Ιστορικός Υλισμός
> Η συγκεκριμένη οικονομική μορφή με την οποία η απλήρωτη υπερεργασία αντλείται από τους άμεσους παραγωγούς καθορίζει τη σχέση των κυρίαρχων και των κυριαρχούμενων, καθώς αυτή αναπτύσσεται από την ίδια την παραγωγή και, με τη σειρά της, την επηρεάζει ως καθοριστικό στοιχείο. Πάνω σε αυτό θεμελιώνεται ολόκληρη η συγκρότηση της οικονομικής κοινότητας που αναδύεται από τις ίδιες τις παραγωγικές σχέσεις και, ταυτόχρονα, η ιδιαίτερη πολιτική της μορφή. Πάντα η άμεση σχέση των ιδιοκτητών των όρων παραγωγής προς τους άμεσους παραγωγούς —μια σχέση που αντιστοιχεί πάντοτε φυσικά σε ένα ορισμένο στάδιο ανάπτυξης των μεθόδων εργασίας και της κοινωνικής τους παραγωγικότητας— αποκαλύπτει το εσώτερο μυστικό, την κρυφή βάση ολόκληρης της κοινωνικής δομής, και μαζί της την πολιτική μορφή της σχέσης κυριαρχίας και εξάρτησης, εν συντομία τη συγκεκριμένη μορφή του κράτους. Αυτό δεν εμποδίζει την ίδια οικονομική βάση —ίδια από την άποψη των κύριων όρων της— λόγω αναρίθμητων εμπειρικών συνθηκών, φυσικού περιβάλλοντος, φυλετικών σχέσεων, εξωτερικών ιστορικών επιδράσεων κ.λπ., να εμφανίζει άπειρες παραλλαγές και βαθμίδες στην επιφάνεια, οι οποίες μπορούν να προσδιοριστούν μόνο μέσω ανάλυσης των εμπειρικά δεδομένων συνθηκών. (Marx, 1971a: 791–92)
Παραθέτω αυτό το απόσπασμα εκτενώς επειδή αποτελεί μία από τις πιο σαφείς γενικές ενδείξεις του περιεχομένου της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ, δηλαδή της επιστήμης του ιστορικού υλισμού.^20 Συμπληρώνει και τροποποιεί το περίγραμμα που δίνεται στο γνωστό Πρόλογο του 1859, όπου ο Μαρξ έγραφε λιγότερο συγκεκριμένα για τις «σχέσεις παραγωγής [που συγκροτούν] την οικονομική δομή της κοινωνίας, την πραγματική βάση πάνω στην οποία υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα, και προς την οποία αντιστοιχούν ορισμένες μορφές κοινωνικής συνείδησης». (Marx, 1972: 20) Η κάπως ανοιχτή έννοια των «σχέσεων παραγωγής» στον Πρόλογο προσδιορίζεται έτσι στο *Κεφάλαιο* ώστε να συνίσταται, τουλάχιστον εν μέρει, στη «συγκεκριμένη οικονομική μορφή με την οποία η απλήρωτη υπερεργασία αντλείται από τους άμεσους παραγωγούς».
