Η αφηρημένη εργασία ως η μόνη πηγή (υπερ)αξίας

Η αφηρημένη εργασία ως η μόνη πηγή (υπερ)αξίας
----------------------------------------------

[Guglielmo Carchedi (2011), Behind the Crisis - Marx's Dialectics of Value and Knowledge, σσ. 55-60]

Ότι η αφηρημένη εργασία είναι η μόνη πηγή αξίας και υπεραξίας είναι *η*
θεμελιώδης υπόθεση της οικονομικής θεωρίας του Μαρξ. Πρώτον, γιατί να
δημιουργούν  οι εργάτες (υπερ)αξία; Η ένσταση που ακούγεται πιο συχνά είναι
ότι δεν υπάρχει λόγος να αποκλειστούν τα μέσα παραγωγής και
οι καπιταλιστές από το να είναι παραγωγοί της (υπερ)αξίας.

Όσον αφορά τα μέσα παραγωγής, το επιχείρημα μπορεί να χωριστεί σε δύο
παραλλαγές. Η πιο υπερβολική πιστεύει ότι τα μέσα παραγωγής
μπορούν να παράξουν (υπερ)αξία απουσία εργατών. Για παράδειγμα,
ο Ντμίτριεφ ισχυρίζεται ότι

> Είναι θεωρητικά δυνατό να φανταστούμε μια περίπτωση στην οποία όλα τα προϊόντα
παράγονται αποκλειστικά από την εργασία των μηχανών, έτσι ώστε καμία μονάδα *ζωντανής*
*εργασίας* (είτε ανθρώπινη είτε οποιουδήποτε άλλου είδους) να συμμετέχει στην παραγωγή,
και παρόλα αυτά μπορεί να προκύψει βιομηχανικό κέρδος στην περίπτωση αυτή υπό
ορισμένες προϋποθέσεις· αυτό είναι ένα κέρδος που δεν θα διαφέρει ουσιαστικά
με οποιονδήποτε τρόπο από το κέρδος που αποκομίζουν οι σημερινοί καπιταλιστές
χρησιμοποιώντας μισθωτούς εργάτες στην παραγωγή.^1

Βασικά, το επιχείρημα είναι ότι, σε ένα πλήρως αυτοματοποιημένο σύστημα, μία ορισμένη
εισροή μηχανών μπορεί να δημιουργήσει μια μεγαλύτερη εκροή μηχανών (ή άλλων
εμπορευμάτων). Σε αυτή την περίπτωση, το κέρδος και το ποσοστό κέρδους θα
καθοριζόταν αποκλειστικά από
την τεχνολογία που χρησιμοποιείται (παραγωγικότητα) και όχι από την (αφηρημένη)
εργασία. Αν 10 μηχανές
[56]
παράγουν 12 μηχανές, το κέρδος είναι 2 μηχανές και το ποσοστό κέρδους είναι
2/10 = 20%. Αυτή η προσέγγιση είναι θνησιγενής λόγω της λογικής
ασυνέπειας που προκύπτει από την αδυναμία άθροισης διαφορετικών
αξιών χρήσης (π.χ. μηχανές) σε ομοιογενή ποσότητα. Το χρήμα δεν θα μπορούσε
να εκτελέσει αυτή τη συνολοποιητική λειτουργία επειδή θα αντιπροσώπευε διαφορετικές
αξίες χρήσης και όχι κάτι κοινό που έχουν όλες και που κάνει
δυνατή τη σύγκριση. Η συζήτηση θα μπορούσε να σταματήσει εδώ. Ας προχωρήσουμε όμως.
Εδώ, η αξία αντιπροσωπεύει τη χρηματική έκφραση των (ποσοτήτων) αξιών-χρήσης
που παράγονται από τις μηχανές. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με την ιδέα του Μαρξ
της αξίας, που είναι η χρηματική έκφραση της *αφηρημένης* εργασίας που δαπανήθηκε
από τους εργάτες. Το επιχείρημα ότι η αξία μπορεί επίσης να δημιουργηθεί από τις μηχανές
και ότι αυτό καταρρίπτει την αξιακή θεωρία του Μαρξ δεν θα μπορούσε να είναι πιο
άστοχο. Αυτή η άποψη είναι λογικά ασυνεπής τόσο με τους δικούς της όρους (λόγω
του προβλήματος της συνάθροισης) όσο και ως κριτική της εργασιακής θεωρίας της αξίας του Μαρξ.

Ένα φαινομενικά πιο εύλογο επιχείρημα θα μπορούσε να είναι το εξής: δεδομένου ότι
(προφανώς) χρειάζονται τόσο η εργασία όσο και οι μηχανές για την παραγωγή μηχανών,
φαίνεται λογικό να υποθέσουμε ότι η αξία δημιουργείται τόσο από την εργασία όσο και από
τις μηχανές. Όμως, *πρώτον*, θα έπρεπε κανείς να εξηγήσει γιατί, όπως μόλις παρουσιάστηκε, αν
οι μηχανές χωρίς ζωντανή εργασία δεν μπορούν να παράξουν αξία (με την έννοια του Μαρξ),
μπορούν να παράξουν αξία (ή ένα μέρος της) σε συνδυασμό με τη ζωντανή
εργασία. *Δεύτερον*, ακόμα κι αν οι μηχανές μπορούσαν να δημιουργήσουν «αξία», αυτή η αξία
θα ήταν αξία *χρήσης* και όχι αξία ως το αποτέλεσμα της αφηρημένης εργασίας
των ανθρώπων. Αυτό συνεπάγεται το πρόβλημα της συνολοποίησης που αναφέρθηκε
πιο πάνω. *Τρίτον*, αν οι μηχανές μπορούν να δημιουργήσουν «αξία», έτσι μπορούν να
δημιουργήσουν άπειροι άλλοι παράγοντες (ζώα, οι δυνάμεις της φύσης, ηλιακές κηλίδες κ.λπ.)
και ο προσδιορισμός της αξίας γίνεται αδύνατος. Αυτό συνεπάγεται επίσης το
αδύνατο μιας θεωρίας διανομής, τιμών, συσχετισμού της
παραγωγής με τη διανομή. Τότε κάποιο θα έπρεπε να περιπέσει στην
υποκειμενική θεωρία των τιμών (με βάση τη ζήτηση και την προσφορά) με τις
θεωρητικές συνέπειες που επισημαίνονται στην Ενότητα 6 παρακάτω. *Τέταρτον*,
οι ίδιες αντιρρήσεις στο να δημιουργούν οι μηχανές την αξία του προϊόντος ισχύουν
στο να μεταφέρουν την αξία τους σε αυτή του προϊόντος.
Στην πραγματικότητα, θα μετέφεραν την αξία χρήσης τους και αυτό θα συγκρουόταν αμέσως
με το πρόβλημα της συνάθροισης διαφορετικών αξιών χρήσης.
Έτσι, τα μέσα παραγωγής ούτε δημιουργούν ούτε μεταφέρουν την αξία τους
στο προϊόν.

*Πέμπτον*, υπάρχουν συνέπειες ως προς το ταξικό περιεχόμενο της
θεωρίας που είναι υψίστης σημασίας για την εργασία. Σε αυτό το πλαίσιο,
θα ήταν ίσως χρήσιμο να θυμηθούμε ότι, στον Μαρξ, οι μηχανές δεν δημιουργούν
αξία. Μάλλον, η *συγκεκριμένη* εργασία
[57]
μεταφέρει την *αξία* των μηχανών (και, γενικότερα, των μέσων
της παραγωγής) στο προϊόν. Γιατί; Αν η εργασία είναι πάντα αφηρημένη
και συγκεκριμένη ταυτόχρονα, άρα αν το εμπόρευμα είναι (έχει) πάντα
τόσο αξία όσο και αξία χρήσης ταυτόχρονα, *η αξία ενσωματώνεται στην*
*αξία χρήσης* των εμπορευμάτων. Τότε, αν τα μέσα παραγωγής
καταναλωθούν και έτσι χάσουν προοδευτικά την αξία χρήσης τους μέσω της συγκεκριμένης
εργασίας, χάνουν ταυτόχρονα και την αξία που ενσωματώνεται σε αυτή
την αξία χρήσης. Και, αν η αξία χρήσης των μέσων παραγωγής
μετατρέπεται στην αξία χρήσης του προϊόντος, η αξία των μέσων
παραγωγής δεν χάνεται αλλά μεταφέρεται από και μέσω της συγκεκριμένης εργασίας
στο προϊόν.

Η διαφορά μεταξύ της θέσης ότι οι μηχανές δημιουργούν (ή μεταφέρουν)
την αξία τους στο προϊόν και της θέσης του Μαρξ ότι η συγκεκριμένη εργασία
μεταφέρει την αξία των μέσων παραγωγής στο προϊόν γίνεται
ξεκάθαρη αν αναλογιστούμε την κριτική του Μαρξ για την τελευταία ώρα
του Σενιόρ (Senior’s last hour). Ας υποθέσουμε μια
εργάσιμη ημέρα 8 ωρών και ότι η παραγόμενη αξία είναι 80c+20v+20s =
120V, όπου c είναι σταθερό κεφάλαιο, v είναι μεταβλητό κεφάλαιο και s είναι
υπεραξία. Τότε, το ποσοστό κέρδους είναι 20s/100(c+v) = 20% και το
το ποσοστό υπεραξίας είναι 20s/20v = 100%. Για τον Μαρξ, κάθε στιγμή των 8
ωρών *συγκεκριμένης* εργασίας *μετατρέπει την αξία χρήσης* των μέσων
παραγωγής και *μεταβιβάζει την αξία* των μέσων παραγωγής (80c)
στο προϊόν. Ταυτόχρονα, κάθε στιγμή των 8 ωρών της *αφηρημένης*
εργασίας δημιουργεί νέα αξία, η οποία, σε αυτό το παράδειγμα, υποδιαιρείται σε ίσα
μέρη μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας: οι πρώτες 4 ώρες για τους εργάτες
(20v) και οι τελευταίες 4 ώρες για τους καπιταλιστές (20s). Το ποσοστό της
υπεραξίας είναι 100%. Αν η εργάσιμη ημέρα μειωθεί σε 6 ώρες και αν
οι μισθοί δεν μειωθούν (v = 4), ο πλεονάζων χρόνος εργασίας πέφτει στις 2 ώρες και
το ποσοστό της υπεραξίας πέφτει στα 2/4 = 50% από 100%. Σκεφτείτε τώρα
το επιχείρημα του Senior. Τις πρώτες 4 ώρες, η εργασία δημιουργεί την αξία των
μηχανών και, στις δύο υπόλοιπες ώρες, δημιουργεί την αξία των
μέσων κατανάλωσης. Εάν η εργάσιμη ημέρα μειωθεί από 8 σε 6 ώρες,
η υπεραξία πέφτει στο μηδέν αντί για 2 όπως στον Μαρξ (δεδομένου ότι απαιτούνται 2
ώρες για να παραχθούν τα μισθολογικά αγαθά) και το ποσοστό υπεραξίας
πέφτει στο μηδέν αντί για 50% όπως στον Μαρξ.^2 Η ιδεολογική
λειτουργία της απόρριψης της διάκρισης μεταξύ συγκεκριμένης και αφηρημένης
εργασίας, δηλαδή η εξέταση μιας αδιαφοροποίητης έννοιας της εργασίας,
γίνεται έτσι σαφής: κρύβει τους πραγματικούς ρυθμούς εκμετάλλευσης και τα
[58]
φρικτά αποτελέσματα στην εργατική τάξη. Όπως αναφώνησε ο Μαρξ, «ο Δάντης θα είχε
βρει τις χειρότερες φρικαλεότητες της κόλασης του ξεπερασμένες σε αυτή
τη μανιφακτούρα.»^3

Αλλά υπάρχει ένας άλλος θεμελιώδης λόγος για την απόρριψη της ιδέας ότι
οι μηχανές δημιουργούν αξία. Για να το κατανοήσουμε πιο καθαρά, ας
προβλέψουμε κάποια στοιχεία της θεωρίας των κρίσεων του Μαρξ που θα επεξηγηθούν
αργότερα σε αυτό το κεφάλαιο και στα επόμενα κεφάλαια. Για τον Μαρξ τα μέσα
της παραγωγής δεν δημιουργούν αξία. Ωστόσο, αυξάνουν την ανθρώπινη
παραγωγικότητα και συνεπώς το προϊόν ανά μονάδα επενδυμένου κεφαλαίου, ενώ
μειώνουν την ποσότητα της ζωντανής εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή μιας
ορισμένη εκροής. Δεδομένου ότι μόνο η εργασία δημιουργεί αξία, η υποκατάσταση
των μέσων παραγωγής για ζωντανή εργασία μειώνει την ποσότητα της
αξίας που δημιουργείται ανά μονάδα επενδυμένου κεφαλαίου. Από τη στιγμή που
η αξία, στην προσέγγιση
που επικρίνεται εδώ, θα παραγόταν και από τις μηχανές και από την εργασία, η ίδια
ποσότητα αξίας θα παραγόταν από μια μονάδα επενδυμένου κεφαλαίου,
ανεξάρτητα από το σχετικό ποσοστιαίο βάρος των μηχανών και της εργασίας.
Για αυτήν την προσέγγιση, το 90% των μηχανών και το 10% της εργασίας θα
δημιουργούσαν την ίδια εξίσου
αξία όπως 10% μηχανές και 90% εργασία (έτσι ώστε το 90% των μηχανών να δημιουργούν
μεγαλύτερη αξία από 10% μηχανές). Στη θεωρία του Μαρξ, αντίθετα, το 90%
μηχανές και 10% εργασία δημιουργούν πολύ λιγότερη αξία από την αντίθετη
περίπτωση. Από αυτό προκύπτει ότι, στην πρώτη περίπτωση, χαμηλότερα ποσοστά
κέρδους και ως εκ τούτου
οι κρίσεις δεν προκαλούνται από μειωμένη παραγωγή (υπερ)αξίας.
λόγω της λιγότερης ζωντανής εργασίας που απασχολείται, ενώ για τον Μαρξ αυτή
είναι πράγματι η περίπτωση. Στην πρώτη προσέγγιση, οι τεχνολογικές καινοτομίες
μείωσης της εργασίας (labour-shedding) και
αύξησης της παραγωγικότητας (productivity-increasing) αφήνουν την παραγωγή αξίας
αμετάβλητη, έτσι ώστε όσο μεγαλύτερο είναι το επενδυμένο κεφάλαιο τόσο μεγαλύτερη
η παραγωγή αξίας. Στην τελευταία προσέγγιση (Μαρξ), όσο μεγαλύτερο είναι το
κεφάλαιο που επενδύεται με την εισαγωγή μέσων παραγωγής μείωσης της εργασίας και
αύξησης της παραγωγικότητας, τόσο μεγαλύτερη είναι η πτώση της απασχόλησης, τόσο
μικρότερη είναι η αξία που παράγεται και ενσωματώνεται σε μεγαλύτερη ποσότητα
εκροών. <nb/>Στην προηγούμενη προσέγγιση, οι τεχνολογικές καινοτομίες οδηγούν σε
οικονομική ανάπτυξη. Στην τελευταία οδηγούν τάχιστα σε κρίσεις. Δεδομένου
ότι τεχνολογικές καινοτομίες μείωσης της εργασίας και η αύξησης της παραγωγικότητας
είναι η κινητήρια δύναμη της δυναμικής του καπιταλισμού, για την πρώτη
προσέγγιση ο καπιταλισμός τείνει προς την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή ενώ, για την
τελευταία (Μαρξ), τείνει προς τις κρίσεις και τη δική του υπέρβαση.

