες παντού, από δω ως τον ορίζοντα· τίποτα. Και όλα τα πλούτη που μάζεψες και φύλαξες στο σπίτι σου· τίποτα.»
“You’ve seen the world, and all you’ve seen is nothing; and everything, as well, that you have said and heard is nothing. You’ve sprinted everywhere between here and the horizon; it is nothing. And all the possessions you’ve treasured up at home are nothing.” —Omar Khayyám
Μάθηση [Σταύρος Ν. Δημητριάδης]
1.1.2. Μάθηση
Η *μάθηση* (Bικιπαίδεια,
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%AC%CE%B8%CE%B7%CF%83%CE%B7> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Learning> είναι μια πολυσύνθετη κεντρική λειτουργία του νοήμονος όντος σημαντική για
την επιβίωση. Μπορεί να περιγραφεί ως μια νευροψυχολογική διαδικασία κατά την οποία επιτυγχάνεται μια
σχετικά σταθερή αλλαγή στη συμπεριφορά του όντος, η οποία έχει ως βάση αντίστοιχες αλλαγές στο νευρικό
σύστημα και προκύπτει ως αποτέλεσμα συσσώρευσης εμπειρίας, δηλ. επανάληψης και νοητικής επεξεργασίας
βιωμάτων.
Ο σύνθετος όρος «νευροψυχολογική διαδικασία» υποδηλώνει πως η μάθηση μπορεί να αναλυθεί και να
περιγραφεί σε δύο –τουλάχιστον– συνδεδεμένα επίπεδα:
(1) το νευρολογικό επίπεδο, δηλ. με όρους λειτουργίας του νευρικού
συστήματος, και
(2) το ψυχολογικό επίπεδο, δηλ. με όρους και περιγραφές που αναφέρονται σε ψυχολογικές
λειτουργίες και διεργασίες.
/Νευρολογικό επίπεδο:/* *Η προσέγγιση αυτή αναλύει το φαινόμενο της μάθησης ως νευρολογικό ή νευρο-
φυσιολογικό φαινόμενο, δηλαδή από την οπτική των σχετικών λειτουργιών του νευρικού συστήματος. Η μάθηση
αφορά (επηρεάζει, διαμορφώνει και εξαρτάται από) την κατάσταση του νευρικού συστήματος. Το νευρικό σύστημα
(Βικιπαίδεια,
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%B5%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CF%83%CF%8D%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%B1> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Nervous_system> του έμβιου νοήμονος όντος προσφέρει το βιολογικό υπόστρωμα χάρη στο οποίο είναι
δυνατή η ανάπτυξη εσωτερικών καταστάσεων (νοητικών δομών) που αποτελούν τη βάση για τη μελλοντική
συμπεριφορά του όντος.
Το ανθρώπινο νευρικό σύστημα διακρίνεται σε αρκετά μέρη. Ένα από αυτά, το /κεντρικό νευρικό σύστημα/,
περιλαμβάνει
τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Συνήθως (και στο πλαίσιο της δικής
μας προσέγγισης στο βιβλίο
αυτό) μας ενδιαφέρουν οι μορφές μάθησης που αφορούν τις εγκεφαλικές λειτουργίες της νόησης. Η μάθηση όμως
στη γενικότερη έκφρασή της σχετίζεται με το συνολικό νευρικό σύστημα.
/Ψυχολογικό επίπεδο:/* *Η προσέγγιση αυτή αναλύει το φαινόμενο της μάθησης ως ψυχολογικό φαινόμενο,
δηλ. εστιάζοντας στο επίπεδο περιγραφής ψυχολογικών μηχανισμών και λειτουργιών, χωρίς απαραίτητα να
ασχολείται με το χαμηλότερο νευροφυσιολογικό επίπεδο των φαινομένων. Η μάθηση αναλύεται ως ένα
πολυσύνθετο φαινόμενο που επηρεάζει συνολικά την ψυχολογική διάσταση του ανθρώπινου όντος και προκύπτει
ως αποτέλεσμα της συντονισμένης λειτουργίας πολλών ψυχολογικών διεργασιών (π.χ. προσοχή, επεξεργασία
πληροφορίας στη μνήμη εργασίας, κωδικοποίηση γνώσεων και πληροφοριών και ανάκλησή τους από τη
μακροπρόθεσμη μνήμη κ.λπ.). Σημαντικός κλάδος της ψυχολογίας που εστιάζει στη μελέτη νοητικών φαινομένων
που αφορούν τη μάθηση είναι η Γνωστική Ψυχολογία (Cognitive Psychology).