Ο Μαρξ προσδιόρισε περαιτέρω το περιεχόμενο της έννοιας «σχέσεις παραγωγής»:
> Όποια κι αν είναι η κοινωνική μορφή της παραγωγής, ο εργάτης και τα μέσα παραγωγής παραμένουν πάντοτε οι δύο της παράγοντες. Αλλά σε κατάσταση χωρισμού μεταξύ τους, καθένας από αυτούς τους παράγοντες μπορεί να είναι τέτοιος μόνο δυνάμει. Για να πραγματοποιηθεί η παραγωγή πρέπει να ενωθούν. Ο συγκεκριμένος τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται αυτή η ένωση διακρίνει τις διαφορετικές οικονομικές εποχές της κοινωνικής δομής μεταξύ τους. (Marx, 1967: 36)
Το απόσπασμα αυτό εμφανίζεται στο πλαίσιο μιας συζήτησης για τις προϋποθέσεις γενίκευσης της εμπορευματικής παραγωγής. Ο Μαρξ συνδέει έτσι αυτή τη γενίκευση (ένα φαινόμενο της αγοράς ή της κυκλοφορίας) με μια συγκεκριμένη αλλαγή στις σχέσεις παραγωγής, δηλαδή την πλήρη μετατροπή της εργατικής δύναμης σε εμπόρευμα και συνεπώς την εισαγωγή μιας νέας κατηγορίας, της αξίας της εργατικής δύναμης. (Για αναλυτική συζήτηση βλ. Althusser και Balibar, 1970)
> The specific economic form, in which unpaid surplus-labor is pumped
out of direct producers, determines the relationship of rulers and
ruled, as it grows out of production itself and, in turn, reacts
upon it as a determining element. Upon this, however, is founded the
entire formation of the economic community which grows up out of the
production relations themselves, thereby simultaneously its specific
political form. It is always the direct relationship of the owners
of the conditions of production to the direct producers—a relation
always naturally corresponding to a definite stage in the
development of the methods of labor and thereby its social
productivity—which reveals the innermost secret, the hidden basis of
the entire social structure, and with it the political form of the
relation of sovereignty and dependence, in short, the corresponding
specific form of the state. This does not prevent the same economic
basis—the same from the standpoint of its main conditions—due to
innumerable empirical circumstances, natural environment, racial
relations, external historical influences, etc., from showing
infinite variations and gradations in appearance, which can be
ascertained only by analysis of the empirically given circumstances.
(Marx, 1971a: 791–92)
I have cited this passage at length because it is one of the clearest
general indications of the content of Marx’s theory of history, that is,
the science of historical materialism.^20 <#ch3-fnref20> It fills out
and modifies the sketch given in the well-known 1859 Preface in which
Marx wrote less specifically of the ‘relations of production
[constituting] the economic structure of society, the real foundation,
on which arises a legal and political super-structure and to which
correspond definite forms of social consciousness.’ (Marx, 1972: 20) The
somewhat open notion of ‘relations of production’ in the Preface is thus
specified in /Capital/ to consist, at least in part, of the ‘specific
economic form in which unpaid surplus-labor is pumped out of direct
producers.’
Marx specified the content of the concept of ‘relations of production’
further:
> Whatever the social form of production, laborer and means of
production always remain factors of it. But in a state of separation
[62]
from each other either of these factors can be such only
potentially. For production to go on at all they must unite. The
specific manner in which this union is accomplished distinguishes
the different economic epochs of the structure of society from one
another. (Marx, 1967: 36)
This passage appears in the context of a discussion of the conditions
for the generalization of commodity production. Marx thus linked this
generalization (a market or circulation phenomenon) to a particular
change in the relationships of production, namely the complete
transformation of labor power into a commodity and hence the
introduction of a new category, the /value/ of labor power. (For a
detailed discussion of this point see Althusser and Balibar, 1970)
[Ira Gerstein - Production, circulation and value: the significance of the ‘transformation problem’ in Marx’s Critique of Political Economy in Ben Fine - The Value Dimension Marx versus Ricardo and Sraffa, 61-62]
*****
Vidal-Smith-Rotta-Prew-2019-The Oxford Handbook of Karl Marx
Chapter 17 Martha E. Gimenez - Capitalist Social Reproduction: The Contradiction between Production and Social Reproduction under Capitalism
**1. Η αναπαραγωγή ως προϋπόθεση του ιστορικού υλισμού**
Στη διαδικασία εντοπισμού των προϋποθέσεων του ιστορικού υλισμού, ο Μαρξ και ο Ένγκελς εξετάζουν τη σχέση μεταξύ παραγωγής και αναπαραγωγής στο υψηλότερο επίπεδο αφαίρεσης. Πρώτον, για να «κάνουν ιστορία» οι άνθρωποι πρέπει να είναι σε θέση να ικανοποιούν τις βασικές τους ανάγκες ώστε να διατηρούν τη ζωή, εμπλεκόμενοι έτσι στην παραγωγή της υλικής τους ζωής. Δεύτερον, καθώς οι ανάγκες ικανοποιούνται, νέες ανάγκες αναδύονται σε μια διαρκή, αδιάκοπη διαδικασία μεταβολής. Τρίτον, καθώς οι άνθρωποι παράγουν τις υλικές συνθήκες της ύπαρξής τους, αναπαράγουν ταυτόχρονα και τους ίδιους τους εαυτούς τους. Αυτά δεν είναι διαφορετικά στάδια, αλλά όψεις ή στιγμές μιας ενιαίας, ολοκληρωμένης διαδικασίας που υπόκειται όλης της ανθρώπινης ιστορίας:
> Η παραγωγή της ζωής, της ίδιας ζωής μέσα στην εργασία και της άλλης μέσα στην αναπαραγωγή, εμφανίζεται τώρα ως διπλή σχέση: από τη μία πλευρά ως φυσική σχέση, από την άλλη ως κοινωνική. Η τελευταία είναι κοινωνική με την έννοια ότι τα άτομα συνεργάζονται… συνεπώς, ένας ορισμένος τρόπος παραγωγής ή βιομηχανικό στάδιο συνδυάζεται πάντοτε με έναν ορισμένο τρόπο συνεργασίας ή κοινωνικό στάδιο, και αυτός ο τρόπος συνεργασίας είναι ο ίδιος μια «παραγωγική δύναμη».