Αν πιστεύει κανείς ότι η οικονομία τείνει προς την ανάπτυξη και άρα προς την
ίδια αναπαραγωγή και ότι οι κρίσεις είναι μόνο προσωρινές διακοπές αυτής
[59]
της ανάπτυξης (οι αντίθετες τάσεις), στερεί κανείς από την εργατική τάξη την
αντικειμενική βάση του αγώνα της. Αυτή η στάση κάνει τον αγώνα της
εργατικής τάξης όχι μόνο μια καθαρή πράξη βολονταρισμού – γιατί είναι
αντίθετη με την αντικειμενική κίνηση της οικονομίας – αλλά και παράλογη
γιατί στοχεύει στην κατάργηση ενός ορθολογικού συστήματος, ενός συστήματος που
τείνει προς την ανάπτυξη και την ισορροπία. Αυτή είναι η άποψη του κεφαλαίου.
Από την άλλη πλευρά, η θέση ότι το σύστημα τείνει προς τις κρίσεις και άρα
τη δική του υπέρβαση όχι μόνο στηρίζει τον αγώνα των εργατών σε υγιή, αντικειμενικά
θεμέλια, γιατί αυτός ο αγώνας είναι σύμφωνος με την πραγματική,
αντικειμενική τάση (η ανάπτυξη τότε θεωρείται ως η αντι-τάση),
αλλά είναι επίσης ορθολογική γιατί στοχεύει στην κατάργηση ενός
παράλογου, εκμεταλλευτικού και καταστροφικού συστήματος. *Μόνο μια άποψη που τονίζει*
*την αντικειμενική τάση της καπιταλιστικής οικονομίας προς τη δική της υπέρβαση*
*μπορεί να προσφέρει μια επαρκή βάση για τον αγώνα της εργασίας.* Η θέση ότι
οι μηχανές δημιουργούν αξία τότε αντίκειται στα συμφέροντα της εργασίας.
Ομολογουμένως, αυτή είναι μια ταξικά καθορισμένη στάση. Αλλά μια άποψη για την κοινωνία
ως τείνουσα προς την ισορροπημένη ανάπτυξη και αναπαραγωγή ή μια άποψη ανίκανη
να διακρίνει την τάση από την αντίθετη τάση της (όπως στην περίπτωση
πολλών μαρξιστών, βλέπε παρακάτω), είναι εξίσου ταξικά καθορισμένη και έτσι φέρει
ένα συγκεκριμένο ταξικό περιεχόμενο, ένα περιεχόμενο εχθρικό προς την εργασία, είτε
οι μεμονωμένοι θεωρητικοί το γνωρίζουν είτε όχι.

Ο δεύτερος υποψήφιος για το ρόλο ως παραγωγός αξίας εκτός από τους
εργάτες είναι οι καπιταλιστές. Το κεφάλαιο και η εργασία θα λάμβαναν τα δικά τους
μερίδια του κοινού προϊόντος τους. Εισοδηματικές διαφορές μεταξύ κεφαλαίου και
εργασίας θα εξηγούνταν με βάση τις ανώτερες δεξιότητες των «καπιταλιστών»,
τη «μεγαλύτερη ευθύνη», την «ανταμοιβή για ανάληψη κινδύνου» και ούτω καθεξής
(κάτι, παρεμπιπτόντως, που καθιστά δύσκολο να εξηγηθεί γιατί το εισόδημα ορισμένων
διευθυντών
είναι χιλιάδες φορές υψηλότερο από αυτό ενός ανειδίκευτου ή ακόμα και ενός
ειδικευμένου εργάτη). Όσο για την ευθύνη των καπιταλιστών, η μοίρα της
επιχείρησης είναι εξίσου εξαρτημένη από της υπευθυνότητα τόσο των καπιταλιστών
όσο και  των εργατών. Όσον αφορά τις ανταμοιβές για ανάληψη κινδύνου, δεν υπάρχει
καμία εμπειρική εργασία που να καθιερώνει μια συσχέτιση μεταξύ αυτών
των δύο παραγόντων. Και, όσο για τις ανώτερες δεξιότητες των καπιταλιστών, δεν μπορεί
να αμφισβητηθεί
ότι οι καπιταλιστές (και επομένως οι κορυφαίοι μάνατζερ και το σύνολο της
γραφειοκρατικής δομή που εξυπηρετεί τα συμφέροντα των καπιταλιστών)
ασκούν εξουσία πάνω στους εργάτες και ότι φροντίζουν (είτε με τη βία
ή με πειθώ) ότι οι εργάτες υπακούουν. Οι πρώτοι, αν πρέπει
να αναγκάσουν τους τελευταίους να εργαστούν, δεν μπορούν οι ίδιοι να εργαστούν.
Δεν υπάρχει περίπτωση να
μπορώ να αναγκάσω κάποιον να εργαστεί και *ταυτόχρονα* να εργαστώ ο ίδιος. Ο
καπιταλιστής ως τέτοιος πρέπει να επιτελεί τη λειτουργία του κεφαλαίου, την οποία ο Μαρξ
καλεί τη λειτουργία του ελέγχου και της επιτήρησης. Έτσι, στο βαθμό που εκτελούν τη
[60]
λειτουργία του κεφαλαίου, οι καπιταλιστές δεν μπορούν να παράξουν αξία. Ως μια
παραλλαγή στο θέμα, οι διευθυντικές θεωρίες ισχυρίζονται ότι η αξία (κατανοητή
από αυτές τις θεωρίες ως χρηματική έκφραση της αξίας χρήσης) παράγεται
τόσο από τους καπιταλιστές ως οργανωτές της παραγωγικής διαδικασίας όσο και
από τους εργάτες. Ο Μαρξ συμφωνεί αλλά προσθέτει ότι, όταν εκτελούν αυτή
τη λειτουργία, οι καπιταλιστές είναι μέρος του συλλογικού εργάτη γιατί
οργανώνουν την εργασιακή διαδικασία. Αλλά και οι καπιταλιστές εκτελούν
και μια άλλη λειτουργία, τη λειτουργία του κεφαλαίου, την εξόρυξη και
ιδιοποίηση υπεραξίας. Όταν εκτελούν αυτή τη λειτουργία,
δεν παράγουν αλλά μάλλον απαλλοτριώνουν και οικειοποιούνται την υπεραξία.
Όταν εκτελούν τη μια λειτουργία, δεν μπορούν να εκτελέσουν την άλλη.^4

^1 Dmitriev, Vladimir Karpovich 1974 [1898], /Economic Essays on Value,
Competition and Utility/, Cambridge: Cambridge University Press, σελ. 63.

^2 Για τους σκοπούς αυτής της συζήτησης, 1 ώρα εργασίας ορίζεται ίση με
1 μονάδα αξίας.

^3 Marx, Karl 1967a [1894], /Capital/, Volume III, Progress Publishers: Moscow, σελ. 246.

^4 Δες Carchedi, Guglielmo 1977, /On the Economic Identification of Social
Classes/, London: Rout-ledge and Kegan Paul. Δες επίσης το επόμενο τμήμα
για περισσότερες λεπτομέρειες.

οι εργαζόμενοι που παρήγαν το πλεόνασμα θα ήταν επίσης εκείνοι που θα το λάμβαναν και θα το διένειμαν. Με άλλα λόγια, η κοινωνική διαίρεση ανάμεσα στους εργάτες και τους καπιταλιστές θα καταργούνταν. Όλοι όσοι εργάζονταν θα είχαν, δικαιωματικά, ισότιμο λόγο στο πόσο πλεόνασμα θα παραγόταν, ποιοι θα το λάμβαναν και με ποιον τρόπο θα χρησιμοποιούνταν.

Ο Μαρξ έγραψε πολύ λίγα για την κομμουνιστική κοινωνία που επιδίωκε. Προτιμούσε να αναλύει το παρόν παρά να εικάζει για το μέλλον. Οι λιγοστές παρατηρήσεις του σχετικά με τον κομμουνισμό αντανακλούν τη δια βίου εστίασή του στις κοινωνικές τάξεις. Η κομμουνιστική κοινωνία που οραματιζόταν θα οργάνωνε την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών ως εξής: οι εργαζόμενοι που παρήγαν το πλεόνασμα θα ήταν επίσης εκείνοι που θα το λάμβαναν και θα το διένειμαν. Με άλλα λόγια, η κοινωνική διαίρεση ανάμεσα στους εργάτες και τους καπιταλιστές θα καταργούνταν. Όλοι όσοι εργάζονταν θα είχαν, δικαιωματικά, ισότιμο λόγο στο πόσο πλεόνασμα θα παραγόταν, ποιοι θα το λάμβαναν και με ποιον τρόπο θα χρησιμοποιούνταν.

Marx wrote very little about the communist society he sought. He preferred
to analyze the present rather than speculate on the future. His few
remarks on
communism reflect his life-long focus on class. The communist society
he envisioned would organize the production of goods and services as
follows:
the working people who produced the surplus would also receive and
distribute
it. That is, the social division between workers and capitalists would be
abolished. Everyone who labored would, by rights, also have an equal say in
how much surplus was produced, who was to get it, and what was to be done
with it.

Richard D. Wolff and Stephen A. Resnick, Contending Economic Theories: Neoclassical, Keynesian, and Marxian ,  The MIT Press , p. 29

Χρήμα (αποσπάσματα από τον Karl Marx et al.)

Χρήμα (αποσπάσματα) | social and political theory — https://volontegenerale.wordpress.com/2026/07/20/%cf%87%cf%81%ce%ae%ce%bc%ce%b1-%ce%b1%cf%80%ce%bf%cf%83%cf%80%ce%ac%cf%83%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1/

Χρήμα ως Κεφάλαιο & Από το Χρήμα στο Κεφάλαιο | social and political theory — https://volontegenerale.wordpress.com/2026/07/20/%cf%87%cf%81%ce%ae%ce%bc%ce%b1-%cf%89%cf%82-%ce%ba%ce%b5%cf%86%ce%ac%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%bf-%cf%87%cf%81%ce%ae%ce%bc%ce%b1-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%ba%ce%b5%cf%86/

Simon Clarke – Το χρήμα ως κοινωνική σχέση | social and political theory — https://volontegenerale.wordpress.com/2026/07/19/simon-clarke-%cf%84%ce%bf-%cf%87%cf%81%ce%ae%ce%bc%ce%b1-%cf%89%cf%82-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%cf%83%cf%87%ce%ad%cf%83%ce%b7/

rotenotes: χρήμα — https://rotenotes.blogspot.com/search/label/%CF%87%CF%81%CE%AE%CE%BC%CE%B1

rotenotes: Karl Marx — https://rotenotes.blogspot.com/search/label/Karl%20Marx

Karl Marx | social and political theory — https://volontegenerale.wordpress.com/tag/karl-marx/

Χρήμα ως Κεφάλαιο & Από το Χρήμα στο Κεφάλαιο

 ## Χρήμα ως Κεφάλαιο

Economic Manuscript of 1864-1865.

[Marx 2016: 444]

Η πραγματική κίνηση του χρήματος που δανείζεται ως κεφάλαιο είναι μια πράξη η οποία βρίσκεται *πέρα από* τις συναλλαγές μεταξύ δανειοληπτών και δανειστών. Σε αυτή την πράξη *αυτή η διαμεσολάβηση εξαλείφεται*, γίνεται αόρατη και δεν συμμετέχει άμεσα. Το κεφάλαιο, ως ιδιαίτερο είδος εμπορεύματος, έχει επίσης μια *ιδιαίτερη μορφή αλλοτρίωσης* που του είναι χαρακτηριστική. Εδώ, επομένως, η επιστροφή δεν εμφανίζεται ως συνέπεια και αποτέλεσμα μιας ορισμένης σειράς οικονομικών διαδικασιών, αλλά μάλλον ως συνέπεια μιας ιδιαίτερης νομικής σύμβασης μεταξύ αγοραστή και πωλητή.
[Marx 2016: 454]

Ο δανειστής δίνει το χρήμα του ως *κεφάλαιο*· το εμπόρευμα που αλλοτριώνει σε κάποιον άλλο *είναι κεφάλαιο*, και γι’ αυτό επιστρέφει σε αυτόν. Δεν *πωλείται*, αλλά απλώς *δανείζεται* για μια ορισμένη χρονική περίοδο. Όμως η απλή επιστροφή του ποσού της αξίας δεν θα αποτελούσε *επιστροφή* αυτού του ποσού *ως κεφαλαίου*, αλλά απλή *αποπληρωμή ενός ποσού αξίας που είχε προηγουμένως δανειστεί*.

Για να επιστρέψει ως κεφάλαιο, το προκαταβεβλημένο ποσό αξίας δεν πρέπει μόνο να έχει διατηρηθεί μέσα στην κίνηση, αλλά πρέπει *να έχει αξιοποιηθεί*, πρέπει να έχει αυξήσει την αξία του, έτσι ώστε να επιστρέψει μαζί με μια υπεραξία, ως *Χ + ΔΧ*, όπου αυτό το ΔΧ είναι *τόκος*, δηλαδή εκείνο το μέρος του κέρδους (του μέσου κέρδους) το οποίο δεν παραμένει στα χέρια του λειτουργούντος καπιταλιστή, αλλά περιέρχεται μάλλον στον χρηματικό καπιταλιστή.

Το να πούμε ότι αυτό αλλοτριώνεται από αυτόν ως *κεφάλαιο* σημαίνει ότι πρέπει να επιστραφεί σε αυτόν ως *Χ + ΔΧ*.
[Marx 2016: 455]

Ποια είναι λοιπόν η *χρηστική αξία* που ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει* για τη διάρκεια του δανείου και παραχωρεί στον παραγωγικό καπιταλιστή, τον *δανειολήπτη*;

Είναι η χρηστική αξία που αποκτά το χρήμα από το γεγονός ότι μπορεί να μετατραπεί σε *κεφάλαιο*, μπορεί να λειτουργήσει *ως κεφάλαιο* και μπορεί επομένως, μέσα στην κίνησή του, να παράγει μια καθορισμένη υπεραξία — το *μέσο κέρδος* (οτιδήποτε περισσότερο ή λιγότερο από αυτή την ποσότητα εμφανίζεται εδώ απλώς ως τυχαίο και εξωτερικό προς τη λειτουργία του κεφαλαίου ως κεφαλαίου) — επιπλέον της ιδιότητάς του να *διατηρεί* και να *συντηρεί* το αρχικό του ποσό αξίας.

Αυτή ακριβώς τη χρηστική αξία που έχει το χρήμα ως κεφάλαιο —την ικανότητα να παράγει το μέσο κέρδος— είναι εκείνη που ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει* στον παραγωγικό καπιταλιστή για την περίοδο *του δανείου*, δηλαδή για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο θέτει το δανεισμένο κεφάλαιο στη διάθεση του τελευταίου.

Η θέση του χρήματος που δανείζεται με αυτόν τον τρόπο είναι, σε κάποιο βαθμό, ανάλογη με τη θέση της εργατικής δύναμης απέναντι στον παραγωγικό καπιταλιστή. (Αλλά ο τελευταίος *πληρώνει* την αξία της εργατικής δύναμης, ενώ απλώς *επιστρέφει* την αξία του δανεισμένου κεφαλαίου.)

Η *χρηστική αξία* της εργατικής δύναμης για τον παραγωγικό καπιταλιστή είναι ότι, όταν καταναλώνεται, παράγει περισσότερη αξία (κέρδος) από όση η ίδια διαθέτει και κοστίζει. Αυτή η περίσσεια *ανταλλακτική αξία* είναι η χρηστική της αξία για τον παραγωγικό καπιταλιστή. Και η χρηστική αξία του προκαταβεβλημένου χρηματικού κεφαλαίου εμφανίζεται αντίστοιχα ως μια ικανότητα να δημιουργεί και να αυξάνει την *ανταλλακτική αξία*.