[Σταύρος Ν. Δημητριάδης, https://ctl.unit.uoi.gr/wp-content/uploads/2023/10/dimitriadis-2015.pdf]
Νόηση (cognition) & Ευφυΐα (intelligence) [Σταύρος Ν. Δημητριάδης]
1.1.1. Νόηση (cognition) & Ευφυΐα (intelligence)
Η *νόηση* (cognition) (Βικιπαίδεια,
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CF%8C%CE%B7%CF%83%CE%B7> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Cognition>* *εκδηλώνεται ως ένα σύνολο συσχετιζόμενων νευροψυχολογικών
λειτουργιών τις οποίες ενεργοποιεί ένα έμβιο ον, ώστε να προσλάβει και να επεξεργαστεί πληροφορίες από το
περιβάλλον, να αναπαραστήσει εσωτερικά τις πληροφορίες οικοδομώντας σύνθετες νοητικές δομές και τελικά να
αναπτύξει συμπεριφορά κατάλληλη ώστε να ανταποκριθεί στα προβλήματα που αντιμετωπίζει επιτυγχάνοντας τους
στόχους του.
Η *ευφυΐα* (intelligence ή νοημοσύνη) (Βικιπαίδεια,
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CF%86%CF%85%CE%90%CE%B1> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Intelligence> είναι η ικανότητα μιας οντότητας να
δημιουργεί εσωτερικά μοντέλα αναπαράστασης και κατανόησης του κόσμου, και να παίρνει αποφάσεις (δηλ. να
ρυθμίζει τη συμπεριφορά της) με βάση αυτά τα μοντέλα. Στην περίπτωση αυτή, η οντότητα (που μπορεί να είναι
έμβιο ον ή τεχνολογικό σύστημα) χαρακτηρίζεται ως «ευφυής» (intelligent). Για μια έμβια οντότητα οι λειτουργίες
της νόησης παρέχουν το απαραίτητο υπόβαθρο ώστε η οντότητα να επιδεικνύει ευφυή (νοήμονα) συμπεριφορά
(behavior).
Η λειτουργική πολυπλοκότητα που οδηγεί σε εκφραστική πολυμορφία της ευφυΐας τονίζεται
χαρακτηριστικά από τον Gardner (1983), εισηγητή της Θεωρίας Πολλαπλής Νοημοσύνης (The Theory of Multiple
Intelligences) (Ιστολόγιο,
<https://sciencearchives.wordpress.com/2011/11/04/h-%CE%AF-%CE%AE-%CF%8D/> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Theory_of_multiple_intelligences>. Ο Gardner προτείνει ότι η ευφυΐα εκδηλώνεται με διάφορες μορφές και ότι
μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον 8 είδη (εκδηλώσεις) της, ως εξής:
→ Λεκτική-Γλωσσολογική (Linguistic): Αφορά την ικανότητα χειρισμού του γλωσσικού εργαλείου.
Άτομα με υψηλή λεκτική-γλωσσολογική ευφυΐα διαθέτουν πλούσιο λεξιλόγιο, ικανότητα χρήσης
της γλώσσας γενικά αλλά και ειδικότερα διαφορετικών γλωσσών. Είναι καλοί στο διάβασμα,
γράψιμο, εξιστόρηση και απομνημόνευση λέξεων. Η λεκτική ικανότητα θεωρείται από τις
βασικές μορφές ευφυΐας.
→ Λογικο-Μαθηματική (Logical-mathematical): Αφορά την ικανότητα στη λογική, στα μαθηματικά
και στη διαχείριση αριθμών, στην αφηρημένη σκέψη και λογισμό καθώς και στην κριτική σκέψη.
Περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα κατανόησης του αφηρημένου μηχανισμού λειτουργίας (αρχή
λειτουργίας) μιας μηχανής.
→ Χωρική (Spatial): Αναφέρεται στην ικανότητα προσανατολισμού και της ανάπτυξης στρατηγικών
κίνησης στον χώρο, καθώς και στην ενορατική/διορατική ικανότητα.
→ Σωματική-Κιναισθητική (Bodily-kinesthetic): Αφορά τον έλεγχο των σωματικών κινήσεων και
την ικανότητα επιδέξιου χειρισμού αντικειμένων. Σύμφωνα με τον Gardner, περιλαμβάνει την
αίσθηση του χρόνου και τη σαφή αίσθηση της κάθε φυσικής κίνησης. Άτομα με σωματική-
κιναισθητική ευφυΐα μαθαίνουν καλύτερα όταν εμπλέκονται σε κάποιο είδος κίνησης (π.χ. κίνηση
στον χώρο μάθησης) και γενικά έχουν επιτυχία σε δραστηριότητες όπως αθλητισμός, χορός,
ηθοποιία και κατασκευές.
→ Μουσική (Musical): Αφορά την ευαισθησία σε ήχους, ρυθμό, τόνους και μουσική. Άτομα με
υψηλή μουσική ευφυΐα αναμένεται να έχουν καλή μουσική αίσθηση («μουσικό αυτί») και να
μπορούν να τραγουδούν, να παίζουν μουσικά όργανα και να συνθέτουν μουσική.