> (Marx and Engels [1932] 1994:115–116)
Αυτές είναι ιστορικοϋλιστικές προϋποθέσεις. Για τον Μαρξ και τον Ένγκελς, η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι προϊόν της «ανθρώπινης φύσης» (π.χ. απληστία, τάση για ανταλλαγή, εγωισμός, δίψα για εξουσία κ.λπ.),^3 αλλά αποτέλεσμα των δραστηριοτήτων που είναι αναγκαίες για την παραγωγή και την αναπαραγωγή της υλικής ζωής. «Οι άνθρωποι έχουν ιστορία επειδή πρέπει να παράγουν τη ζωή τους» (Marx and Engels [1932] 1994:117, έμφαση στο πρωτότυπο), και καθώς παράγουν την υλική και κοινωνική τους ζωή, παράγουν επίσης τη γλώσσα τους, τη συνείδησή τους και ιστορικά προσδιορισμένα χαρακτηριστικά.
^3 Ο Μαρξ ασκεί κριτική στις θεωρίες κοινωνικού συμβολαίου (οι οποίες προϋποθέτουν την ύπαρξη ατόμων ήδη διαμορφωμένων με συγκεκριμένα γνωρίσματα, αξίες και τάσεις), καθώς και στην τάση των πολιτικών οικονομολόγων να αναζητούν στο παρελθόν την προέλευση των χαρακτηριστικών του ατόμου του 18ου αιώνα. «Μόνο στον 18ο αιώνα, στην αστική κοινωνία, οι διάφορες μορφές του κοινωνικού ιστού αντιπαρατίθενται στο άτομο ως απλά μέσα για τους ιδιωτικούς του σκοπούς… Αλλά η εποχή που παράγει αυτή την οπτική, δηλαδή του μοναχικού ατόμου, είναι ακριβώς η εποχή των (έως τότε) πιο ανεπτυγμένων κοινωνικών σχέσεων» (Marx [1859] 1970:188–189).
---
Γράφοντας σχεδόν σαράντα χρόνια αργότερα, ο Ένγκελς ([1884] 1972) συνοψίζει τις προϋποθέσεις του ιστορικού υλισμού ως εξής:
> Σύμφωνα με τη υλιστική αντίληψη, ο καθοριστικός παράγοντας στην ιστορία είναι, σε τελική ανάλυση, η παραγωγή και αναπαραγωγή της άμεσης ζωής. Αυτό έχει δύο όψεις: από τη μία πλευρά, την παραγωγή των μέσων ύπαρξης, της τροφής, της ένδυσης και της στέγης, καθώς και των εργαλείων που είναι απαραίτητα για αυτή την παραγωγή· από την άλλη, την παραγωγή των ίδιων των ανθρώπων, την αναπαραγωγή του είδους. Η κοινωνική οργάνωση μέσα στην οποία ζουν οι άνθρωποι μιας συγκεκριμένης ιστορικής εποχής και μιας συγκεκριμένης χώρας καθορίζεται και από τα δύο είδη παραγωγής: από το επίπεδο ανάπτυξης της εργασίας αφενός και της οικογένειας αφετέρου. (71–72)
Σε αυτό το επίπεδο ανάλυσης, οι κατηγορίες και οι διαδικασίες (π.χ. η διττή φύση της παραγωγής, η συγγένεια, η συνείδηση, η γλώσσα, η εργασία, η οικογένεια, η αναπαραγωγή, η πληθυσμιακή αύξηση) που εντοπίζουν ο Μαρξ και ο Ένγκελς είναι κοινές σε όλες τις κοινωνικές εποχές· είναι «αισθητές αφαιρέσεις», με την έννοια ότι είναι χρήσιμες για την αναγνώριση συστατικών στοιχείων ιστορικά συγκεκριμένων κοινωνικών σχηματισμών. Θεωρητικά και μεθοδολογικά είναι σημαντικό να διακρίνουμε ανάμεσα σε κατηγορίες κοινές σε όλες τις κοινωνίες (π.χ. εργατική δύναμη, εργασιακή διαδικασία) και σε εκείνες που προσδιορίζουν πιο πρόσφατα ιστορικά φαινόμενα (π.χ. κεφάλαιο, εμπορεύματα).^4 Επιπλέον, ενώ οι αρχαίες και οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν κοινές κατηγορίες (π.χ. παραγωγή, αναπαραγωγή), «ακριβώς η απόκλισή τους από αυτά τα γενικά και κοινά χαρακτηριστικά συνιστά την ανάπτυξή τους» (Marx [1859] 1970:190).