[293] Στην πραγματικότητα, ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει μια χρηστική αξία*, και γι’ αυτό εκείνο που δίνει εκχωρείται ως *εμπόρευμα*. Από αυτή την άποψη η αναλογία με το *εμπόρευμα καθαυτό* είναι πλήρης.

Πρώτον, πρόκειται για μια *αξία* που μεταφέρεται από το ένα χέρι στο άλλο. Στην περίπτωση του συνηθισμένου εμπορεύματος, το εμπόρευμα καθαυτό, τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής διατηρούν στα χέρια τους την *ίδια* αξία που αλλοτρίωσαν, μόνο σε διαφορετική μορφή: ο ένας στη μορφή εμπορεύματος, ο άλλος στη μορφή χρήματος.

Η *διαφορά* στην περίπτωση του δανείου είναι ότι σε αυτή τη συναλλαγή ο χρηματικός καπιταλιστής είναι ο μόνος που εκχωρεί αξία· αλλά τη διατηρεί μέσω της *επιστροφής*. Στη δανειακή αυτή συναλλαγή μόνο το ένα μέρος λαμβάνει *αξία*, επειδή μόνο το ένα μέρος εκχωρεί αξία.

Δεύτερον, το ένα μέρος *αλλοτριώνει* μια πραγματική χρηστική αξία, και το άλλο μέρος την *λαμβάνει* και την καταναλώνει. Σε αντίθεση με το εμπόρευμα καθαυτό, αυτή η χρηστική αξία είναι η ίδια *ανταλλακτική αξία*· είναι η περίσσεια της *αξίας* πάνω από το αρχικό της μέγεθος, η οποία προκύπτει από τη χρήση (του χρήματος ως κεφαλαίου). Έτσι, η χρηστική αξία είναι το *κέρδος*.
[Marx 2016: 456-57]

Η χρηστική αξία του χρήματος που δανείζεται είναι η ικανότητά του να λειτουργεί *ως κεφάλαιο* και, ως τέτοιο, να παράγει *μέσο κέρδος* κάτω από μέσες συνθήκες.^6

^6 «Η δικαιοσύνη της λήψης τόκου δεν εξαρτάται από το αν ένας άνθρωπος πραγματοποιεί ή όχι *κέρδος*, αλλά από το ότι αυτό (το δανεισμένο χρήμα) “είναι ικανό να παράγει κέρδος, αν χρησιμοποιηθεί σωστά…”» (Massie 1750, σ. 49.)
[Marx 2016: 457]

Ο δανειολήπτης δανείζεται το χρήμα ως *κεφάλαιο*, ως *αυτοαξιοποιούμενη αξία*.
[Marx 2016: 457]

χρήμα που προκαταβλήθηκε [Marx 2016: 457-58]

Το ίδιο το κεφάλαιο εμφανίζεται εδώ ως εμπόρευμα, στο μέτρο που προσφέρεται στην αγορά και η *χρηστική αξία του χρήματος ως κεφαλαίου* πράγματι αλλοτριώνεται. Η χρηστική του αξία, ωστόσο, συνίσταται η ίδια στην παραγωγή κέρδους.
[Marx 2016: 459]

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως *κεφαλαίου* δεν καθορίζεται από την αξία τους ως χρήματος ή εμπορευμάτων, αλλά μάλλον από την ποσότητα της υπεραξίας που αυτά «παράγουν» για τον κάτοχό τους. Το προϊόν του κεφαλαίου είναι το κέρδος.

Στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής, η διαφορά ανάμεσα στο χρήμα που δαπανάται ως χρήμα και στο χρήμα που προκαταβάλλεται ως κεφάλαιο είναι απλώς μια διαφορά *χρήσης*. Το χρήμα (ή ένα εμπόρευμα) είναι κεφάλαιο *καθεαυτό* (όπως ακριβώς η εργατική δύναμη είναι εργασία *καθεαυτή*).
[Marx 2016: 459]

(1) Το χρήμα μπορεί να μετατραπεί στις συνθήκες παραγωγής και ήδη, όπως είναι από μόνο του, αποτελεί απλώς μια αφηρημένη έκφραση των συνθηκών παραγωγής, της ύπαρξής τους ως *αξίες*, και (2) τα αντικειμενικά στοιχεία του πλούτου καθαυτά κατέχουν την ιδιότητά τους να είναι *κεφάλαιο*, επειδή η αντίθεσή τους —η *μισθωτή εργασία*— η οποία είναι αυτή που τα καθιστά κεφάλαιο, είναι παρούσα ως θεμέλιο της κοινωνικής παραγωγής.
[Marx 2016: 460]

Το ίδιο το κεφάλαιο εμφανίζεται εδώ ως εμπόρευμα στο βαθμό που προσφέρεται
στην αγορά και η *αξία χρήσης του χρήματος ως κεφάλαιο* πράγματι αλλοτριώνεται.
Ωστόσο, η αξία χρήσης του η ίδια είναι να παράγει κέρδος.

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως *κεφάλαιο* δεν καθορίζεται από
την αξία τους ως χρήμα ή ως εμπορεύματα αλλά μάλλον από την ποσότητα
υπεραξίας που «παράγουν» για τον κάτοχό τους. Το προϊόν του
κεφαλαίου είναι το κέρδος. Στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής, η διαφορά
μεταξύ χρήματος που δαπανάται ως χρήμα και προκαταβληθέντος χρήματος ως κεφάλαιο είναι απλώς μια
διαφορά στην *εφαρμογή*. Το χρήμα (ή ένα εμπόρευμα) είναι κεφάλαιο *καθεαυτό*
(όπως η εργασιακή ικανότητα είναι η εργασία *καθεαυτή*). Γιατί
[460] (1) το χρήμα μπορεί να μετατραπεί στις συνθήκες παραγωγής, και είναι
ήδη, όπως ακριβώς είναι, απλώς μια αφηρημένη έκφραση των συνθηκών
της παραγωγής, της ύπαρξής τους ως *αξίες*, και (2) τα αντικειμενικά
στοιχεία του πλούτου κατέχουν από μόνα τους την ιδιότητά τους να είναι
*κεφάλαιο* γιατί η αντίθεσή τους – μισθωτή εργασία – που τα κάνει
κεφάλαιο είναι παρούσα ως βάση της κοινωνικής παραγωγής. Ο αντιθετικός
κοινωνικός προσδιορισμός του *αντικειμενικού πλούτου* έναντι της εργασίας
εκφράζεται στην *ιδιοκτησία κεφαλαίου καθαυτή*, εντελώς ανεξάρτητα από την ίδια τη διαδικασία.
Αυτή η στιγμή, λοιπόν, που χωρίστηκε από την ίδια την καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία, της οποίας το σταθερό αποτέλεσμα είναι και ως το σταθερό αποτέλεσμα της οποίας είναι
επίσης η σταθερή προϋπόθεση της, εκφράζεται με αυτόν τον τρόπο, ότι το χρήμα,
και ομοίως τα εμπορεύματα, είναι από μόνα τους *λανθάνον* κεφάλαιο, που
μπορούν να πωληθούν ως *κεφάλαιο*, και ότι με αυτή τη μορφή δίνουν τον έλεγχο της
εργασίας των άλλων, και ως εκ τούτου είναι αυτοαξιοποιούμενη αξία. (Δίνουν μια
αξίωση στην οικειοποίηση της εργασίας των άλλων.) Εδώ επίσης
προκύπτει ξεκάθαρα ότι *αυτή η σχέση* είναι ο τίτλος και το μέσο για
την οικειοποίηση της εργασίας των άλλων και όχι για κάθε είδους εργασία
που υποτίθεται ότι προσφέρει ο καπιταλιστής ως ισοδύναμο.

[Karl Marx, ECONOMIC MANUSCRIPTS OF 1864-65
(Translated by Ben Fowkes), σσ. 459-60]

Προκειμένου να ορίσει την έννοια του τοκοφόρου κεφαλαίου, ο Μαρξ γράφει τα εξής:

> Το χρήμα [...] μπορεί να μετατραπεί σε κεφάλαιο στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής και έτσι να μετασχηματιστεί από μια δεδομένη αξία σε μια αυτοαυξανόμενη ή αυτοαξιοποιούμενη αξία. Παράγει κέρδος, δηλαδή καθιστά δυνατό για τον καπιταλιστή να αποσπά από τους εργάτες μια ορισμένη ποσότητα απλήρωτης εργασίας, υπερπροϊόντος και υπεραξίας και να την ιδιοποιηθεί. Με αυτόν τον τρόπο, πέρα από τη χρηστική του αξία ως χρήματος, αποκτά μια πρόσθετη χρηστική αξία, δηλαδή εκείνη του να λειτουργεί ως κεφάλαιο. Η χρηστική του αξία συνίσταται ακριβώς στο κέρδος που παράγει όταν μετατρέπεται σε κεφάλαιο. Υπό αυτή την ιδιότητα του δυνητικού κεφαλαίου, ως μέσου παραγωγής κέρδους, γίνεται εμπόρευμα, αλλά ένα εμπόρευμα ιδιάζοντος είδους (*sui generis*). Ή, πράγμα που σημαίνει το ίδιο, το κεφάλαιο ως κεφάλαιο γίνεται εμπόρευμα (*Capital*, τόμ. ΙΙΙ, σσ. 338–349).

[Uno 1980: 120]

## Από το Χρήμα στο Κεφάλαιο

Για να μετατραπεί επομένως το χρήμα σε κεφάλαιο, δεν είναι μόνο αναγκαίο να μπορεί να θέσει σε κίνηση υπερεργασία, αλλά πρέπει να μπορεί να θέσει σε κίνηση *μια ορισμένη ποσότητα υπερεργασίας*, την υπερεργασία μιας ορισμένης ποσότητας αναγκαίας εργασίας, δηλαδή *πολλών εργατών ταυτόχρονα*.
[MECW 28, σ. 508]

Το χρήμα γίνεται για πρώτη φορά κεφάλαιο **ακριβώς μέσω αυτής της ανταλλαγής με την εργατική ικανότητα**: δεν **καταναλώνεται ως** κεφάλαιο, αλλά αντίθετα παράγεται, διατηρείται, επιβεβαιώνεται.
[MECW 30, σ. 137]

Η μετατροπή του χρήματος — το οποίο αποτελεί και το ίδιο απλώς μια μετασχηματισμένη μορφή του εμπορεύματος — σε κεφάλαιο πραγματοποιείται μόνο όταν η εργατική ικανότητα (και όχι ο εργάτης) έχει μετατραπεί σε εμπόρευμα· επομένως η κατηγορία του εμπορεύματος έχει ήδη από την αρχή καταλάβει μια ολόκληρη σφαίρα η οποία προηγουμένως βρισκόταν έξω από αυτήν.

Μόνο όταν η εργαζόμενη μάζα του πληθυσμού έχει πάψει να εισέρχεται στην αγορά ως παραγωγός εμπορευμάτων και έχει αρχίσει να πουλά, αντί για το προϊόν της εργασίας της, την ίδια την εργασία της, ή μάλλον την **εργατική της ικανότητα**, τότε η παραγωγή στο σύνολό της, σε όλη της την έκταση, το πλάτος και το βάθος, γίνεται **παραγωγή εμπορευμάτων**, με όλα τα προϊόντα να μετατρέπονται σε εμπορεύματα και με τις αντικειμενικές συνθήκες κάθε επιμέρους σφαίρας παραγωγής να εισέρχονται σε αυτήν οι ίδιες ως εμπορεύματα.

Μόνο στη βάση του κεφαλαίου, της καπιταλιστικής παραγωγής, γίνεται στην πραγματικότητα το εμπόρευμα η **γενική στοιχειώδης μορφή του πλούτου**. Αυτό όμως συνεπάγεται ήδη [V-186] ότι η ανάπτυξη του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας, όπου αυτός εμφανίζεται με τυχαία μορφή, και ο καπιταλιστικός καταμερισμός της εργασίας μέσα στο εργαστήριο αλληλοπροϋποτίθενται και αλληλοπαράγονται.

Για να παράγει ο παραγωγός μόνο εμπορεύματα, δηλαδή για να υπάρχει γι’ αυτόν η αξία χρήσης του προϊόντος αποκλειστικά ως μέσο ανταλλαγής, είναι απαραίτητο η παραγωγή του να βασίζεται εξ ολοκλήρου στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, έτσι ώστε μέσω της παραγωγής του να ικανοποιεί μόνο μια εντελώς μονόπλευρη ανάγκη.

Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτή η γενική παραγωγή προϊόντων ως εμπορευμάτων πραγματοποιείται μόνο στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής και στον βαθμό της εξάπλωσής της. Εάν, για παράδειγμα, το κεφάλαιο δεν έχει ακόμη κυριαρχήσει στη γεωργία, ένα μεγάλο μέρος του προϊόντος θα εξακολουθεί να παράγεται άμεσα ως μέσο διαβίωσης και όχι ως εμπόρευμα· ένα μεγάλο μέρος του εργαζόμενου πληθυσμού δεν θα έχει ακόμη μετατραπεί σε μισθωτούς εργάτες και ένα μεγάλο μέρος των όρων της εργασίας δεν θα έχει ακόμη μετατραπεί σε κεφάλαιο.^95
[MECW 30, σσ. 313-314]

[MECW 34, σσ. 236 κ.ε.]

Μετατρέπει για πρώτη φορά το χρήμα του σε κεφάλαιο από τη στιγμή που εκμεταλλεύεται ο ίδιος εργάτες.
[MECW 34, σ. 237]

[καπιταλιστική παραγωγή](#καπιταλιστική παραγωγή)
[MECW 34, σσ. 237-238]

[MECW 34, σ. 359]

[MECW 34, σ. 384]

[MECW 34, σσ. 409 κ.ε.]

Το χρήμα δεν μπορεί να γίνει κεφάλαιο χωρίς να ανταλλαγεί με εργατική ικανότητα ως εμπόρευμα που πωλείται από τον ίδιο τον εργάτη.
[MECW 34, σ. 413]

Στην ίδια τη διαδικασία της ανταλλαγής, μια ποσότητα εργασίας που έχει αντικειμενοποιηθεί στο χρήμα ως εμπόρευμα ανταλλάσσεται με μια ποσότητα εργασίας ίσου μεγέθους, αντικειμενοποιημένης στη ζωντανή εργατική ικανότητα. [469h]

Σύμφωνα με τον νόμο της αξίας που διέπει την ανταλλαγή των εμπορευμάτων, ανταλλάσσονται ισοδύναμα, *ίσες ποσότητες* αντικειμενοποιημένης εργασίας, μολονότι η μία ποσότητα είναι αντικειμενοποιημένη σε ένα πράγμα, ενώ η άλλη σε ένα ζωντανό πρόσωπο.

Ωστόσο, αυτή η ανταλλαγή εισάγει μόνο τη *διαδικασία παραγωγής*, μέσω της οποίας στην πραγματικότητα αποκτάται περισσότερη εργασία σε ζωντανή μορφή από όση δαπανήθηκε σε αντικειμενοποιημένη μορφή.
[MECW 34, σ. 416]

Στην πραγματικότητα μετατρέπει το χρήμα του σε κεφάλαιο εκβιάζοντας απλήρωτη εργασία, υπερεργασία, από τον άμεσο παραγωγό.
[MECW 34, σ. 428]

Μέρος ΙΙ Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
[MECW 35, σσ. 157-186]

Κεφάλαιο IV Η ΓΕΝΙΚΗ ΦΟΡΜΟΥΛΑ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
[MECW 35, σσ. 157-166]

Η κυκλοφορία των εμπορευμάτων αποτελεί το σημείο αφετηρίας του κεφαλαίου. Η παραγωγή εμπορευμάτων, η κυκλοφορία τους και εκείνη η πιο ανεπτυγμένη μορφή της κυκλοφορίας τους που ονομάζεται εμπόριο, αποτελούν το ιστορικό υπόβαθρο από το οποίο αναδύεται το κεφάλαιο.