→ Διαπροσωπική (Interpersonal): Αφορά τις σχέσεις (αλληλεπίδραση) με τους άλλους. Θεωρητικά,
άτομα με ανεπτυγμένο αυτό το είδος ευφυΐας αναμένεται να αντιλαμβάνονται καλύτερα τη
διάθεση, τα συναισθήματα, τη νοοτροπία και τα κίνητρα των άλλων. Επικοινωνούν
αποτελεσματικά και επιδεικνύουν συμπάθεια προς τους άλλους. Μαθαίνουν καλύτερα σε
συνεργασία με τους άλλους και απολαμβάνουν την καλή συζήτηση και την επιχειρηματολογία.
→ Ενδοπροσωπική (Intrapersonal): Αφορά τις ικανότητες ενδοσκόπησης και αναστοχασμού, δηλ.
την ικανότητα να καταλαβαίνει κανείς καλά τα του εαυτού του (αδυναμίες και δυνατά σημεία, τι
τον κάνει μοναδικό, ικανότητα πρόβλεψης του πώς αντιδρά και πώς αισθάνεται σε συγκεκριμένες
καταστάσεις).
→ Νατουραλιστική (Naturalistic): Αφορά την ικανότητα διαχείρισης πληροφοριών και καταστάσεων
του περιβάλλοντος, όπως ταξινόμηση φυσικών μορφών (ζώα, φυτά, ορυκτά κ.λπ.). Αποτελεί
εξελικτικό στοιχείο από την εποχή που οι ικανότητες του ανθρώπινου είδους ως κυνηγοί,
συλλέκτες τροφής και καλλιεργητές ήταν σημαντικές για την επιβίωσή του.
Η θεωρία πολλαπλής νοημοσύνης έχει δεχτεί ισχυρή κριτική, η οποία έχει συζητηθεί στη βιβλιογραφία
εκτεταμένα (π.χ. Armstrong, 2009). Έχει όμως επηρεάσει χαρακτηριστικά την εκπαιδευτική σκέψη, αποτελώντας
ένα σημαντικό εργαλείο για τον εκπαιδευτικό στο να διακρίνει τις ιδιαίτερες κλίσεις και ικανότητες του κάθε
μαθητή και να προσφέρει την κατάλληλη υποστήριξη και καθοδήγηση σε θέματα επαγγελματικού
προσανατολισμού. Επιπρόσθετα, τονίζει την οπτική της διαφοροποίησης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε
εκπαιδευομένου, κάτι που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον σχεδιασμό προσαρμοστικών τεχνολογικών
συστημάτων (adaptive systems), καθώς και γενικότερα συστημάτων που υποστηρίζουν την προσαρμογή στα
προσωπικά χαρακτηριστικά του μαθητή (systems for personalized learning).
[Σταύρος Ν. Δημητριάδης, https://ctl.unit.uoi.gr/wp-content/uploads/2023/10/dimitriadis-2015.pdf]
ορίζοντας (horizon)
ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ (HORIZON). Ο όρος «ορίζοντας» έχει τόσο νοητική (*noetic*) όσο και νοηματική (*noematic*) σημασία. Από νοητική άποψη, ο ορίζοντας είναι η *αποβλεπτική* αναφορά σε άλλα *ενεργήματα* ή φάσεις ενεργημάτων, των οποίων τα *νοήματα* συμβάλλουν τόσο στην παρούσα *σύλληψη* του άμεσου *αντικειμένου* της *συνείδησης* όσο και στην παρουσίαση ενός περισσότερο ή λιγότερο απροσδιόριστου πλαισίου εμμέσως αποβλεπόμενων, συμπαρεχόμενων αντικειμένων. Η *χρονικότητα* της συνείδησης είναι κεντρικής σημασίας για την κατανόηση του ορίζοντα από νοητική σκοπιά. Κάθε *βίωμα* έχει έναν ορίζοντα του πριν και του μετά, και τα προγενέστερα και μεταγενέστερα βιώματα περιλαμβάνουν το *αποβλεπτικό τους περιεχόμενο*, δυνάμει του οποίου μπορούμε να μιλάμε για ορίζοντες και από νοηματική σκοπιά. Από νοηματική άποψη, ο ορίζοντας είναι ό,τι δίδεται στο βίωμα —αλλά δεν θεματοποιείται άμεσα— ως συμβάλλον στο νόημα του αντικειμένου που θεματοποιείται ή της *εμφάνισης* που δίδεται άμεσα στη *στιγμιαία φάση* της συνείδησης· είναι τόσο εκείνο που υπερβαίνει ό,τι γνήσια δίδεται σε οποιαδήποτε στιγμιαία *παρουσίαση* του αντικειμένου όσο και εκείνο που συμβάλλει στο *νόημά* μας τόσο του αντικειμένου όσο και του περιβάλλοντός του ή του συμφραζομένου του.