^4 «Η διαδικασία της εργασίας […] είναι ανθρώπινη δράση με σκοπό την παραγωγή αξιών χρήσης […] είναι η αναγκαία προϋπόθεση για την πραγματοποίηση της ανταλλαγής ύλης μεταξύ ανθρώπου και Φύσης· είναι η αιώνια, φυσικά επιβεβλημένη συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης και, συνεπώς, ανεξάρτητη από κάθε κοινωνική φάση αυτής της ύπαρξης, ή μάλλον κοινή σε κάθε τέτοια φάση» (Marx [1867] 1970:183–184).
---
Ο Μαρξ δεν ανέπτυξε μια πλήρως ολοκληρωμένη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής του καπιταλισμού. Στον τόμο Ι του *Κεφαλαίου* ([1867] 1970), ωστόσο, παρέχει παρατηρήσεις και θεωρητικές ενοράσεις χρήσιμες για τη θεωρητικοποίηση ορισμένων καθοριστικών παραγόντων της καπιταλιστικής αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, του πληθυσμού και των κοινωνικών τάξεων σήμερα.
1\. Reproduction as a Premise of Historical Materialism
In the process of identifying the premises of historical materialism,
Marx and Engels examine the relationship between production and
reproduction at the highest level of abstraction. First, in order to
“make history” people must be able to satisfy their basic needs to
sustain life, thus engaging in the production of their material life.
Second, as needs are satisfed, new needs emerge in an ever- continuous
process of change. Third, as people produce their material conditions of
existence, they also reproduce themselves. These are not different stages
but aspects or moments of one integrated process that underlays all
human history:
> The production of life, of one’s own life in labor and of another in
procreation, now appears as a double relationship: on the one hand as a
natural relationship, on the other as a social one. The latter is social
in the sense that individuals cooperate . . . consequently, a certain
mode of production or industrial stage is always combined with a certain
mode of cooperation or social stage, and this mode of cooperation is
itself a ‘productive force.’
(Marx and Engels [1932] 1994:115–116)
These are /historical materialist /premises. For Marx and Engels, human
history is not the product of “human nature” (e.g., greed, the
propensity to trade, selfishness, thirst for power, etc.)^3 but is the
effect of the activities necessary for the production and
{323} reproduction of material life. “[M]en have history because they must /
produce /their life” (Marx and Engels [1932] 1994:117, emphasis in
original), and as they produce their material and social life, they
produce their language, consciousness, and historically specific traits.
^3 Marx is critical of social contract theories of society (which
presuppose the existence of individuals already characterized by specific
traits, values, and tendencies) and of political economists’ tendency to
find in the past the origin of eighteenth- century individuals’ traits.
“It is not until the eighteenth century that in bourgeois society the
various forms of the social texture confront the individual as merely means
towards his private ends . . . But the epoch that produces this
standpoint, namely that of the solitary individual, is precisely the
epoch of the (as yet) most highly developed social . . .
relations” (Marx [1859] 1970:188–189).