Η σύγχρονη ιστορία του κεφαλαίου αρχίζει από τη δημιουργία, κατά τον 16ο αιώνα, ενός παγκόσμιου εμπορίου και μιας παγκόσμιας αγοράς.

Εάν αφαιρέσουμε από την κυκλοφορία των εμπορευμάτων την υλική της ουσία, δηλαδή την ανταλλαγή των διαφόρων αξιών χρήσης, και εξετάσουμε μόνο τις οικονομικές μορφές που παράγονται μέσω αυτής της διαδικασίας κυκλοφορίας, βρίσκουμε ότι το τελικό της αποτέλεσμα είναι το χρήμα: αυτό το τελικό προϊόν της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων είναι η πρώτη μορφή με την οποία εμφανίζεται το κεφάλαιο.

Ιστορικά, το κεφάλαιο, σε αντίθεση με τη γαιοκτησία, παίρνει πάντοτε αρχικά τη μορφή του χρήματος· εμφανίζεται ως χρηματικός πλούτος, ως το κεφάλαιο του εμπόρου και του τοκογλύφου.^1)

Ωστόσο, δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στην προέλευση του κεφαλαίου για να ανακαλύψουμε ότι η πρώτη μορφή εμφάνισης του κεφαλαίου είναι το χρήμα. Αυτό μπορούμε να το δούμε καθημερινά μπροστά στα μάτια μας.

Κάθε νέο κεφάλαιο, για να ξεκινήσει, εμφανίζεται στη σκηνή — δηλαδή στην αγορά, είτε αυτή είναι αγορά εμπορευμάτων, εργασίας ή χρήματος — ακόμη και στις μέρες μας, με τη μορφή χρήματος, το οποίο μέσω μιας καθορισμένης διαδικασίας πρέπει να μετατραπεί σε κεφάλαιο.
[MECW 35, σ. 157]

Η πρώτη διάκριση που παρατηρούμε ανάμεσα στο χρήμα που είναι απλώς χρήμα και στο χρήμα που είναι κεφάλαιο δεν είναι παρά μια διαφορά στη μορφή της κυκλοφορίας τους.
[MECW 35, σ. 158]

[κυκλώματα του κεφαλαίου](#κυκλώματα του κεφαλαίου)
[MECW 35, σσ. 158-166]

Με τη μορφή του χρήματος αρχίζει και τελειώνει, και αρχίζει εκ νέου, κάθε πράξη της αυθόρμητης γένεσης της αξίας. Ξεκίνησε ως 100 λίρες, τώρα είναι 110 λίρες, και ούτω καθεξής. Όμως το ίδιο το χρήμα είναι μόνο μία από τις δύο μορφές της αξίας. Αν δεν λάβει τη μορφή κάποιου εμπορεύματος, δεν γίνεται κεφάλαιο.

Εδώ δεν υπάρχει εκείνη η αντίθεση ανάμεσα στο χρήμα και στα εμπορεύματα που υπάρχει στην περίπτωση της αποθησαύρισης. Ο καπιταλιστής γνωρίζει ότι όλα τα εμπορεύματα, όσο αξιοθρήνητη κι αν είναι η εμφάνισή τους ή όσο άσχημα κι αν μυρίζουν, είναι στην πραγματικότητα και στην ουσία χρήμα, εσωτερικά περιτετμημένοι Εβραίοι^138, και επιπλέον ένα θαυμαστό μέσο για να παραχθεί περισσότερο χρήμα από το χρήμα.
[MECW 35, σ. 165]

Η αξία, επομένως, γίνεται τώρα αξία σε διαδικασία, χρήμα σε διαδικασία και, ως τέτοια, κεφάλαιο. Εξέρχεται από την κυκλοφορία, εισέρχεται ξανά σε αυτήν, διατηρεί και πολλαπλασιάζει τον εαυτό της μέσα στον κύκλο της, επιστρέφει από αυτήν με αυξημένο μέγεθος και αρχίζει ξανά πάντοτε από την αρχή τον ίδιο κύκλο.^1)

*Χ – Χ′*, χρήμα που γεννά χρήμα: αυτή είναι η περιγραφή του κεφαλαίου από τα στόματα των πρώτων ερμηνευτών του, των μερκαντιλιστών.
[MECW 35, σ. 166]

Κεφάλαιο V ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΦΟΡΜΟΥΛΑΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
[MECW 35, σσ. 166-177]

[...] Η αντιστροφή, επομένως, της σειράς διαδοχής δεν μας βγάζει έξω από τη σφαίρα της απλής κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και πρέπει μάλλον να εξετάσουμε αν υπάρχει μέσα σε αυτή την απλή κυκλοφορία κάτι που να επιτρέπει μια διεύρυνση της αξίας η οποία εισέρχεται στην κυκλοφορία και, συνεπώς, μια δημιουργία υπεραξίας.
[MECW 35, σ. 167]

[...] Όσον αφορά, επομένως, την αξία χρήσης, υπάρχει βάσιμος λόγος να λέμε ότι «η ανταλλαγή είναι μια συναλλαγή από την οποία κερδίζουν και οι δύο πλευρές».^1)
Τα πράγματα είναι διαφορετικά όσον αφορά την ανταλλακτική αξία.
[MECW 35, σ. 168]

«Ένας άνθρωπος που έχει άφθονο κρασί και καθόλου σιτάρι συναλλάσσεται με έναν άνθρωπο που έχει άφθονο σιτάρι και καθόλου κρασί· πραγματοποιείται μεταξύ τους μια ανταλλαγή σιταριού αξίας 50 με κρασί της ίδιας αξίας. Η πράξη αυτή δεν παράγει καμία αύξηση της ανταλλακτικής αξίας ούτε για τον έναν ούτε για τον άλλο· διότι καθένας από αυτούς κατείχε ήδη, πριν από την ανταλλαγή, μια αξία ίση με εκείνη που απέκτησε μέσω αυτής της πράξης».^2)

Το αποτέλεσμα δεν αλλάζει αν εισαγάγουμε το χρήμα ως μέσο κυκλοφορίας ανάμεσα στα εμπορεύματα και καταστήσουμε την πώληση και την αγορά δύο διακριτές πράξεις.^3) Η αξία ενός εμπορεύματος εκφράζεται στην τιμή του πριν εισέλθει στην κυκλοφορία και, επομένως, αποτελεί προϋπόθεση της κυκλοφορίας και όχι αποτέλεσμά της.^4)

^2) Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 544.

^3) «Το αν μία από αυτές τις δύο αξίες είναι χρήμα ή αν και οι δύο είναι συνηθισμένα εμπορεύματα είναι από μόνο του ζήτημα πλήρους αδιαφορίας» (Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 543).

^4) «Δεν είναι οι συμβαλλόμενες πλευρές που αποφασίζουν για την αξία· αυτή έχει αποφασιστεί πριν από τη σύμβαση» (Le Trosne, σ. 906).
[MECW 35, σ. 168]

[...] Στον βαθμό, επομένως, που η κυκλοφορία των εμπορευμάτων επιφέρει μόνο μια αλλαγή στη μορφή των αξιών τους και είναι απαλλαγμένη από διαταρακτικές επιδράσεις, πρέπει να αποτελεί ανταλλαγή ισοδυνάμων.
[MECW 35, σ. 169]

Εάν, επομένως, όσον αφορά τις ανταλλασσόμενες αξίες χρήσης, τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής μπορούν πιθανώς να κερδίσουν κάτι, αυτό δεν συμβαίνει όσον αφορά τις ανταλλακτικές αξίες. Εδώ πρέπει μάλλον να πούμε: «Όπου υπάρχει ισότητα, δεν μπορεί να υπάρχει κέρδος».^1)

Είναι αλήθεια ότι τα εμπορεύματα μπορούν να πωλούνται σε τιμές που αποκλίνουν από τις αξίες τους, αλλά αυτές οι αποκλίσεις πρέπει να θεωρούνται παραβιάσεις των νόμων της ανταλλαγής των εμπορευμάτων,^2) η οποία στη φυσιολογική της κατάσταση είναι ανταλλαγή ισοδυνάμων και, συνεπώς, δεν αποτελεί μέθοδο αύξησης της αξίας.^3)

^1) «Dove è egualità non è lucro» («Όπου υπάρχει ισότητα, δεν υπάρχει κέρδος») (Galiani, *Della Moneta in Custodi*, Parte Moderna, τ. IV, σ. 244).

^2) «Η ανταλλαγή γίνεται δυσμενής για ένα από τα μέρη όταν κάποια εξωτερική περίσταση έρχεται να μειώσει ή να αυξήσει την τιμή· τότε παραβιάζεται η ισότητα, αλλά αυτή η παραβίαση προέρχεται από εκείνη την αιτία και όχι από την ίδια την ανταλλαγή» (Le Trosne, ό.π., σ. 904).

^3) «Η ανταλλαγή είναι από τη φύση της μια σύμβαση που βασίζεται στην ισότητα, δηλαδή πραγματοποιείται ανάμεσα σε δύο ίσες αξίες, και δεν αποτελεί μέσο αυτοπλουτισμού, αφού δίνεται τόσο όσο λαμβάνεται» (Le Trosne, ό.π., σσ. 903-904).
[MECW 35, σ. 169]

Επομένως, βλέπουμε ότι πίσω από όλες τις προσπάθειες να παρουσιαστεί η κυκλοφορία των εμπορευμάτων ως πηγή υπεραξίας κρύβεται μια λογική σύγχυση (*quid pro quo*), μια ανάμειξη της αξίας χρήσης και της ανταλλακτικής αξίας.

Για παράδειγμα, ο Condillac λέει: [...]
[MECW 35, σσ. 169 κ.ε.]

Σε αυτό το απόσπασμα βλέπουμε πώς ο Condillac όχι μόνο συγχέει την αξία χρήσης με την ανταλλακτική αξία, αλλά με έναν πραγματικά παιδαριώδη τρόπο υποθέτει ότι σε μια κοινωνία όπου η παραγωγή εμπορευμάτων είναι ανεπτυγμένη, κάθε παραγωγός παράγει τα δικά του μέσα διαβίωσης και ρίχνει στην κυκλοφορία μόνο το πλεόνασμα πέρα από τις δικές του ανάγκες.^2

Ωστόσο, το επιχείρημα του Condillac χρησιμοποιείται συχνά από τους σύγχρονους οικονομολόγους, ιδιαίτερα όταν πρόκειται να αποδειχθεί ότι η ανταλλαγή εμπορευμάτων στην ανεπτυγμένη της μορφή, δηλαδή το εμπόριο, παράγει υπεραξία.

Για παράδειγμα:

«Το εμπόριο ... προσθέτει αξία στα προϊόντα, διότι τα ίδια προϊόντα στα χέρια των καταναλωτών αξίζουν περισσότερο από ό,τι στα χέρια των παραγωγών, και μπορεί αυστηρά να θεωρηθεί πράξη παραγωγής».^3)
[...]
[MECW 35, σ. 170]

Εάν ανταλλάσσονται εμπορεύματα, ή εμπορεύματα και χρήμα, ίσης ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, ισοδύναμα, είναι προφανές ότι κανείς δεν αφαιρεί από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από όση εισάγει σε αυτήν.

Δεν υπάρχει δημιουργία υπεραξίας. Και, στη φυσιολογική της μορφή, η κυκλοφορία των εμπορευμάτων απαιτεί την ανταλλαγή ισοδυνάμων.

Στην πραγματική πράξη, όμως, η διαδικασία δεν διατηρεί τη φυσιολογική της μορφή. Ας υποθέσουμε, επομένως, μια ανταλλαγή μη ισοδυνάμων.
[MECW 35, σσ. 170-171]

Η δημιουργία υπεραξίας και, επομένως, η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο δεν μπορεί συνεπώς να εξηγηθεί ούτε με την υπόθεση ότι τα εμπορεύματα πωλούνται πάνω από την αξία τους ούτε με την υπόθεση ότι αγοράζονται κάτω από την αξία τους.^1)

^1) «Ένας πωλητής μπορεί κανονικά να επιτύχει μόνο την αύξηση των τιμών των εμπορευμάτων του εάν συμφωνεί να πληρώνει, κατά γενικό κανόνα, περισσότερο για τα εμπορεύματα των άλλων πωλητών· και για τον ίδιο λόγο ένας καταναλωτής μπορεί κανονικά να πληρώνει λιγότερα για τις αγορές του μόνο εάν υποστεί μια παρόμοια μείωση στις τιμές των πραγμάτων που πουλά ο ίδιος» (Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 555).
[MECW 35, σ. 172]

[...] Για να είναι συνεπείς, επομένως, οι υποστηρικτές της πλάνης ότι η υπεραξία έχει την προέλευσή της σε μια ονομαστική αύξηση των τιμών ή στο προνόμιο που έχει ο πωλητής να πουλάει υπερβολικά ακριβά, πρέπει να υποθέσουν την ύπαρξη μιας τάξης η οποία μόνο αγοράζει και δεν πουλά, δηλαδή μόνο καταναλώνει και δεν παράγει.

Η ύπαρξη μιας τέτοιας τάξης είναι ανεξήγητη από τη σκοπιά στην οποία έχουμε φτάσει μέχρι τώρα, δηλαδή από τη σκοπιά της απλής κυκλοφορίας. Αλλά ας προτρέξουμε λίγο. [...]
[MECW 35, σ. 172]

Αυτός δεν είναι ο τρόπος για να πλουτίσει κανείς ή για να δημιουργήσει υπεραξία.
[MECW 35, σ. 173]

[...] Το άθροισμα των αξιών που βρίσκονται σε κυκλοφορία δεν μπορεί προφανώς να αυξηθεί μέσω οποιασδήποτε αλλαγής στη διανομή τους, όπως ακριβώς δεν μπορεί να αυξηθεί η ποσότητα των πολύτιμων μετάλλων σε μια χώρα επειδή ένας Εβραίος πούλησε ένα νόμισμα της βασίλισσας Άννας αξίας ενός φαρίγκινγκ για μια γκινέα.

Η καπιταλιστική τάξη, στο σύνολό της, σε οποιαδήποτε χώρα, δεν μπορεί να εξαπατήσει τον ίδιο της τον εαυτό.^2)
[MECW 35, σ. 173]

Όπως και αν στρέψουμε και αναστρέψουμε τα πράγματα, το γεγονός παραμένει αμετάβλητο. Αν ανταλλάσσονται ισοδύναμα, δεν προκύπτει υπεραξία· και αν ανταλλάσσονται μη ισοδύναμα, πάλι δεν προκύπτει υπεραξία.^1)

Η κυκλοφορία, ή η ανταλλαγή εμπορευμάτων, δεν γεννά αξία.^2)

^1) «Η ανταλλαγή δύο ίσων αξιών ούτε αυξάνει ούτε μειώνει το ποσό των διαθέσιμων αξιών στην κοινωνία. Ούτε η ανταλλαγή δύο άνισων αξιών ... δεν μεταβάλλει οτιδήποτε στο άθροισμα των κοινωνικών αξιών, παρόλο που προσθέτει στον πλούτο ενός προσώπου ό,τι αφαιρεί από τον πλούτο ενός άλλου» (J. B. Say, ό.π., τ. II, σσ. 443-444).