Πιο συγκεκριμένα, ο Χούσσερλ διακρίνει ανάμεσα σε αυτό που αποκαλεί εσωτερικό και εξωτερικό ορίζοντα. Ο εσωτερικός ορίζοντας —δυνάμει της τριμερούς δομής του *ζώντος παρόντος*— αναφέρεται αποβλεπτικά σε άλλες εμφανίσεις ή παρουσιάσεις του ταυτόσημου *αποβλεπόμενου αντικειμένου*. Για παράδειγμα, η στιγμιαία αντιληπτική φάση της όρασης παρουσιάζει μία πλευρά ή όψη του αντικειμένου από μια συγκεκριμένη προοπτική. Αυτή η στιγμιαία φάση, ωστόσο, έχει αποβλεπτικές συνδέσεις με παρελθούσες παρουσιάσεις άλλων πλευρών του ίδιου αντικειμένου, και έχει επίσης αποβλεπτικές συνδέσεις με δυνατές παρουσιάσεις του αντικειμένου που θα μπορούσαν να ανακύψουν κατά τη διάρκεια μιας συνεχιζόμενης αντιληπτικής εξέτασης. Αυτή η νοητική δομή επιτρέπει να λεχθεί, από νοηματική σκοπιά, ότι η γνήσια και άμεσα εμφανιζόμενη πλευρά παραπέμπει πέρα από τον εαυτό της στις άλλες πλευρές και όψεις της. Ο εσωτερικός ορίζοντας, με άλλα λόγια, ενοποιεί σε μία ενιαία επίγνωση μια πολλαπλότητα διαφοροποιημένων νοημάτων, εσωτερικών προς τη συνολική *σημασία* που έχει για εμάς το ταυτόσημο αντικείμενο. Το βίωμα {97}, συμπεριλαμβανομένων των εσωτερικών του οριζόντων, παρουσιάζει έτσι το αντικείμενο που αποτελεί την καθαυτό ταυτότητα αυτών των ενοποιημένων νοημάτων.
Ο εξωτερικός ορίζοντας, από την άλλη πλευρά, αναφέρεται αποβλεπτικά σε άλλα αντικείμενα που βρίσκονται στο «περιβάλλον» του αντικειμένου το οποίο αποτελεί τη θεματική μέριμνα της συνείδησης. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να είναι ένα χωρικό πεδίο — ένα υπόβαθρο άλλων αντικειμένων — μέσα και απέναντι στο οποίο προβάλλει το αντιλαμβανόμενο αντικείμενο. Μπορεί όμως επίσης να είναι, λόγου χάριν, ένα συμφραζόμενο για μια *κρίση*· ένα συμφραζόμενο που περιλαμβάνει, για παράδειγμα, σχετικές κρίσεις για παρόμοια αντικείμενα ή άλλες κρίσεις που ανήκουν σε μια θεωρία μέσα στην οποία θα λάβει τη θέση της η παρούσα κρίση. Στο γενικότερο επίπεδο, ο εξωτερικός ορίζοντας περιλαμβάνει αποβλέψεις που παρουσιάζουν άλλα αντικείμενα τα οποία συγκατοικούν στον *κόσμο* μαζί με το αποβλεπόμενο αντικείμενο. Αυτή η αντίληψη των εξωτερικών οριζόντων έχει επίσης το νοηματικό της αντίστοιχο στην άποψη ότι ο κόσμος είναι ο ύστατος ορίζοντας όλων των αποβλεπόμενων *αντικειμενικοτήτων*.
Συνοπτικά, ο εσωτερικός ορίζοντας, θεωρούμενος νοηματικά, είναι το σύνολο των νοημάτων που παρουσιάζουν ένα αντικείμενο ταυτόσημο με το αντικείμενο που παρουσιάζεται άμεσα στη στιγμιαία φάση της συνείδησης· τα νοήματα αυτά συνδυάζονται με την άμεσα παρουσιαζόμενη εμφάνιση για να προσδιορίσουν το *αντικειμενικό νόημα* του αποβλεπόμενου αντικειμένου ως όλου. Ο εξωτερικός ορίζοντας, αντιθέτως, είναι το σύνολο των νοημάτων που παρουσιάζουν άλλα αντικείμενα, μερικά από τα οποία συνδέονται με δεσμούς συνάφειας προς το αποβλεπόμενο αντικείμενο και μερικά όχι. Ο ύστατος εξωτερικός ορίζοντας του βιώματος είναι ο κόσμος, θεωρούμενος φαινομενολογικά ως ο ορίζοντας νοήματος μέσα στον οποίο τοποθετούνται όλες οι νοηματικά έγκυρες οντότητες.
*Βλ. επίσης:* ΝΟΗΜΑ (NOEMA)· ΝΟΗΣΗ (NOESIS)· ΘΕΜΑ (THEME).