---
Writing almost forty years later, Engels ([1884] 1972) summed up the
premises of historical materialism as follows:
> According to the materialistic conception, the determining factor in
history is, in the final instance, the production and reproduction of
immediate life. This, again, is of a twofold character: on the one side,
the production of the means of existence, of food, clothing and shelter
and the tools necessary for that production; on the other side, the
production of the human beings themselves, the propagation of the
species. The social organization under which the people of a particular
historical epoch and a particular country live is determined by both
kinds of production: by the stage of development of labor on the one
hand and of the family on the other. (71–72)
At this level of analysis, the categories and processes (e.g., the
twofold nature of production, kinship, consciousness, language, labor,
family, procreation, population growth) Marx and Engels identified are
common to all social epochs; they are “sensible abstractions,” in the
sense that they are useful to identify constituent elements of
historically specific social formations. Theoretically and
methodologically it is important to differentiate between categories
common to all societies (e.g., labor power, the labor process) and those
that identify more recent historical phenomena (e.g., capital,
commodities).^4 Furthermore, while ancient and modern societies have
categories in common (e.g., production, reproduction), “it is precisely
their divergence from those general and common features which
constitutes their development” (Marx [1859] 1970:190).
^4 “The labor process . . . is human action with a view to the production
of use values . . . it is the necessary condition for effecting exchange
of matter between man and Nature; it is the everlasting Nature imposed
condition of human existence, and therefore is independent of every
social phase of that existence, or rather, is common to every such
phase” (Marx [1867] 1970:183– 184).
---
Marx did not develop a full- fledged theory of the social reproduction of
capitalism. In /Capital /Volume I ([1867] 1970), however, he offered
observations and theoretical insights useful for theorizing some
determinants of the capitalist reproduction of labor power, population,
and social classes today.
[Gimenez 2019: 323]
[Vidal-Smith-Rotta-Prew-2019-The Oxford Handbook of Karl Marx]
*****
Ο ιστορικός υλισμός παρέχει έτσι ένα μέτρο της ανθρώπινης προόδου: την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, μετρήσιμη μέσω της αύξησης της μέσης παραγωγικότητας της εργασίας, καθώς και του αριθμού, της μακροβιότητας και της δεξιότητας του ανθρώπινου είδους. Αυτό το μέτρο σε καμία περίπτωση δεν αφαιρεί από τις φυσικές προϋποθέσεις για την ανθρώπινη επιβίωση και την ανθρώπινη ανάπτυξη (με την ευρύτερη έννοια του όρου). Ούτε αφαιρεί από τον εξαρτημένο και μερικό χαρακτήρα αυτής της προόδου, ως προς την κοινωνική οργάνωση και την ατομική αλλοτρίωση.
Σε τελική ανάλυση, η διαίρεση της κοινωνίας σε ανταγωνιστικές κοινωνικές τάξεις αντανακλά, από τη σκοπιά του ιστορικού υλισμού, έναν αναπόφευκτο περιορισμό της ανθρώπινης ελευθερίας. Για τον Μαρξ και τον Ένγκελς, το πραγματικό μέτρο της ανθρώπινης ελευθερίας, δηλαδή του ανθρώπινου πλούτου, δεν είναι η «παραγωγική εργασία»· αυτή απλώς δημιουργεί τις υλικές προϋποθέσεις για αυτή την ελευθερία. Το πραγματικό μέτρο είναι ο ελεύθερος χρόνος, όχι με την έννοια του «χρόνου για το τίποτα», αλλά με την έννοια του χρόνου που έχει απαλλαγεί από την σιδηρά αναγκαιότητα της παραγωγής και αναπαραγωγής των υλικών μέσων διαβίωσης, και συνεπώς είναι διαθέσιμος για την ολόπλευρη και ελεύθερη ανάπτυξη των ατομικών ταλέντων, επιθυμιών, ικανοτήτων και δυνατοτήτων κάθε ανθρώπινου όντος.