Ο Say, χωρίς να ανησυχεί καθόλου για τις συνέπειες αυτής της δήλωσης, την δανείζεται σχεδόν κατά λέξη από τους φυσιοκράτες. Το ακόλουθο παράδειγμα δείχνει πώς ο κύριος Say χρησιμοποίησε τα έργα των φυσιοκρατών, τα οποία στην εποχή του είχαν ξεχαστεί, προκειμένου να διευρύνει τη δική του έννοια της «αξίας».

Η πιο διάσημη φράση του, «Τα προϊόντα μπορούν να αγοραστούν μόνο με προϊόντα» (ό.π., τ. I, σ. 438), διατυπώνεται στο πρωτότυπο φυσιοκρατικό έργο ως εξής: «Τα προϊόντα μπορούν να πληρωθούν μόνο με προϊόντα» (Le Trosne, ό.π., σ. 899).

^2) «Η ανταλλαγή δεν προσδίδει καμία απολύτως αξία στα προϊόντα» (F. Wayland, *The Elements of Political Economy*, Βοστώνη, 1843, σ. 169).
[MECW 35, σ. 174]

Ο λόγος είναι πλέον φανερός για τον οποίο, κατά την ανάλυση της τυπικής μορφής του κεφαλαίου — της μορφής μέσω της οποίας αυτό καθορίζει την οικονομική οργάνωση της σύγχρονης κοινωνίας — αφήσαμε εντελώς έξω από την εξέταση τις πιο δημοφιλείς και, κατά κάποιον τρόπο, προκατακλυσμιαίες μορφές του: το εμπορικό κεφάλαιο και το τοκογλυφικό κεφάλαιο.
[MECW 35, σ. 174]

Το κύκλωμα *Χ–Ε–Χ′*, δηλαδή η αγορά με σκοπό την πώληση ακριβότερα, εμφανίζεται με τον πιο καθαρό τρόπο στο γνήσιο εμπορικό κεφάλαιο.

Η κίνηση όμως αυτή πραγματοποιείται εξ ολοκλήρου μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας. Εφόσον, ωστόσο, είναι αδύνατο μέσω της κυκλοφορίας και μόνο να εξηγηθεί η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο, η δημιουργία υπεραξίας, θα φαινόταν ότι το εμπορικό κεφάλαιο είναι αδύνατο, όσο ανταλλάσσονται ισοδύναμα.^3)

Θα φαινόταν, επομένως, ότι μπορεί να προέρχεται μόνο από το διπλό πλεονέκτημα που αποκομίζει ο έμπορος — ο οποίος παρασιτικά παρεμβάλλεται ανάμεσα στους παραγωγούς — τόσο απέναντι στους πωλητές όσο και απέναντι στους αγοραστές παραγωγούς.

Με αυτή την έννοια ο Franklin λέει: «Ο πόλεμος είναι ληστεία, το εμπόριο είναι γενικά εξαπάτηση».^4)

Εάν η μετατροπή του εμπορικού χρήματος σε κεφάλαιο πρόκειται να εξηγηθεί διαφορετικά από το ότι οι παραγωγοί απλώς εξαπατώνται, θα απαιτούνταν μια μακρά σειρά ενδιάμεσων βημάτων, τα οποία σήμερα, όταν η απλή κυκλοφορία των εμπορευμάτων αποτελεί τη μοναδική μας υπόθεση, απουσιάζουν εντελώς.

^3) «Υπό την κυριαρχία αμετάβλητων ισοδυνάμων το εμπόριο θα ήταν αδύνατο» (G. Opdyke, *A Treatise on Polit. Economy*, Νέα Υόρκη, 1851, σσ. 66-69). «Η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική αξία και την ανταλλακτική αξία βασίζεται σε αυτό το γεγονός, δηλαδή ότι η αξία ενός πράγματος διαφέρει από το λεγόμενο ισοδύναμο που δίνεται γι’ αυτό στο εμπόριο, δηλαδή ότι αυτό το ισοδύναμο δεν είναι ισοδύναμο» (F. Engels, ό.π., σσ. 95-96) [παρούσα έκδοση, τόμ. 3, σ. 427].

^4) Benjamin Franklin, *Works*, τόμ. II, έκδ. Sparks, «Positions to be examined concerning National Wealth», σ. 376.
[MECW 35, σσ. 174-175]

Έχουμε δείξει ότι η υπεραξία δεν μπορεί να δημιουργηθεί από την κυκλοφορία και, επομένως, ότι κατά τον σχηματισμό της πρέπει να συμβαίνει στο παρασκήνιο κάτι που δεν εμφανίζεται μέσα στην ίδια την κυκλοφορία.^2)

Αλλά μπορεί άραγε η υπεραξία να προέρχεται από οπουδήποτε αλλού εκτός από την κυκλοφορία, η οποία αποτελεί το σύνολο όλων των αμοιβαίων σχέσεων των κατόχων εμπορευμάτων, στον βαθμό που αυτές καθορίζονται από τα εμπορεύματά τους;

Πέρα από την κυκλοφορία, ο κάτοχος εμπορεύματος βρίσκεται σε σχέση μόνο με το δικό του εμπόρευμα. Όσον αφορά την αξία, αυτή η σχέση περιορίζεται στο εξής: το εμπόρευμα περιέχει μια ποσότητα της δικής του εργασίας, και αυτή η ποσότητα μετριέται από ένα καθορισμένο κοινωνικό μέτρο.

Η ποσότητα αυτή εκφράζεται μέσω της αξίας του εμπορεύματος και, επειδή η αξία υπολογίζεται σε λογιστικό χρήμα, αυτή η ποσότητα εκφράζεται επίσης μέσω της τιμής, την οποία υποθέτουμε ότι είναι 10 λίρες.

Αλλά η εργασία του δεν αντιπροσωπεύεται ταυτόχρονα από την αξία του εμπορεύματος και από ένα πλεόνασμα πάνω από αυτή την αξία· δεν αντιπροσωπεύεται από μια τιμή 10 που είναι ταυτόχρονα και τιμή 11· δεν αντιπροσωπεύεται από μια αξία που είναι μεγαλύτερη από τον εαυτό της.

Ο κάτοχος εμπορεύματος μπορεί, μέσω της εργασίας του, να δημιουργήσει αξία, αλλά όχι αυτοαυξανόμενη αξία.

Μπορεί να αυξήσει την αξία του εμπορεύματός του προσθέτοντας νέα εργασία και, επομένως, περισσότερη αξία στην ήδη υπάρχουσα αξία, όπως για παράδειγμα μετατρέποντας το δέρμα σε μπότες.

Το ίδιο υλικό έχει τώρα μεγαλύτερη αξία, επειδή περιέχει μεγαλύτερη ποσότητα εργασίας. Οι μπότες έχουν επομένως μεγαλύτερη αξία από το δέρμα· όμως η αξία του δέρματος παραμένει αυτή που ήταν. Δεν έχει αυξηθεί από μόνο του, δεν έχει προσαρτήσει υπεραξία κατά τη διάρκεια της κατασκευής των μποτών.

Είναι επομένως αδύνατο έξω από τη σφαίρα της κυκλοφορίας ένας παραγωγός εμπορευμάτων, χωρίς να έρθει σε επαφή με άλλους κατόχους εμπορευμάτων, να αυξήσει την αξία και, συνεπώς, να μετατρέψει χρήμα ή εμπορεύματα σε κεφάλαιο.

^2) «Το κέρδος, υπό τις συνηθισμένες συνθήκες της αγοράς, δεν δημιουργείται από την ανταλλαγή. Αν δεν υπήρχε πριν από αυτήν τη συναλλαγή, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε μετά από αυτήν» (Ramsay, ό.π., σ. 184).
[MECW 35, σσ. 175-176]

Είναι, επομένως, αδύνατο το κεφάλαιο να παραχθεί από την κυκλοφορία, και είναι εξίσου αδύνατο να προέλθει έξω από την κυκλοφορία. Πρέπει να έχει την προέλευσή του τόσο μέσα στην κυκλοφορία όσο και όχι μέσα στην κυκλοφορία.

Έχουμε, λοιπόν, καταλήξει σε ένα διπλό αποτέλεσμα.

Η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο πρέπει να εξηγηθεί στη βάση των νόμων που ρυθμίζουν την ανταλλαγή των εμπορευμάτων, με αφετηρία την ανταλλαγή ισοδυνάμων.^1) Ο φίλος μας, ο Κύριος Moneybags, ο οποίος προς το παρόν είναι μόνο ένας εμβρυώδης καπιταλιστής, πρέπει να αγοράζει τα εμπορεύματά του στην αξία τους, να τα πουλά στην αξία τους και όμως, στο τέλος της διαδικασίας, να αποσύρει από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από εκείνη που έριξε αρχικά σε αυτήν.

Η εξέλιξή του σε ολοκληρωμένο καπιταλιστή πρέπει να πραγματοποιηθεί τόσο μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας όσο και έξω από αυτήν. Αυτοί είναι οι όροι του προβλήματος. *Hic Rhodus, hic salta!* («Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα!»).^141

^1) Από την προηγούμενη έρευνα ο αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι αυτή η διατύπωση σημαίνει μόνο πως ο σχηματισμός του κεφαλαίου πρέπει να είναι δυνατός ακόμη και όταν η τιμή και η αξία ενός εμπορεύματος συμπίπτουν· διότι ο σχηματισμός του δεν μπορεί να αποδοθεί σε οποιαδήποτε απόκλιση της μίας από την άλλη. Εάν οι τιμές πράγματι διαφέρουν από τις αξίες, πρέπει πρώτα απ’ όλα να αναγάγουμε τις πρώτες στις δεύτερες, δηλαδή να θεωρήσουμε τη διαφορά ως τυχαία, ώστε τα φαινόμενα να παρατηρούνται στην καθαρή τους μορφή και οι παρατηρήσεις μας να μην παρεμποδίζονται από διαταρακτικές περιστάσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την υπό εξέταση διαδικασία. Γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι αυτή η αναγωγή δεν αποτελεί απλώς μια επιστημονική διαδικασία. Οι συνεχείς διακυμάνσεις των τιμών, οι αυξήσεις και οι μειώσεις τους, αλληλοαντισταθμίζονται και ανάγονται σε μια μέση τιμή, η οποία αποτελεί τον κρυφό ρυθμιστή τους. Αυτή αποτελεί τον καθοδηγητικό αστέρα του εμπόρου ή του βιομήχανου σε κάθε επιχείρηση που απαιτεί χρόνο. Γνωρίζει ότι, όταν εξετάζεται μια μεγάλη χρονική περίοδος, τα εμπορεύματα ούτε πωλούνται πάνω ούτε κάτω από την αξία τους, αλλά στη μέση τιμή τους. Εάν λοιπόν συλλογιζόταν θεωρητικά το ζήτημα, θα διατύπωνε το πρόβλημα του σχηματισμού του κεφαλαίου ως εξής: Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την προέλευση του κεφαλαίου, αν υποθέσουμε ότι οι τιμές ρυθμίζονται από τη μέση τιμή, δηλαδή τελικά από την αξία των εμπορευμάτων; Λέω «τελικά», επειδή οι μέσες τιμές δεν συμπίπτουν άμεσα με τις αξίες των εμπορευμάτων, όπως πίστευαν ο Adam Smith, ο Ricardo και άλλοι.
[MECW 35, σσ. 176-177]

Κεφάλαιο VI Η ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Η ΠΩΛΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ
[MECW 35, σσ. 177-186]

Η μεταβολή της αξίας που συμβαίνει στην περίπτωση του χρήματος το οποίο πρόκειται να μετατραπεί σε κεφάλαιο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί στο ίδιο το χρήμα, διότι στη λειτουργία του ως μέσου αγοράς και μέσου πληρωμής δεν κάνει τίποτε περισσότερο από το να πραγματοποιεί την τιμή του εμπορεύματος που αγοράζει ή πληρώνει· και, ως μετρητό, αποτελεί απολιθωμένη αξία, που δεν μεταβάλλεται ποτέ.^1)

Εξίσου λίγο μπορεί η μεταβολή αυτή να προέρχεται από τη δεύτερη πράξη της κυκλοφορίας, δηλαδή από τη μεταπώληση του εμπορεύματος, η οποία δεν κάνει τίποτε περισσότερο από το να μετασχηματίζει το εμπόρευμα από τη φυσική του μορφή πίσω στη χρηματική του μορφή.

Η μεταβολή πρέπει, επομένως, να πραγματοποιείται στο εμπόρευμα που αγοράζεται με την πρώτη πράξη, *Χ–Ε*, αλλά όχι στην αξία του, διότι ανταλλάσσονται ισοδύναμα και το εμπόρευμα πληρώνεται στην πλήρη αξία του.

Είμαστε, συνεπώς, αναγκασμένοι να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η μεταβολή προέρχεται από την αξία χρήσης, ως τέτοια, του εμπορεύματος, δηλαδή από την κατανάλωσή του.

Για να μπορέσει να αντλήσει αξία από την κατανάλωση ενός εμπορεύματος, ο φίλος μας, ο Moneybags, πρέπει να έχει την τύχη να βρει, μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας, στην αγορά, ένα εμπόρευμα του οποίου η αξία χρήσης να διαθέτει την ιδιόμορφη ιδιότητα να αποτελεί πηγή αξίας, έτσι ώστε η πραγματική κατανάλωσή του να είναι η ίδια αντικειμενοποίηση εργασίας και, συνεπώς, δημιουργία αξίας.

Και ο κάτοχος του χρήματος βρίσκει στην αγορά ένα τέτοιο ιδιαίτερο εμπόρευμα: την εργατική δύναμη ή εργατική ικανότητα.

^1) «Στη μορφή του χρήματος ... το κεφάλαιο δεν αποφέρει κανένα κέρδος» (Ricardo, *On the Principles of Political Economy*, σ. 267).
[MECW 35, σ. 177]

Με τον όρο εργατική δύναμη ή εργατική ικανότητα νοείται το σύνολο των πνευματικών και σωματικών ικανοτήτων που υπάρχουν σε έναν άνθρωπο και τις οποίες αυτός ασκεί κάθε φορά που παράγει μια οποιαδήποτε αξία χρήσης.
[MECW 35, σ. 177]

Για να μπορέσει όμως ο κάτοχος του χρήματος να βρει την εργατική δύναμη να προσφέρεται προς πώληση ως εμπόρευμα, πρέπει προηγουμένως να πληρούνται διάφορες προϋποθέσεις.

Η ανταλλαγή εμπορευμάτων, αυτή καθαυτή, δεν συνεπάγεται άλλες σχέσεις εξάρτησης πέρα από εκείνες που απορρέουν από τη δική της φύση.

Με αυτή την προϋπόθεση, η εργατική δύναμη μπορεί να εμφανιστεί στην αγορά ως εμπόρευμα μόνο εφόσον, και στον βαθμό που, ο κάτοχός της — το άτομο στο οποίο ανήκει η εργατική δύναμη — την προσφέρει προς πώληση ή την πουλά ως εμπόρευμα.

Για να μπορέσει να το κάνει αυτό, πρέπει να έχει τη διάθεσή της, να είναι ο ανεμπόδιστος κύριος της εργατικής του ικανότητας, δηλαδή του ίδιου του προσώπου του.^1)

Αυτός και ο κάτοχος του χρήματος συναντώνται στην αγορά και συναλλάσσονται μεταξύ τους ως πρόσωπα με ίσα δικαιώματα, με τη μόνη διαφορά ότι ο ένας είναι αγοραστής και ο άλλος πωλητής· συνεπώς, και οι δύο είναι ίσοι απέναντι στον νόμο.