*HORIZON.* The term “horizon” has both a noetic and noematic
significance. Noetically, the horizon is the *intentional *reference to
other *acts *or act-phases whose *senses *both contribute to the present
*apprehension *of the direct *object *of *consciousness *and present a
more or less indeterminate context of indirectly intended, co-given
objects. The *temporality *of consciousness is central to understanding
the horizon from a noetic perspective. Every *experience *has a horizon
of the before and after, and the before and after experiences include
their *intentional content*, by virtue of which we can speak of horizons
as well from a noematic perspective. Noematically, the horizon is what
is given in experience—but not directly thematized— as contributing to
the sense of the object thematized or the *appearance *directly given in
the *momentary phase *of consciousness; it is both what transcends the
genuinely given in any momentary *presentation *of the object and
contributes to our *sense *of both the object and its surroundings or
context.
More specifically, Husserl distinguishes between what he calls the inner
and outer horizons. The inner horizon—by virtue of the three-fold
structure of the *living present*—intentionally refers to other
appearances or presentations of the identical *intended object*. For
example, the momentary perceptual phase in vision presents one side or
aspect of the object from a particular perspective. This momentary
phase, however, has intentional connections to past presentations of
other sides of this same object, and it has intentional connections as
well to possible presentations of the object that might arise in the
course of a continued perceptual inspection. This noetic structure
allows one to say from a noematic standpoint that the genuinely and
directly appearing side refers beyond itself to its other sides and
aspects. The inner horizon, in other words, unites in a single awareness
a multiplicity of differentiated senses internal to the total
*significance *the identical object has for us. The experience
{97} including its inner horizons thereby presents the object that is the
identity proper to these unified senses.
The outer horizon, on the other hand, intentionally refers to other
objects in the “surroundings” of the object that is the thematic concern
of consciousness. These surroundings may be a spatial field—a background
of other objects—in and against which the perceived object stands out.
But it might also be, say, a context for a *judgment*, a context, for
example, comprising relevant judgments about similar objects or
comprising other judgments belonging to a theory in which the present
judgment will take its place. At the most general level, the outer
horizon comprises intentions presenting other objects that co-inhabit
the *world *with the intended object. This view of outer horizons also
has its noematic counterpart in the view that the world is the ultimate
horizon of all intended *objectivities*.
In summary, the inner horizon considered noematically is the set of
senses that present an object identical to the object directly presented
in the momentary phase of consciousness, which senses combine with the
directly presented appearance in determining the *objective sense *of
the intended object as a whole. The outer horizon, on the other hand, is
the set of senses that present other objects, some of which are
connected by bonds of relevance to the intended object and some of which
are not. The ultimate outer horizon of experience is the world, considered
phenomenologically as the horizon of sense in which all meaningful entities
are situated. /See also NOEMA/; /NOESIS/; THEME.
[John J. Drummond, *Historical Dictionary of Husserl’s Philosophy*]
--------------------
[Πέρα από το νόημα (noema) μιας εμπειρίας, ο Χούσσερλ λέει ότι βρίσκεται «ένα ακόμη θεμελιώδες γνώρισμα της αποβλεπτικότητας»: αυτό που αποκαλεί ορίζοντα της εμπειρίας. Ενεργήματα που κατευθύνονται προς ορισμένα είδη αντικειμένων – κατεξοχήν προς φυσικά αντικείμενα – παριστούν τα αντικείμενά τους ως «υπερβατικά» (transcendent), ως όντα που είναι κάτι «περισσότερο» από όσα το Sinn του ενεργήματος ρητώς προσδιορίζει. Μια τέτοια αποβλεπτική εμπειρία παραπέμπει έτσι σε έναν «ορίζοντα» περαιτέρω δυνατοτήτων σχετικά με το αντικείμενο και, συνεπώς, σε έναν αντίστοιχο «ορίζοντα» περαιτέρω δυνατών εμπειριών αυτού του αντικειμένου. Και χάρη σε μια ορισμένη «απροσδιοριστία» στο νοηματικό Sinn ενός ενεργήματος διαθέτει αυτό έναν τέτοιο ορίζοντα.
Τα δέντρα, για παράδειγμα, είναι υπερβατικά αντικείμενα. Όταν βλέπω ένα δέντρο, πολλά γνωρίσματα της πίσω πλευράς του παραμένουν κρυμμένα από την όρασή μου και δεν προσδιορίζονται στην αντίληψή μου. Επιπλέον, γνωρίζω ελάχιστα για την εσωτερική χημεία του δέντρου και ακόμη λιγότερα για την ιστορία αυτού του συγκεκριμένου δέντρου. Παρ’ όλα αυτά, το ίδιο το δέντρο έχει μια πίσω πλευρά, μια εσωτερική χημεία και μια ιστορία· έτσι, το δέντρο που βλέπω υπερβαίνει ή «ξεπερνά» την αντίληψή μου γι’ αυτό. Υπό αυτή την έννοια, όπως λέει ο Χούσσερλ, το δέντρο όπως παρουσιάζεται στην αντίληψή μου είναι ατελώς «καθορισμένο» ή εν μέρει «απροσδιόριστο». Ή, ακριβέστερα, υπάρχει μια «απροσδιοριστία» στο κατηγορηματικό περιεχόμενο του Sinn της αντίληψής μου: το Sinn προσδιορίζει ορισμένες ιδιότητες του δέντρου, αλλά αφήνει ανοικτή ή απροσδιόριστη την πλήρη φύση του αντικειμένου που προσδιορίζει. (Ideas, §44· CM, §§19–20· EJ, §§8, 21c.)