Όσο η κοινωνία είναι υπερβολικά φτωχή, όσο τα αγαθά και οι υπηρεσίες που ικανοποιούν βασικές ανάγκες είναι υπερβολικά σπάνια, μόνο ένα μέρος της κοινωνίας μπορεί να απαλλαγεί από την ανάγκη να αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην «εργασία για τα προς το ζην» (δηλαδή στην αναγκαστική εργασία, με την ανθρωπολογική/κοινωνιολογική έννοια του όρου, δηλαδή σε σχέση με επιθυμίες, προσδοκίες και ταλέντα, όχι με νομικό καθεστώς δουλείας). Αυτό ουσιαστικά συνιστά την ελευθερία των κυρίαρχων τάξεων και των παρασίτων τους, που «πληρώνονται για να σκέφτονται», να δημιουργούν, να εφευρίσκουν, να διοικούν, επειδή έχουν απαλλαγεί από την υποχρέωση να ψήνουν το δικό τους ψωμί, να υφαίνουν τα δικά τους ρούχα και να χτίζουν τα δικά τους σπίτια.
Μόλις οι παραγωγικές δυνάμεις αναπτυχθούν αρκετά ώστε να εγγυηθούν σε όλα τα ανθρώπινα όντα {8} την ικανοποίηση των βασικών τους αναγκών μέσω της «παραγωγικής εργασίας» περιορισμένης σε ένα μικρό μέρος του χρόνου ζωής (μισή εργάσιμη ημέρα ή λιγότερο), τότε η υλική ανάγκη για τη διαίρεση της κοινωνίας σε τάξεις εξαφανίζεται. Τότε δεν υπάρχει πλέον αντικειμενική βάση για να μονοπωλεί ένα μέρος της κοινωνίας τη διοίκηση, την πρόσβαση στην πληροφορία, τη γνώση και την πνευματική εργασία. Για αυτόν τον λόγο, ο ιστορικός υλισμός εξηγεί τόσο τους λόγους για τους οποίους οι ταξικές κοινωνίες και οι ταξικοί αγώνες προέκυψαν στην ιστορία, όσο και γιατί θα εξαφανιστούν στο μέλλον σε μια αταξική κοινωνία δημοκρατικά αυτοδιοικούμενων συνεταιρισμένων παραγωγών.
Historical materialism thereby provides a measuring stick for human
progress: the growth of the productive forces, measurable through the
growth of the average productivity of labour, and the number, longevity
and skill of the human species. This measuring stick in no way abstracts
from the /natural /preconditions for human survival and human growth (in
the broadest sense of the concept). Nor does it abstract from the
conditional and partial character of such progress, in terms of social
organization and individual alienation.
In the last analysis, the division of society into antagonistic social
classes reflects, from the point of view of historical materialism, an
inevitable limitation of human freedom. For Marx and Engels, the real
measuring rod of human freedom, i.e. of human wealth, is not 'productive
labour'; this only creates the material pre-condition for that freedom.
The real measuring rod is leisure time, not in the sense of 'time for
doing nothing' but in the sense of time freed from the iron necessity to
produce and reproduce material livelihood, and therefore disposable for
all-round and free development of the individual talents, wishes,
capacities, potentialities, of each human being.
As long as society is too poor, as long as goods and services satisfying
basic needs are too scarce, only part of society can be freed from the
necessity to devote most of its life to 'work for a livelihood' (i.e. of
forced labour, in the anthropological/sociological sense of the word,
that is in relation to desires, aspirations and talents, not to a
juridical status of bonded labour). That is essentially what represents
the freedom of the ruling classes and their hangers-on, who are 'being
paid to think', to create, to invent, to administer, because they have
become free from the obligation to bake their own bread, weave their own
clothes and build their own houses.
Once the productive forces are developed far enough to guarantee all human
{8} beings satisfaction of their basic needs by 'productive labour' limited
to a minor fraction of lifetime (the half work-day or less), then the
material need of the division of society in classes disappears. Then,
there remains no objective basis for part of society to monopolize
administration, access to information, knowledge, intellectual labour.
For that reason, historical materialism explains both the reasons why
class societies and class struggles arose in history, and why they will
disappear in the future in a classless society of democratically
self-administering associated producers.
[Ernest Mandel, Karl Marx in [Marxian Economics by John Eatwell | Goodreads](https://www.goodreads.com/book/show/2276344.Marxian_Economics)]
1. Productive forces, relations of production, superstructure
2. Social being and consciousness [Kolakowski 1978a: 334]
[Heinrich 2021: 175]
.jpg)