Η συνέχιση αυτής της σχέσης απαιτεί ο κάτοχος της εργατικής δύναμης να την πουλά μόνο για ορισμένο χρονικό διάστημα· διότι, αν την πουλούσε οριστικά και ολοκληρωτικά, θα πουλούσε τον ίδιο του τον εαυτό, θα μετατρεπόταν από ελεύθερος άνθρωπος σε δούλο, από κάτοχος ενός εμπορεύματος σε εμπόρευμα.

Πρέπει διαρκώς να θεωρεί την εργατική του δύναμη ως δική του ιδιοκτησία, ως δικό του εμπόρευμα· και αυτό μπορεί να το κάνει μόνο διαθέτοντάς την στον αγοραστή προσωρινά, για καθορισμένο χρονικό διάστημα.

Μόνο έτσι μπορεί να αποφύγει την παραίτηση από τα δικαιώματα ιδιοκτησίας του πάνω σε αυτήν.^2)

^1) Στις εγκυκλοπαίδειες της κλασικής αρχαιότητας^142 συναντά κανείς ανοησίες όπως η εξής: ότι στον αρχαίο κόσμο το κεφάλαιο ήταν πλήρως ανεπτυγμένο, «εκτός από το ότι έλειπαν ο ελεύθερος εργάτης και ένα σύστημα πίστωσης». Και ο Mommsen επίσης, στη *Ρωμαϊκή Ιστορία* του, υποπίπτει, από αυτή την άποψη, στο ένα σφάλμα μετά το άλλο.

^2) Γι’ αυτό και η νομοθεσία σε διάφορες χώρες καθορίζει ένα ανώτατο όριο στη διάρκεια των συμβάσεων εργασίας. Όπου η ελεύθερη εργασία αποτελεί τον κανόνα, οι νόμοι ρυθμίζουν τον τρόπο λύσης αυτής της σύμβασης.

Σε ορισμένα κράτη, ιδιαίτερα στο Μεξικό (πριν από τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο,^7 καθώς και στα εδάφη που είχαν αποσπαστεί από το Μεξικό, αλλά και, στην πραγματικότητα, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες μέχρι την επανάσταση που πραγματοποίησε ο Κούζα^143), η δουλεία ήταν συγκαλυμμένη με τη μορφή της δουλοπαροικίας λόγω χρέους (peonage).

Με προκαταβολές που εξοφλούνταν με εργασία και μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά, όχι μόνο ο ίδιος ο εργάτης αλλά και η οικογένειά του γίνονταν *de facto* ιδιοκτησία άλλων προσώπων και των οικογενειών τους.

Ο Χουάρες κατήργησε το *peonage*. Ο λεγόμενος αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός το επανέφερε με διάταγμα, το οποίο στη Βουλή των Αντιπροσώπων στην Ουάσιγκτον καταγγέλθηκε εύστοχα ως διάταγμα για την επανεισαγωγή της δουλείας στο Μεξικό.

«Μπορώ να παραχωρήσω σε άλλον τη χρήση, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των ιδιαίτερων σωματικών και πνευματικών μου ικανοτήτων και δεξιοτήτων· διότι, εξαιτίας αυτού του περιορισμού, αποκτούν έναν χαρακτήρα εξωτερικό ως προς το σύνολο του προσώπου μου. Αν όμως εκχωρούσα ολόκληρο τον χρόνο της εργασίας μου και το σύνολο του έργου μου, τότε θα μετέτρεπα την ίδια την ουσία μου, δηλαδή τη γενική μου δραστηριότητα και πραγματικότητα, το ίδιο μου το πρόσωπο, σε ιδιοκτησία κάποιου άλλου.» (Hegel, *Philosophie des Rechts*, Βερολίνο, 1840, σ. 104, §67).
[MECW 35, σ. 178]

Η δεύτερη ουσιώδης προϋπόθεση για να βρει ο κάτοχος του χρήματος στην αγορά την εργατική δύναμη ως εμπόρευμα είναι η εξής:

Ο εργάτης, αντί να βρίσκεται στη θέση να πουλά εμπορεύματα μέσα στα οποία έχει ενσωματωθεί η εργασία του, πρέπει να είναι αναγκασμένος να προσφέρει προς πώληση ως εμπόρευμα την ίδια την εργατική του δύναμη, η οποία υπάρχει μόνο στο ζωντανό του πρόσωπο.

Για να μπορεί κάποιος να πουλά εμπορεύματα διαφορετικά από την εργατική του δύναμη, πρέπει φυσικά να διαθέτει μέσα παραγωγής, όπως πρώτες ύλες, εργαλεία κ.λπ. Δεν μπορούν να κατασκευαστούν μπότες χωρίς δέρμα.

Χρειάζεται επίσης μέσα συντήρησης. Κανείς — ούτε καν «ο μουσικός του μέλλοντος»^144 — δεν μπορεί να ζήσει από μελλοντικά προϊόντα ή από αξίες χρήσης που βρίσκονται ακόμη σε ατελή μορφή. Από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής του πάνω στη γη, ο άνθρωπος υπήρξε πάντοτε και εξακολουθεί να είναι καταναλωτής, τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της παραγωγής.

Σε μια κοινωνία όπου όλα τα προϊόντα λαμβάνουν τη μορφή εμπορευμάτων, αυτά τα εμπορεύματα πρέπει να πωληθούν αφού παραχθούν· μόνο μετά την πώλησή τους μπορούν να χρησιμεύσουν για την ικανοποίηση των αναγκών του παραγωγού τους.

Ο χρόνος που απαιτείται για την πώλησή τους προστίθεται στον χρόνο που απαιτείται για την παραγωγή τους.
[MECW 35, σσ. 178-179]

Για τη μετατροπή, λοιπόν, του χρήματός του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη, ελεύθερο με τη διπλή έννοια ότι, αφενός, ως ελεύθερο πρόσωπο διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα και, αφετέρου, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης.

Το ερώτημα γιατί αυτός ο ελεύθερος εργάτης βρίσκεται απέναντί του στην αγορά δεν ενδιαφέρει τον κάτοχο του χρήματος, ο οποίος θεωρεί την αγορά εργασίας ως έναν κλάδο της γενικής αγοράς εμπορευμάτων. Και προς το παρόν ενδιαφέρει εξίσου λίγο και εμάς. Προσκολλώμαστε θεωρητικά στο γεγονός, όπως εκείνος προσκολλάται πρακτικά.

Ένα πράγμα, πάντως, είναι σαφές: **η φύση δεν παράγει από τη μία πλευρά κατόχους χρήματος ή εμπορευμάτων και από την άλλη ανθρώπους που δεν διαθέτουν τίποτε άλλο παρά μόνο την εργατική τους δύναμη.**

Αυτή η σχέση δεν έχει φυσική βάση, ούτε η κοινωνική της βάση είναι κοινή σε όλες τις ιστορικές περιόδους. Είναι φανερά αποτέλεσμα μιας προηγούμενης ιστορικής εξέλιξης, προϊόν πολλών οικονομικών επαναστάσεων, της εξαφάνισης μιας ολόκληρης σειράς παλαιότερων μορφών κοινωνικής παραγωγής.
[MECW 35, σ. 179]

[...] Διαφορετικά συμβαίνει με το κεφάλαιο.

Οι ιστορικές προϋποθέσεις της ύπαρξής του δεν δίνονται καθόλου με την απλή κυκλοφορία του χρήματος και των εμπορευμάτων. Το κεφάλαιο μπορεί να εμφανιστεί μόνο όταν ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και των μέσων συντήρησης συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη που πουλά την εργατική του δύναμη. Και αυτή η μία ιστορική προϋπόθεση συμπυκνώνει μέσα της μια ολόκληρη παγκόσμια ιστορία. Το κεφάλαιο, επομένως, από την πρώτη κιόλας εμφάνισή του αναγγέλλει μια νέα εποχή στη διαδικασία της κοινωνικής παραγωγής.^1)

^1) Η καπιταλιστική εποχή χαρακτηρίζεται, επομένως, από το γεγονός ότι η εργατική δύναμη λαμβάνει, στα μάτια του ίδιου του εργάτη, τη μορφή ενός εμπορεύματος που αποτελεί ιδιοκτησία του· κατά συνέπεια, η εργασία του γίνεται μισθωτή εργασία. Από την άλλη πλευρά, μόνο από αυτή τη στιγμή και μετά το προϊόν της εργασίας γίνεται καθολικά εμπόρευμα.
[MECW 35, σ. 180]

Πρέπει τώρα να εξετάσουμε προσεκτικότερα αυτό το ιδιόμορφο εμπόρευμα, την εργατική δύναμη. Όπως όλα τα άλλα εμπορεύματα, έτσι και αυτή έχει αξία.^2) Πώς προσδιορίζεται όμως αυτή η αξία;

^2) «Η αξία ή η χρησιμότητα ενός ανθρώπου, όπως και όλων των άλλων πραγμάτων, είναι η τιμή του — δηλαδή ό,τι θα δινόταν για τη χρήση της δύναμής του.» (Thomas Hobbes, *Leviathan*, στα *Works*, έκδ. Molesworth, Λονδίνο, 1839-1844, τόμ. III, σ. 76).
[MECW 35, σ. 180]

Η αξία της εργατικής δύναμης καθορίζεται, όπως και στην περίπτωση κάθε άλλου εμπορεύματος, από τον εργάσιμο χρόνο που είναι αναγκαίος για την παραγωγή και, κατά συνέπεια, και για την αναπαραγωγή αυτού του ιδιαίτερου εμπορεύματος. Εφόσον έχει αξία, δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο μια ορισμένη ποσότητα του μέσου κοινωνικού έργου που έχει αντικειμενοποιηθεί σε αυτήν. Η εργατική δύναμη υπάρχει μόνο ως ικανότητα ή δύναμη του ζωντανού ατόμου. Η παραγωγή της προϋποθέτει, συνεπώς, την ύπαρξη αυτού του ατόμου. Δεδομένου του ατόμου, η παραγωγή της εργατικής δύναμης συνίσταται στην αναπαραγωγή του ίδιου του ατόμου ή στη συντήρησή του. Για τη συντήρησή του χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα μέσων διαβίωσης. Επομένως, ο εργάσιμος χρόνος που απαιτείται για την παραγωγή της εργατικής δύναμης ανάγεται στον χρόνο που είναι αναγκαίος για την παραγωγή αυτών των μέσων διαβίωσης· με άλλα λόγια, **η αξία της εργατικής δύναμης είναι η αξία των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για τη συντήρηση του εργάτη**. Ωστόσο, η εργατική δύναμη γίνεται πραγματικότητα μόνο με την άσκησή της· τίθεται σε ενέργεια μόνο μέσω της εργασίας. Με τον τρόπο αυτό όμως φθείρεται μια ορισμένη ποσότητα ανθρώπινων μυών, νεύρων, εγκεφάλου κ.λπ., και αυτά πρέπει να αποκατασταθούν. Αυτή η αυξημένη δαπάνη απαιτεί μεγαλύτερο εισόδημα.^1) Αν ο κάτοχος της εργατικής δύναμης εργάζεται σήμερα, αύριο πρέπει να είναι και πάλι σε θέση να επαναλάβει την ίδια διαδικασία υπό τις ίδιες συνθήκες υγείας και δύναμης. Τα μέσα διαβίωσής του πρέπει, επομένως, να επαρκούν ώστε να τον διατηρούν στη φυσιολογική του κατάσταση ως εργαζόμενου ατόμου. Οι φυσικές του ανάγκες, όπως η τροφή, η ένδυση, τα καύσιμα και η στέγαση, ποικίλλουν ανάλογα με το κλίμα και τις άλλες φυσικές συνθήκες της χώρας του. Από την άλλη πλευρά, ο αριθμός και η έκταση των λεγόμενων αναγκαίων αναγκών του, καθώς και οι τρόποι ικανοποίησής τους, αποτελούν και οι ίδιοι προϊόν ιστορικής εξέλιξης και εξαρτώνται, συνεπώς, σε μεγάλο βαθμό από τον βαθμό πολιτισμού μιας χώρας, και ιδιαίτερα από τις συνθήκες υπό τις οποίες έχει διαμορφωθεί η τάξη των ελεύθερων εργατών, καθώς και από τις συνήθειες και το επίπεδο διαβίωσης που έχει αποκτήσει.^2) Σε αντίθεση, λοιπόν, με την περίπτωση των άλλων εμπορευμάτων, στον καθορισμό της αξίας της εργατικής δύναμης υπεισέρχεται ένα **ιστορικό και ηθικό στοιχείο**. Ωστόσο, σε μια δεδομένη χώρα και σε μια δεδομένη ιστορική περίοδο, η μέση ποσότητα των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για τον εργάτη είναι πρακτικά γνωστή. [MECW 35, σσ. 180–181]

Ο κάτοχος της εργατικής δύναμης είναι θνητός. Αν, λοιπόν, η εμφάνισή του στην αγορά πρόκειται να είναι συνεχής, και εφόσον η συνεχής μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο το προϋποθέτει αυτό, ο πωλητής της εργατικής δύναμης πρέπει να διαιωνίζει τον εαυτό του, «με τον τρόπο που κάθε ζωντανό ον διαιωνίζει τον εαυτό του, δηλαδή με την τεκνοποίηση».^1) Η εργατική δύναμη που αποσύρεται από την αγορά λόγω φθοράς και θανάτου πρέπει να αντικαθίσταται διαρκώς από τουλάχιστον ίση ποσότητα νέας εργατικής δύναμης. Επομένως, το σύνολο των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για την παραγωγή της εργατικής δύναμης πρέπει να περιλαμβάνει και τα μέσα που απαιτούνται για τους αντικαταστάτες του εργάτη, δηλαδή για τα παιδιά του, ώστε αυτή η ιδιαίτερη φυλή κατόχων εμπορευμάτων να εξακολουθεί να εμφανίζεται στην αγορά.^2)

^1) Petty.