… … …
Δυνάμει της αίσθησης απροσδιοριστίας που ενυπάρχει στο νοηματικό της Sinn, μια εμπειρία όπως η αντίληψη «προδιαγράφει» ένα σύνολο περαιτέρω δυνατών ιδιοτήτων του αντικειμένου της, οι οποίες μπορούν να δοθούν σε περαιτέρω δυνατές αντιλήψεις του ίδιου αντικειμένου. Αυτές τις περαιτέρω ιδιότητες του αντικειμένου – οι οποίες αφήνονται ανοικτές, αλλά ταυτόχρονα οριοθετούνται από το Sinn – ο Χούσσερλ τις αποκαλεί ορίζοντα του αντικειμένου όπως αυτό παρίσταται στην εμπειρία. Αντιστοίχως, αποκαλεί ορίζοντα της εμπειρίας τις περαιτέρω δυνατές αντιλήψεις – συμβατές με ό,τι προσδιορίζεται στην εμπειρία και «κινητοποιούμενες» από αυτό. Αν και αυτή η έννοια του ορίζοντα, ή αυτό το ζεύγος εννοιών, μπορεί να γενικευθεί, ο Χούσσερλ την αναπτύσσει κυρίως στην περίπτωση της αντίληψης. (Πρβλ. CM, §§19, 20· EJ, §8.)
Ας εξετάσουμε ξανά την περίπτωση όπου βλέπω αυτή την ανθισμένη μηλιά. Όπως τονίζει ο Χούσσερλ, ένα πράγμα μπορεί να ιδωθεί κάθε φορά μόνο από μία πλευρά ή «υπό μία όψη». Ωστόσο, ό,τι είναι «αυθεντικά δοσμένο», ή δοσμένο με αισθητηριακή ενάργεια, βιώνεται ως περιβαλλόμενο από έναν «ορίζοντα» όσων είναι «συνδοσμένα» (co-given) χωρίς αισθητηριακή ενάργεια – όπως, για παράδειγμα, τα φύλλα και τα χρώματά τους που αναμένω ότι θα μπορούσαν να βρίσκονται στην πίσω πλευρά του δέντρου. Αυτός ο ορίζοντας περαιτέρω όψεων ή ιδιοτήτων του δέντρου είναι ο ίδιος απροσδιόριστος: το ακριβές σχήμα, το χρώμα και η πυκνότητα των φύλλων στην πίσω πλευρά του δέντρου, για παράδειγμα, δεν προδιαγράφονται με ακρίβεια από το Sinn της παρούσας εμπειρίας μου. Και ο ορίζοντας είναι ανοικτός: καθώς περπατώ γύρω από το δέντρο και ανακαλύπτω με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες είναι οι περαιτέρω ιδιότητές του, το Sinn κάθε νέας εμπειρίας θα προδιαγράφει νέες δυνατότητες που δεν κινητοποιούνταν από τις προηγούμενες αντιλήψεις. (Πρβλ. Ideas, §44· CM, §19.)
Ο ορίζοντας του δέντρου, όπως δίνεται στην αντίληψή μου, περιλαμβάνει αυτό που ο Χούσσερλ αποκαλεί «εσωτερικό» και «εξωτερικό» ορίζοντα (EJ, §§8, 22). Ο εσωτερικός ορίζοντας συνίσταται σε δυνατές περαιτέρω μη σχεσιακές ιδιότητες του αντικειμένου. Περιλαμβάνει ιδιότητες που θα μπορούσαν να δοθούν σε περαιτέρω αντιλήψεις, όπως τα χρώματα των φύλλων και των ανθών στην πίσω πλευρά του δέντρου, αλλά και – αν υπερβούμε το αυστηρά αντιληπτικό τμήμα του ορίζοντα – μη παρατηρήσιμες ιδιότητες, όπως εκείνες που αφορούν τη χημική σύσταση του δέντρου. Ο εξωτερικός ορίζοντας συνίσταται στις δυνατές σχέσεις του αντικειμένου με άλλα πράγματα, συμπεριλαμβανομένων πραγμάτων που δεν παρίστανται ρητώς στην αντίληψη. Ο εξωτερικός ορίζοντας είναι σημαντικός, διότι αντανακλά το γεγονός ότι τα αντικείμενα δεν γίνονται αντιληπτά ως απομονωμένα πράγματα αλλά ως πράγματα που υπάρχουν μέσα στον φυσικό κόσμο και, ως εκ τούτου, ως σχετιζόμενα με κάθε άλλο φυσικό πράγμα. Έτσι, ο εξωτερικός ορίζοντας μπορεί να περιλαμβάνει πολλά είδη σχεσιακών ιδιοτήτων: το να βρίσκεται δίπλα στη ροδακινιά, το να βρίσκεται πέρα από τον λόφο σε σχέση με μια άλλη ανθισμένη μηλιά, το να φιλοξενεί ένα ζευγάρι πένθιμων τρυγονιών, το να έχει φυτευθεί από τον Johnny Appleseed, και ούτω καθεξής· το «και ούτω καθεξής» δηλώνει τον έσχατο εξωτερικό ορίζοντα του δέντρου, δηλαδή τις σχέσεις του προς «τον κόσμο», όπως αυτές προδιαγράφονται πολύ αόριστα και απροσδιόριστα στην αντίληψη.