^2) «Η φυσική τιμή της (της εργασίας) συνίσταται σε τέτοια ποσότητα αναγκαίων αγαθών και ανέσεων της ζωής, ώστε, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση του κλίματος και τις συνήθειες της χώρας, να επαρκεί για τη συντήρηση του εργάτη και να του επιτρέπει να αναθρέψει μια οικογένεια που θα διατηρεί αμείωτη την προσφορά εργασίας στην αγορά» (R. Torrens, *An Essay on the External Corn Trade*, Λονδίνο, 1815, σ. 62). Η λέξη «εργασία» χρησιμοποιείται εδώ εσφαλμένα αντί για «εργατική δύναμη». [MECW 35, σσ. 181–182]

Για να τροποποιηθεί ο ανθρώπινος οργανισμός έτσι ώστε να αποκτήσει δεξιότητα και επιτηδειότητα σε έναν συγκεκριμένο κλάδο της βιομηχανίας και να καταστεί εργατική δύναμη ιδιαίτερου είδους, απαιτείται ειδική εκπαίδευση ή κατάρτιση, η οποία, από την πλευρά της, κοστίζει ένα ισοδύναμο σε εμπορεύματα μεγαλύτερης ή μικρότερης αξίας. Το ύψος αυτής της δαπάνης ποικίλλει ανάλογα με το πόσο πολύπλοκος είναι ο χαρακτήρας της εργατικής δύναμης. Οι δαπάνες αυτής της εκπαίδευσης (εξαιρετικά μικρές στην περίπτωση της συνηθισμένης εργατικής δύναμης) εισέρχονται κατά το αντίστοιχο μέρος τους (*pro tanto*) στη συνολική αξία που δαπανάται για την παραγωγή της. [MECW 35, σ. 182]

Η αξία της εργατικής δύναμης αναλύεται στην αξία μιας ορισμένης ποσότητας μέσων διαβίωσης. Μεταβάλλεται, επομένως, μαζί με την αξία αυτών των μέσων ή με την ποσότητα εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή τους. [MECW 35, σ. 182]

Μερικά από τα μέσα διαβίωσης, όπως η τροφή και τα καύσιμα, καταναλώνονται καθημερινά και πρέπει να ανανεώνονται καθημερινά. Άλλα, όπως τα ρούχα και τα έπιπλα, διαρκούν περισσότερο και χρειάζονται αντικατάσταση μόνο σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Ένα αγαθό πρέπει να αγοράζεται ή να πληρώνεται καθημερινά, άλλο εβδομαδιαία, άλλο ανά τρίμηνο κ.ο.κ. Όμως, όπως κι αν κατανέμεται μέσα στο έτος το συνολικό ποσό αυτών των δαπανών, πρέπει να καλύπτεται από το μέσο εισόδημα, υπολογίζοντας τη μία ημέρα με την άλλη. Αν το σύνολο των εμπορευμάτων που απαιτούνται καθημερινά για την παραγωγή της εργατικής δύναμης = Α, εκείνων που απαιτούνται εβδομαδιαία = Β, εκείνων που απαιτούνται ανά τρίμηνο = Γ κ.ο.κ., τότε ο ημερήσιος μέσος όρος αυτών των εμπορευμάτων είναι:

[
\frac{365A + 52B + 4Γ + \cdots}{365}.
]

Ας υποθέσουμε ότι σε αυτή τη μάζα εμπορευμάτων που απαιτείται για τη μέση ημέρα είναι ενσωματωμένες 6 ώρες κοινωνικής εργασίας· τότε στην εργατική δύναμη ενσωματώνεται καθημερινά μισή ημέρα μέσης κοινωνικής εργασίας· με άλλα λόγια, απαιτείται μισή ημέρα εργασίας για την καθημερινή παραγωγή της εργατικής δύναμης. **Αυτή η ποσότητα εργασίας αποτελεί την αξία της εργατικής δύναμης μιας ημέρας ή την αξία της εργατικής δύναμης που αναπαράγεται καθημερινά.** Αν μισή ημέρα μέσης κοινωνικής εργασίας ενσωματώνεται σε τρία σελίνια, τότε τρία σελίνια είναι η τιμή που αντιστοιχεί στην αξία της εργατικής δύναμης μιας ημέρας. Αν, επομένως, ο κάτοχός της την προσφέρει προς πώληση για τρία σελίνια την ημέρα, η τιμή πώλησής της είναι ίση με την αξία της και, σύμφωνα με την υπόθεσή μας, ο φίλος μας ο Moneybags, που επιδιώκει να μετατρέψει τα τρία του σελίνια σε κεφάλαιο, καταβάλλει αυτή την αξία.

Το κατώτατο όριο της αξίας της εργατικής δύναμης καθορίζεται από την αξία των εμπορευμάτων, χωρίς την καθημερινή προμήθεια των οποίων ο εργάτης δεν μπορεί να ανανεώσει τη ζωτική του ενέργεια· δηλαδή από την αξία εκείνων των μέσων διαβίωσης που είναι φυσιολογικά απολύτως αναγκαία. Αν η τιμή της εργατικής δύναμης πέσει σε αυτό το ελάχιστο, τότε πέφτει κάτω από την αξία της, αφού υπό αυτές τις συνθήκες μπορεί να συντηρηθεί και να αναπτυχθεί μόνο σε μια ακρωτηριασμένη κατάσταση. **Όμως η αξία κάθε εμπορεύματος καθορίζεται από τον εργάσιμο χρόνο που απαιτείται για να παραχθεί σε κανονική ποιότητα.**

Είναι ένα πολύ φθηνό είδος συναισθηματισμού να χαρακτηρίζει κανείς αυτή τη μέθοδο καθορισμού της αξίας της εργατικής δύναμης —μια μέθοδο που υπαγορεύεται από την ίδια τη φύση του πράγματος— ως βάρβαρη, και να θρηνεί μαζί με τον Ρόσσι ότι:

> «Το να αντιλαμβανόμαστε την ικανότητα προς εργασία (*puissance de travail*) ενώ ταυτόχρονα αφαιρούμε από τη σκέψη μας τα μέσα διαβίωσης των εργατών κατά τη διάρκεια της παραγωγικής διαδικασίας, σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε ένα φάντασμα (*être de raison*). Όταν μιλάμε για εργασία ή για ικανότητα προς εργασία, μιλάμε ταυτόχρονα για τον εργάτη και για τα μέσα διαβίωσής του, για τον εργάτη και για τον μισθό του».^1)

Όταν μιλάμε για την εργατική δύναμη, δεν μιλάμε για την εργασία, όπως ακριβώς όταν μιλάμε για την ικανότητα πέψης δεν μιλάμε για την ίδια την πέψη. Για να πραγματοποιηθεί η δεύτερη διαδικασία απαιτείται κάτι περισσότερο από ένα γερό στομάχι. Όταν μιλάμε για την εργατική δύναμη, δεν αφαιρούμε από τη σκέψη μας τα αναγκαία μέσα διαβίωσης. Αντίθετα, η αξία τους εκφράζεται στην αξία της εργατικής δύναμης. Αν η εργατική του δύναμη μείνει απούλητη, ο εργάτης δεν αποκομίζει κανένα όφελος από αυτήν· αντίθετα, θα αισθανθεί ως μια σκληρή αναγκαιότητα, επιβεβλημένη από τη φύση, το γεγονός ότι η παραγωγή αυτής της δύναμης απαίτησε μια ορισμένη ποσότητα μέσων διαβίωσης και ότι η αναπαραγωγή της θα εξακολουθήσει να απαιτεί την ίδια δαπάνη. Τότε θα συμφωνήσει με τον Σισμοντί ότι «η εργατική δύναμη... δεν είναι τίποτε, αν δεν πωλείται».^2)

^1) Rossi, *Cours d'Écon. Polit.*, Βρυξέλλες, 1843, σσ. 370–371.

^2) Sismondi, *Nouveaux Principes*, τ. Ι, σ. 114. [MECW 35, σσ. 182–183]

Η πίστωση του εργάτη προς τον καπιταλιστή. [MECW 35, σσ. 184–185]

Η τιμή της εργατικής δύναμης καθορίζεται με τη σύμβαση, μολονότι δεν καταβάλλεται παρά αργότερα, όπως συμβαίνει και με το ενοίκιο μιας κατοικίας. Η εργατική δύναμη πωλείται, αν και πληρώνεται μεταγενέστερα. Για να κατανοήσουμε όμως καθαρά τη σχέση των δύο μερών, θα είναι χρήσιμο να υποθέσουμε προσωρινά ότι ο κάτοχος της εργατικής δύναμης, σε κάθε πώλησή της, εισπράττει αμέσως την τιμή που έχει συμφωνηθεί. [MECW 35, σ. 185]

Γνωρίζουμε τώρα πώς καθορίζεται η αξία που καταβάλλει ο αγοραστής στον κάτοχο αυτού του ιδιόμορφου εμπορεύματος, της εργατικής δύναμης. Η αξία χρήσης που αποκτά ο πρώτος σε αντάλλαγμα εκδηλώνεται μόνο κατά την πραγματική χρήση, δηλαδή κατά την κατανάλωση της εργατικής δύναμης. Ο κάτοχος του χρήματος αγοράζει στην αγορά όλα όσα είναι αναγκαία γι' αυτόν τον σκοπό, όπως πρώτες ύλες, και τα πληρώνει στην πλήρη αξία τους.^α **Η κατανάλωση της εργατικής δύναμης είναι ταυτόχρονα παραγωγή εμπορευμάτων και παραγωγή υπεραξίας.** Η κατανάλωση της εργατικής δύναμης ολοκληρώνεται, όπως και η κατανάλωση κάθε άλλου εμπορεύματος, έξω από τα όρια της αγοράς ή της σφαίρας της κυκλοφορίας. Συνοδεύοντας, λοιπόν, τον κύριο Moneybags και τον κάτοχο της εργατικής δύναμης, εγκαταλείπουμε προσωρινά αυτή τη θορυβώδη σφαίρα, όπου όλα διαδραματίζονται στην επιφάνεια και μπροστά στα μάτια όλων, και τους ακολουθούμε στο κρυφό άδυτο της παραγωγής, στο κατώφλι του οποίου μας αντικρίζει η επιγραφή:

**«Απαγορεύεται η είσοδος, εκτός αν υπάρχει εργασία.»**

Εδώ θα δούμε όχι μόνο πώς το κεφάλαιο παράγει, αλλά και πώς παράγεται το ίδιο το κεφάλαιο. Επιτέλους θα αποκαλύψουμε το μυστικό της παραγωγής του κέρδους. [MECW 35, σσ. 185–186]

Η σφαίρα που μόλις εγκαταλείπουμε, μέσα στα όρια της οποίας πραγματοποιείται η αγορά και η πώληση της εργατικής δύναμης, είναι πράγματι μια πραγματική Εδέμ^147 των έμφυτων δικαιωμάτων του ανθρώπου. Εκεί βασιλεύουν μόνο η **Ελευθερία**, η **Ισότητα**, η **Ιδιοκτησία** και ο **Μπένθαμ**.^148 Ελευθερία, επειδή τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής ενός εμπορεύματος, λ.χ. της εργατικής δύναμης, καθορίζονται μόνο από την ελεύθερη βούλησή τους. Συνάπτουν σύμβαση ως ελεύθερα πρόσωπα, και η συμφωνία στην οποία καταλήγουν δεν είναι παρά η νομική μορφή με την οποία εκφράζουν την κοινή τους βούληση. Ισότητα, επειδή ο καθένας σχετίζεται με τον άλλον μόνο ως απλός ιδιοκτήτης εμπορευμάτων και ανταλλάσσουν ισοδύναμο με ισοδύναμο. Ιδιοκτησία, επειδή ο καθένας διαθέτει μόνο ό,τι του ανήκει. Και Μπένθαμ, επειδή ο καθένας κοιτάζει μόνο τον εαυτό του. Η μόνη δύναμη που τους φέρνει κοντά και τους συνδέει μεταξύ τους είναι ο εγωισμός, το ιδιωτικό όφελος και το προσωπικό συμφέρον του καθενός. Ο καθένας φροντίζει αποκλειστικά για τον εαυτό του και κανείς δεν νοιάζεται για τους άλλους· και ακριβώς επειδή όλοι ενεργούν έτσι, σύμφωνα με την **προκαθορισμένη αρμονία**^149 των πραγμάτων ή υπό την προστασία μιας πανσόφου πρόνοιας, συνεργάζονται όλοι για το αμοιβαίο όφελός τους, για το κοινό καλό και προς το συμφέρον όλων.

Καθώς εγκαταλείπουμε αυτή τη σφαίρα της απλής κυκλοφορίας ή ανταλλαγής εμπορευμάτων, από την οποία ο «χυδαίος ελευθεροέμπορος» (*Free-trader Vulgaris*) αντλεί τις αντιλήψεις, τις ιδέες και τα κριτήρια με τα οποία κρίνει μια κοινωνία που βασίζεται στο κεφάλαιο και τη μισθωτή εργασία, νομίζουμε ότι διακρίνουμε μια μεταβολή στη φυσιογνωμία των δρώντων προσώπων (*dramatis personae*). Εκείνος που προηγουμένως ήταν ο κάτοχος του χρήματος προχωρεί τώρα μπροστά ως καπιταλιστής· ο κάτοχος της εργατικής δύναμης ακολουθεί ως εργάτης του. Ο πρώτος με ύφος αυτάρεσκης σπουδαιότητας, μειδιώντας και απορροφημένος στις επιχειρήσεις του· ο δεύτερος διστακτικός, συγκρατημένος, σαν άνθρωπος που φέρνει το ίδιο του το τομάρι στην αγορά και δεν έχει να περιμένει τίποτε άλλο παρά μόνο — το γδάρσιμό του. [MECW 35, σ. 186]

^147 Εδέμ: αναφορά στη Γένεση 2:8.

^148 Ο Άγγλος φιλόσοφος και νομικός Τζέρεμι Μπένθαμ (1748–1832) υπήρξε θεμελιωτής του ωφελιμισμού (*utilitarianism*). Υποστήριζε ότι η ηδονή αποτελεί τον ύψιστο σκοπό της ζωής και ότι η μεγαλύτερη ευτυχία του μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων πρέπει να είναι ο τελικός σκοπός της ανθρώπινης δράσης. Θεωρούσε το γενικό καλό ως άθροισμα των επιμέρους ευημεριών. Βλ. επίσης τον παρόντα τόμο, σ. 605, υποσημείωση. — 186

^149 Η προκαθορισμένη αρμονία (*pre-established harmony*): κατά τη θεωρία των μονάδων του Λάιμπνιτς, τα απομονωμένα ουσιώδη στοιχεία του σύμπαντος εξελίσσονται το καθένα σύμφωνα με μια θεϊκά προκαθορισμένη αντιστοιχία προς την εξέλιξη όλων των άλλων μονάδων και του σύμπαντος ως συνόλου. — 186 [MECW 35, σ. 777]

Ακολουθεί το Μέρος ΙΙΙ: Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
(τόμ. 35, σσ. 187–316)

Είδαμε στο Κεφάλαιο IV ότι, για να μετατραπεί το χρήμα σε κεφάλαιο, απαιτείται κάτι περισσότερο από την απλή παραγωγή και κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Είδαμε ότι πρέπει να βρεθούν αντιμέτωποι, ως αγοραστής και πωλητής, αφενός ο κάτοχος της αξίας ή του χρήματος και αφετέρου ο κάτοχος της ουσίας που δημιουργεί αξία· αφενός ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και διαβίωσης και αφετέρου ο κάτοχος που δεν διαθέτει τίποτε άλλο παρά μόνο την **εργατική του δύναμη**. Ο διαχωρισμός της εργασίας από το προϊόν της, της υποκειμενικής εργατικής δύναμης από τις αντικειμενικές συνθήκες της εργασίας, αποτελούσε, επομένως, το πραγματικό θεμέλιο και το σημείο εκκίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής.
[MECW 35, σ. 570]

[DH-ACMC1: 56]

Το κεφάλαιο, επομένως, δεν μπορεί να προκύψει από την κυκλοφορία· αλλά είναι εξίσου αδύνατο να προκύψει έξω από την κυκλοφορία. Πρέπει να έχει την προέλευσή του **ταυτόχρονα μέσα στην κυκλοφορία και έξω από αυτήν**. Έτσι καταλήγουμε σε ένα διπλό αποτέλεσμα. Η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο πρέπει να αναπτυχθεί πάνω στη βάση των εσωτερικών νόμων της ανταλλαγής των εμπορευμάτων, έτσι ώστε αφετηρία να είναι η ανταλλαγή ισοδυνάμων. Ο κάτοχος του χρήματος, που προς το παρόν είναι μόνο ένας καπιταλιστής σε λανθάνουσα μορφή, πρέπει να αγοράζει τα εμπορεύματά του στην αξία τους, να τα πουλά στην αξία τους και όμως, στο τέλος της διαδικασίας, να αποσύρει από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από όση έριξε αρχικά σε αυτήν. Η μεταμόρφωσή του από χρυσαλλίδα σε πεταλούδα πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας, αλλά συγχρόνως να μην πραγματοποιηθεί μέσα σε αυτήν. Αυτοί είναι οι όροι του προβλήματος. Hic Rhodus, hic salta! («Εδώ είναι η Ρόδος, εδώ και το πήδημα!»). (σσ. 268–269) [παρατίθεται στο DH-ACMC1, σ. 98]

[DH-ACMC2, 1910–1944]

Για να μετατρέψει, λοιπόν, το χρήμα του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον **ελεύθερο εργάτη**, ελεύθερο με τη διπλή έννοια: πρώτον, ότι ως ελεύθερο πρόσωπο μπορεί να διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα· και, δεύτερον, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης. [Marx, 1961, σσ. 168–169]
[EH-MSELTV, σ. 283]

11\. Η μετάβαση στο κεφάλαιο
(*«Η ανάπτυξη του κεφαλαίου από το χρήμα»*)
[RR-TMMC, σσ. 183–193]

EOF

Για να μετατρέψει, λοιπόν, το χρήμα του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη, ελεύθερο με τη διπλή έννοια: πρώτον, ότι ως ελεύθερο πρόσωπο μπορεί να διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα· και, δεύτερον, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης.