… … …
Η έννοια του ορίζοντα επεκτείνει τη φαινομενολογία του Χούσσερλ και τη θεωρία του περί αποβλεπτικότητας μέσω του νοήματος (noema). Στην πραγματικότητα, ο Χούσσερλ συγκροτεί μια διακλαδωμένη θεωρία της αποβλεπτικότητας: το πρώτο επίπεδο της θεωρίας αφορά τα ενεργήματα, τον αποβλεπτικό χαρακτήρα και τις αποβλεπτικές σχέσεις· το δεύτερο επίπεδο αφορά το νόημα (noema) και τον τρόπο με τον οποίο το Sinn προσδιορίζει ένα αντικείμενο· και το τρίτο επίπεδο αφορά τον ορίζοντα των δυνατοτήτων του αντικειμένου που αφήνονται ανοικτές από το Sinn. Για να αποσαφηνίσουμε, λοιπόν, την αποβλεπτικότητα μιας εμπειρίας, πρέπει να εξετάσουμε όχι μόνο την εμπειρία, τον αποβλεπτικό της χαρακτήρα και το νοηματικό της Sinn, αλλά και τον ορίζοντά της από περαιτέρω δυνατές εμπειρίες του αντικειμένου όπως αυτό συγκροτείται μέσα στην εμπειρία.]
[Beyond the noema of an experience, Husserl says, lies “another fundamental trait of intentionality”: what he calls the horizon of the experience. Acts directed toward certain sorts of objects – paradigmatically physical objects – represent their objects as “transcendent”, as being “more” than what the Sinn of the act explicitly prescribes. Such an intentional experience thus points toward a “horizon” of further possibilities regarding the object, and hence toward a corresponding “horizon” of further possible experiences of that object. And it is thanks to a certain “indeterminacy” in the noematic Sinn of an act that it has such a horizon.
Trees, for instance, are transcendent objects. When I see a tree, there are many features of its back side that are hidden from my view and not specified in my perception. Moreover, I know little of the internal chemistry of the tree, and even less of this particular tree’s history. Nonetheless, the tree itself has a back side, an internal chemistry, and a history; and so the tree I see outruns or “transcends” my perception of it. In this sense, as Husserl says, the tree as presented in my perception is incompletely “determined”, or partly “indeterminate”. Or better, there is an “indeterminacy” in the predicative content of the Sinn of my perception: the Sinn prescribes certain of the tree’s properties but leaves open, or indeterminate, the full nature of the object it prescribes. (Ideas, §44; CM, §§19-20; EJ, §§8, 21c.)
… … …
By virtue of the sense of indeterminacy in its noematic Sinn, an experience like perception “predelineates” an array of further possible properties of its object, which may be given in further possible perceptions of that same object. These further properties of the object – left open, yet delimited, by the Sinn – Husserl calls the horizon of the object as represented in the experience. Correspondingly, he calls the further possible perceptions – compatible with and “motivated” by what is prescribed in the experience – the horizon of the experience. Although this notion of horizon, or pair of notions, may be generalized, Husserl expounds it for the case of perception. (Cf. CM, §§19, 20; EJ, §8).
Consider again my seeing this blooming apple tree. As Husserl stresses, a thing can be seen only from one side at a time, or “in one aspect”. Yet what is “genuinely given”, or given with sensory evidence, is experienced as surrounded by a “horizon” of what is “co-given” without sensory evidence – such as the leaves and their colors that I expect might be found on the tree’s back side. This horizon of further aspects or properties of the tree is itself indeterminate: the exact shapes, colors, and density of leaves on the back side of the tree, for instance, are not precisely predelineated by the Sinn of my present experience. And the horizon is open-ended: as I walk around the tree and discover more precisely what its further properties are, the Sinn of each new experience will predelineate still further possibilities not motivated by preceding perceptions. (Cf.Ideas, §44; CM, §19.)
The horizon of the tree, as given in my perception, includes what Husserl calls an “internal” and an “external” horizon (EJ, §§8, 22). The internal horizon consists of possible further nonrelational properties of the object. It includes properties that could be given in further perceptions, such as colors of leaves and blossoms on the back side of the tree, and also – if we go beyond the strictly perceptual part of the horizon – non-observable properties such as those concerning the tree’s chemical composition. The external horizon consists of the object’s possible relations to other things, including things not explicitly represented in the perception. The external horizon is important, for it reflects the fact that objects are not perceived as solitary things but as things existing in the natural world and as therefore being related to every other natural thing. Thus, the external horizon could include many kinds of relational properties: being next to the peach tree, being over the hill from another blooming apple tree, harboring a pair of mourning doves, having been planted by Johnny Appleseed, and so on – the ‘and so on’ denoting the tree’s ultimate external horizon, its relations to “the world” as very vaguely and indeterminately predelineated in the perception.
… … …
The notion of horizon extends Husserl’s phenomenology and his theory of intentionality via noema. In effect, Husserl constructs a ramified theory of intentionality: the first level of theory concerns acts, intentional character, and intentional relations; the second level concerns the noema and the Sinn’s prescription of an object; and the third level concerns the horizon of possibilities for the object that are left open by the Sinn. To explicate the intentionality of an experience, then, we must address not only the experience, its intentional character, and its noematic Sinn, but also its horizon of further possible experiences of the object as constituted in the experience.
Ronald McIntyre and David Woodruff Smith - Theory of Intentionality (https://consc.net/event/neh/papers/smith2.pdf)]
ο παιδαγωγός πρέπει και ο ίδιος να διαπαιδαγωγηθεί (3η Θέση για τον Φοῑερμπαχ)
*3η Θέση για τον Φοῑερμπαχ*
Η υλιστική διδασκαλία [πως οι άνθρωποι είναι προϊόντα των περιστάσεων
και της αγωγής και, κατά συνέπεια, οι αλλαγμένοι άνθρωποι είναι προϊόντα
άλλων περιστάσεων και αλλαγμένης αγωγής, ξεχνάει πως οι περιστάσεις
αλλάζουν ίσα-ίσα από τους ανθρώπους και πως ο παιδαγωγός πρέπει και ο
ίδιος να διαπαιδαγωγηθεί. Η θεωρία αυτή καταλήγει λοιπόν αναγκαστικά στο
να χωρίζει την κοινωνία σε δυο μέρη, που το ένα από τα δυο στέκει πιο
πάνω από την κοινωνία (λ.χ. στο Ροβέρτο Όουεν)]*(ε)*.
Η συνταύτιση της μεταβολής των περιστάσεων με την ανθρώπινη
δραστηριότητα μπορεί να νοηθεί μόνο σαν \[*ανατρεπτική*] (Engels)
{επαναστατική (Marx)} *πράξη**[3]*.
*[3] Ενάντια στη θεωρία
του Φόιερμπαχ για το περιβάλλον, πού θεωρεί τους ανθρώπους σαν προϊόντα
των περιστάσεων και της αγωγής, παρατηρεί ο Μαρξ πως οι περιστάσεις
δημιουργούνται από αυτόν τον ίδιο τον άνθρωπο μέσα στην παραγωγική του
δράση και μέσα σ’ αυτή μεταβάλλονται. Η αγωγή δεν είναι κάτι το γενικό
και απόλυτο, πού στέκεται Έξω από την κοινωνία χωρίς να έχει καμιά σχέση
με τη μορφή της κοινωνίας. Η αγωγή είναι και αυτή προϊόν των κοινωνικών
σχέσεων όπως και ο ίδιος ο παιδαγωγός. Ο Μαρξ παρατηρεί ακόμα πως ο
χωρισμός της κοινωνίας σε δυο διαφορετικές ομάδες, μια ομάδα πού την
αποτελούν οι λίγοι εκλεκτοί που μπορούν να διαπαιδαγωγούν τους άλλους
και μια ομάδα πού την αποτελεί η μάζα πού έχει ανάγκη από
διαπαιδαγώγηση, ξεκινάει από την αντίληψη πως πρέπει να υπάρχει από τη
μια η αριστοκρατία του πνεύματος και από την άλλη η παθητική μάζα πού θα
διαπαιδαγωγείται από την πρώτη. Η αντίληψη αυτή αντικαθρεφτίζει την
ταξική διάρθρωση της αστικής κοινωνίας και δικαιολογεί, ως ένα σημείο,
την ύπαρξη των τάξεων. Έτσι η φοϊερμπαχική φιλοσοφία, παρ’ όλη τη
διαφωτιστική της τάση, παίρνει ένα συντηρητικό χαραχτήρα. Στη θεωρία
αυτή του Φόιερμπαχ αντιπαραθέτει ο Μαρξ τη θεωρία της επαναστατικής
πράξης, που με την ανατρεπτική της δραστηριότητα ερμηνεύει ταυτόχρονα
και περιστάσεις και ανθρώπους.
[Καρλ Μαρξ, ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΟΪΕΡΜΠΑΧ]
[Karl Marx: Θέσεις για τον Feuerbach – Praxis Review](https://praxisreview.gr/karl-marx-%CE%B8%CE%AD%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CE%BD-feuerbach/)