Για να μετατρέψει, λοιπόν, το χρήμα του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον **ελεύθερο εργάτη**, ελεύθερο με τη διπλή έννοια: πρώτον, ότι ως ελεύθερο πρόσωπο μπορεί να διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα· και, δεύτερον, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης. 

For the conversion of his money into capital, therefore, the owner of
money must meet in the market with the free labourer, free in the double
sense, that as a free man he can dispose of his labour-power as his own
commodity, and that on the other hand he has no other commodity for
sale, is short of everything necessary for the realization of his
labour-power. [Marx, 1961, pp. 168-169]

Ο διαχωρισμός της εργασίας από το προϊόν της, της υποκειμενικής εργατικής δύναμης από τις αντικειμενικές συνθήκες της εργασίας, αποτελούσε, επομένως, το πραγματικό θεμέλιο και το σημείο εκκίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής.

Είδαμε στο Κεφάλαιο IV ότι, για να μετατραπεί το χρήμα σε κεφάλαιο, απαιτείται κάτι περισσότερο από την απλή παραγωγή και κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Είδαμε ότι πρέπει να βρεθούν αντιμέτωποι, ως αγοραστής και πωλητής, αφενός ο κάτοχος της αξίας ή του χρήματος και αφετέρου ο κάτοχος της ουσίας που δημιουργεί αξία· αφενός ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και διαβίωσης και αφετέρου ο κάτοχος που δεν διαθέτει τίποτε άλλο παρά μόνο την **εργατική του δύναμη**. Ο διαχωρισμός της εργασίας από το προϊόν της, της υποκειμενικής εργατικής δύναμης από τις αντικειμενικές συνθήκες της εργασίας, αποτελούσε, επομένως, το πραγματικό θεμέλιο και το σημείο εκκίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής. 

We saw in Chapt.
IV^468 that in order to convert money into capital something more
is required than the production and circulation of commodities. We saw
that on the one side the possessor of value or money, on the other, the
possessor of the value-creating substance; on the one side, the
possessor of the means of production and subsistence, on the other, the
possessor of nothing but labour power, must confront one another as
buyer and seller. The separation of labour from its product, of
subjective labour power from the objective conditions of labour, was
therefore the real foundation in fact, and the starting-point of
capitalist production. [MECW 35, p. 570] 

 

Η καπιταλιστική εποχή χαρακτηρίζεται, επομένως, από το γεγονός ότι η εργατική δύναμη λαμβάνει, στα μάτια του ίδιου του εργάτη, τη μορφή ενός εμπορεύματος που αποτελεί ιδιοκτησία του· κατά συνέπεια, η εργασία του γίνεται μισθωτή εργασία.

Οι ιστορικές προϋποθέσεις της ύπαρξής του [κεφαλαίου] δε δίνονται καθόλου με την απλή κυκλοφορία του χρήματος και των εμπορευμάτων. Το κεφάλαιο μπορεί να εμφανιστεί μόνο όταν ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και των μέσων συντήρησης συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη που πουλά την εργατική του δύναμη. Και αυτή η μία ιστορική προϋπόθεση συμπυκνώνει μέσα της μια ολόκληρη παγκόσμια ιστορία. Το κεφάλαιο, επομένως, από την πρώτη κιόλας εμφάνισή του αναγγέλλει μια νέα εποχή στη διαδικασία της κοινωνικής παραγωγής.^1)

^1) Η καπιταλιστική εποχή χαρακτηρίζεται, επομένως, από το γεγονός ότι η εργατική δύναμη λαμβάνει, στα μάτια του ίδιου του εργάτη, τη μορφή ενός εμπορεύματος που αποτελεί ιδιοκτησία του· κατά συνέπεια, η εργασία του γίνεται μισθωτή εργασία. Από την άλλη πλευρά, μόνο από αυτή τη στιγμή και μετά το προϊόν της εργασίας γίνεται καθολικά εμπόρευμα.

The historical conditions of its [capital's] existence are by no means given with
the mere circulation of money and commodities. It can spring into life,
only when the owner of the means of production and subsistence meets in
the market with the free labourer selling his labour power. And this one
historical condition comprises a world's history. Capital, therefore,
announces from its first appearance a new epoch in the process of social
production.^1)

^1) The capitalist epoch is therefore characterised by this, that
labour power takes in the eyes of the labourer himself the form of a
commodity which is his property, his labour consequently becomes wage
labour. On the other hand, it is only from this moment that the produce
of labour universally becomes a commodity. [MECW 35, p. 180] 

 

κοινωνική εργασία και παγκόσμιο χρήμα

^62 Capital, Τόμος I, σ. 242 (142). Βλ. επίσης Theories III, σ. 253:

«Αλλά είναι μόνο το εξωτερικό εμπόριο, η ανάπτυξη της αγοράς σε παγκόσμια αγορά, που προκαλεί το χρήμα να αναπτυχθεί σε παγκόσμιο χρήμα και την αφηρημένη εργασία σε κοινωνική εργασία. Ο αφηρημένος πλούτος, η αξία, το χρήμα, και επομένως η αφηρημένη εργασία, αναπτύσσονται στον βαθμό που η συγκεκριμένη εργασία γίνεται μια ολότητα διαφορετικών τρόπων εργασίας που αγκαλιάζει την παγκόσμια αγορά. Η καπιταλιστική παραγωγή στηρίζεται στην αξία, δηλαδή στον μετασχηματισμό της εργασίας που ενσωματώνεται στο προϊόν σε κοινωνική εργασία. Αλλά αυτό είναι δυνατό μόνο στη βάση του εξωτερικού εμπορίου και της παγκόσμιας αγοράς. Αυτά αποτελούν ταυτόχρονα την προϋπόθεση και το αποτέλεσμα της καπιταλιστικής παραγωγής.»

^63 Γι’ αυτόν τον λόγο ο Μαρξ τονίζει επανειλημμένα ότι το «πραγματικό χρήμα», το «χρήμα με την κατεξοχήν έννοια του όρου», υπάρχει μόνο ως «χρήμα της παγκόσμιας αγοράς» στο «καθολικό εμπόρευμα της παγκόσμιας αγοράς». (Capital, Τόμος III, σσ. 430, 534.)

^62 /Capital/ I, p.242 (142). Cf. /Theories/ III, p.253: ‘But it is only
foreign trade, the development of the market to a world market which
causes money to develop into world money and abstract labour into social
labour. Abstract wealth, value, money, hence abstract labour, develop in
the measure that concrete labour becomes a totality of different modes
of labour embracing the world market. Capitalist production rests on
value, i.e. on the transformation of the labour embodied in the product
into social labour. But this is only possible on the basis of foreign
trade and of the world market. This is at once the pre condition and the
result of capitalist production.’
^63 Therefore Marx repeatedly stresses that ‘real money’, ‘money in the
eminent sense of the term’ only exists as ‘world market money’ in the
‘universal world market commodity’. (/Capital/ III, pp.430, 534.)
[Roman Rosdolsky, The Making of Marx's Capital, Pluto Press, 1977, p. 164]

M

T

G

Ανίχνευση γλώσσαΑγγλικάΑζερμπαϊτζανικάΑϊμάραΑλβανικάΑμχαρικάΆνω ΣορβικάΑραβικάΑρμενικάΑσαμέζοιΑφρικάανςΒασκικάΒεγγαλικήΒιετναμεζικάΒιρμανικάΒοσνιακάΒουλγαρικάΓαελικά ΣκοτίαςΓαλικιακάΓαλλικάΓαλλικά (Καναδά)ΓερμανικάΓεωργιανάΓιακούτΓίντιςΓιορούμπαΓιουκατέκ ΜάγιαΓκάνταΓκουαρανίΓκουτζαρατικάΓλώσσα emojiΓλώσσα Twi ΔανικάΕβραϊκάΕλληνικάΕλληνικά Ηνωμένο ΒασίλειοΕσθονικάΕσπεράντοΖόσαΖουλούΘιβετιανόςΙαπωνικάΊγκμποΙλοκάνοΙνδονησιακάΙνουιννακτούνΙνουκτιτούτΙνουκτιτούτ (Λατινικά)ΙρλανδικάΙσλανδικάΙσπανικάΙταλικάΚαζακικά (Λατινικά)ΚαζακστανικάΚανάνταΚαντώνα (Παραδοσιακά)ΚαταλανικάΚάτω ΣορβικάΚερτάρο ΟτόμιΚέτσουαΚινέζικα (Λογοτεχνικά)Κινέζικα παραδοσιακήΚινεζική απλοποιημένηΚινιαρουάνταΚιργιζιανάΚλίνγκον (Λατινικά)ΚονκάνιΚορεατικάΚορσικανικάΚουρδικά (Κουρμαντζί)Κουρδικά (Σοράνι)Κρεόλ ΑϊτήςΚροατικάΚρυοΛάοΛατινικάΛετονικάΛευκορωσικάΛιθουανικάΛινγκάλαΛουξεμβουργιανάΛόφος MariΜαϊθίλιΜαλαγάσιΜαλαγιάλαμΜαλέιΜαλτεζικάΜαορίΜαραθικάΜαρίΜείτειλον (Μανιπούρι)ΜίζοΜογγολικάΜογγολικά (Παραδοσιακά)ΜπάμπαραΜπασκίρΜποϊπούριΝεπαλικάΝησιών ΦερόεΝιάντζαΝορβηγικάΝταρίΝτιβέχιΝτόγκριΟλλανδικάΌντια (Ορίγια)ΟρόμοΟυαλικάΟυγγρικάΟυζμπεκικάΟυζμπεκικά (Κυριλλικά)ΟυιγούροιΟυκρανικάΟυντμούρτΟυρντούΠαντζάμπιΠαπιαμέντοΠάστοΠερσικάΠολωνικάΠορτογαλικά (Βραζιλία)Πορτογαλικά (Πορτογαλίας)ΠροβατίναΡουμανικάΡούντιΡωσικάΣαμοανικάΣανσκριτικάΣεμπουάνοΣεπέδιΣερβικάΣερβικά (Κυριλλικά)Σερβικά (Λατινικά)ΣεσότοΣετσουάναΣίντιΣινχάλαΣλαβομακεδονικάΣλοβακικάΣλοβενικάΣομαλικάΣόναΣουαχίλιΣουηδικάΣούνταΤαγκαλόγκΤαζικιστανικάΤαϊλανδεζικάΤαϊτιανήΤαμίλΤατάρΤελούγκουΤζαβανεζικάΤιγκρίνιαΤόγκαΤούρκικαΤουρκμενικάΤσεχικάΤσιτσέουαΤσόνγκαΤσουβάςΦιλιπινεζικάΦινλανδικάΦίτζιΦριζιανάΧαβαϊκάΧάουσαΧίντιΧμερΧμονγκ

ΕλληνικάΟλλανδικάΑγγλικά-------- [ Ολα ] --------ΑγγλικάΑζερμπαϊτζανικάΑϊμάραΑλβανικάΑμχαρικάΆνω ΣορβικάΑραβικάΑρμενικάΑσαμέζοιΑφρικάανςΒασκικάΒεγγαλικήΒιετναμεζικάΒιρμανικάΒοσνιακάΒουλγαρικάΓαελικά ΣκοτίαςΓαλικιακάΓαλλικάΓαλλικά (Καναδά)ΓερμανικάΓεωργιανάΓιακούτΓίντιςΓιορούμπαΓιουκατέκ ΜάγιαΓκάνταΓκουαρανίΓκουτζαρατικάΓλώσσα emojiΓλώσσα Twi ΔανικάΕβραϊκάΕλληνικάΕλληνικά Ηνωμένο ΒασίλειοΕσθονικάΕσπεράντοΖόσαΖουλούΘιβετιανόςΙαπωνικάΊγκμποΙλοκάνοΙνδονησιακάΙνουιννακτούνΙνουκτιτούτΙνουκτιτούτ (Λατινικά)ΙρλανδικάΙσλανδικάΙσπανικάΙταλικάΚαζακικά (Λατινικά)ΚαζακστανικάΚανάνταΚαντώνα (Παραδοσιακά)ΚαταλανικάΚάτω ΣορβικάΚερτάρο ΟτόμιΚέτσουαΚινέζικα (Λογοτεχνικά)Κινέζικα παραδοσιακήΚινεζική απλοποιημένηΚινιαρουάνταΚιργιζιανάΚλίνγκον (Λατινικά)ΚονκάνιΚορεατικάΚορσικανικάΚουρδικά (Κουρμαντζί)Κουρδικά (Σοράνι)Κρεόλ ΑϊτήςΚροατικάΚρυοΛάοΛατινικάΛετονικάΛευκορωσικάΛιθουανικάΛινγκάλαΛουξεμβουργιανάΛόφος MariΜαϊθίλιΜαλαγάσιΜαλαγιάλαμΜαλέιΜαλτεζικάΜαορίΜαραθικάΜαρίΜείτειλον (Μανιπούρι)ΜίζοΜογγολικάΜογγολικά (Παραδοσιακά)ΜπάμπαραΜπασκίρΜποϊπούριΝεπαλικάΝησιών ΦερόεΝιάντζαΝορβηγικάΝταρίΝτιβέχιΝτόγκριΟλλανδικάΌντια (Ορίγια)ΟρόμοΟυαλικάΟυγγρικάΟυζμπεκικάΟυζμπεκικά (Κυριλλικά)ΟυιγούροιΟυκρανικάΟυντμούρτΟυρντούΠαντζάμπιΠαπιαμέντοΠάστοΠερσικάΠολωνικάΠορτογαλικά (Βραζιλία)Πορτογαλικά (Πορτογαλίας)ΠροβατίναΡουμανικάΡούντιΡωσικάΣαμοανικάΣανσκριτικάΣεμπουάνοΣεπέδιΣερβικάΣερβικά (Κυριλλικά)Σερβικά (Λατινικά)ΣεσότοΣετσουάναΣίντιΣινχάλαΣλαβομακεδονικάΣλοβακικάΣλοβενικάΣομαλικάΣόναΣουαχίλιΣουηδικάΣούνταΤαγκαλόγκΤαζικιστανικάΤαϊλανδεζικάΤαϊτιανήΤαμίλΤατάρΤελούγκουΤζαβανεζικάΤιγκρίνιαΤόγκαΤούρκικαΤουρκμενικάΤσεχικάΤσιτσέουαΤσόνγκαΤσουβάςΦιλιπινεζικάΦινλανδικάΦίτζιΦριζιανάΧαβαϊκάΧάουσαΧίντιΧμερΧμονγκ

Η λειτουργία ομιλίας περιορίζεται σε 200 χαρακτήρες

Επιλογές : Ιστορία : DonateΚλείνω