Διαλεκτικός υλισμός: Η σχολή φιλοσοφίας που θεμελιώθηκε από τους Μαρξ και Ένγκελς και αναπτύχθηκε από πολλούς μεταγενέστερους στοχαστές.
Οντολογικά, ο υλισμός του σημαίνει ότι η ύλη, η φύση, ο παρατηρήσιμος κόσμος θεωρείται «χωρίς επιφυλάξεις», ως πραγματικός καθ’ εαυτόν, χωρίς να αντλεί την πραγματικότητά του από καμία υπερφυσική ή υπερβατολογική πηγή, ούτε να εξαρτάται για την ύπαρξή του από τον νου του ανθρώπου. Θεωρείται επιστημονικά προφανές ότι η ύλη προηγείται του νου τόσο χρονικά όσο και λογικά, με την έννοια ότι ο νους δεν εμφανίζεται ποτέ παρά ως παράγωγο της ύλης και πρέπει να εξηγείται αναλόγως. Ο χώρος και ο χρόνος θεωρούνται μορφές της ύπαρξης της ύλης.
Ο όρος «διαλεκτικός» εκφράζει τη δυναμική αλληλοσυσχέτιση των πραγμάτων, την καθολικότητα της μεταβολής και τον ριζικό της χαρακτήρα· κάθε τι που διαθέτει οποιαδήποτε μορφή πραγματικότητας βρίσκεται σε διαδικασία αυτομετασχηματισμού, λόγω του ότι το περιεχόμενό του συγκροτείται από αντιτιθέμενους παράγοντες ή δυνάμεις, η εσωτερική κίνηση των οποίων αλληλοσυνδέει τα πάντα και μετατρέπει κάθε πράγμα σε κάτι άλλο. Ο μηχανισμός με την έννοια του μη διαλεκτικού υλισμού, καθώς και η μεταφυσική με την έννοια της ιδεαλιστικής οντολογίας, απορρίπτονται.
Η θέση που υιοθετείται είναι ότι η έρευνα αποκαλύπτει θεμελιώδη, επαναλαμβανόμενα πρότυπα μεταβολής, εκφράσιμα ως νόμοι της υλιστικής διαλεκτικής, οι οποίοι θεωρούνται συναφείς με κάθε επίπεδο ύπαρξης και, επειδή έχουν επικυρωθεί από προηγούμενα δεδομένα, ως αναγκαίες υποθέσεις για την καθοδήγηση περαιτέρω έρευνας. Αυτοί είναι:
* Νόμος της αλληλοδιείσδυσης, της ενότητας και της πάλης των αντιθέτων. (Όλες οι υπάρξεις, ως σύνολα αντιθετικών στοιχείων και δυνάμεων, έχουν τον χαρακτήρα μιας μεταβαλλόμενης ενότητας. Η ενότητα θεωρείται προσωρινή και σχετική, ενώ η διαδικασία της μεταβολής, που εκφράζεται μέσω αλληλοδιείσδυσης και πάλης, είναι συνεχής και απόλυτη.)
* Νόμος της μετατροπής της ποσότητας σε ποιότητα και αντιστρόφως. (Οι μεταβολές που συμβαίνουν στη φύση δεν είναι απλώς ποσοτικές· η συσσώρευσή τους τελικά προκαλεί νέες ποιότητες σε μια μετάβαση που εμφανίζεται ως αιφνίδιο άλμα σε σύγκριση με τη βαθμιαία εξέλιξη των ποσοτικών μεταβολών έως εκείνο το σημείο. Η νέα ποιότητα θεωρείται εξίσου πραγματική με την αρχική· δεν αναγεται μηχανικά σε αυτήν, δεν είναι απλώς μεγαλύτερη ποσότητα της ίδιας ποιότητας, αλλά κάτι στο οποίο εκείνη έχει εξελιχθεί.)
* Νόμος της άρνησης της άρνησης. (Η αλληλουχία ποσοτικών μεταβολών και αναδυόμενων ποιοτήτων είναι ατελείωτη. Κάθε κατάσταση ή φάση ανάπτυξης θεωρείται σύνθεση που επιλύει τις αντιφάσεις της προηγούμενης σύνθεσης και ταυτόχρονα παράγει τις δικές της αντιφάσεις σε ένα νέο ποιοτικό επίπεδο.)
Οι νόμοι αυτοί, που συνδέουν την οντολογία με τη λογική, αντιπαρατίθενται προς τους τυπικούς νόμους της ταυτότητας, της διαφοράς και του αποκλειόμενου τρίτου, των οποίων θεωρούνται ποιοτικά εμπλουτισμένες ανασυγκροτήσεις. Σε αντίθεση με την οντολογία της χωριστότητας και της αυτοταυτότητας κάθε πράγματος, οι διαλεκτικοί νόμοι τονίζουν τη διασύνδεση όλων των πραγμάτων και την αυτοανάπτυξη του καθενός. Ένα Α, όλα τα μέρη του οποίου διαρκώς μετατρέπονται σε μη-Α, μπορεί έτσι να ονομαστεί τόσο μη-Α όσο και Α. Ο τύπος «Α είναι Α και δεν μπορεί να είναι μη-Α» μετατρέπεται σε «Α είναι Α και επίσης μη-Α», δηλαδή ταυτόχρονα: δεν υπάρχει στιγμή κατά την οποία να μην συμβαίνει τίποτα. Η άποψη είναι ότι αυτά ισχύουν τόσο για τη σκέψη και τις έννοιες όσο και για τα πράγματα· ότι η σκέψη είναι διαδικασία, και ότι οι ιδέες αποκτούν το λογικό τους περιεχόμενο μέσω της αλληλεξάρτησης με άλλες ιδέες, από τις οποίες προέρχονται και στις οποίες επιστρέφουν αναπτυσσόμενες.
Κατά συνέπεια, η διαλεκτική μέθοδος σημαίνει βασικά ότι όλα τα πράγματα πρέπει να διερευνώνται με όρους της ιστορίας τους· το σημαντικό δεν είναι η κατάσταση στην οποία το αντικείμενο εμφανίζεται τη στιγμή, αλλά ο ρυθμός, η κατεύθυνση και το πιθανό αποτέλεσμα των μεταβολών που συντελούνται ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης δυνάμεων, εσωτερικών και εξωτερικών. Η αναγκαιότητα της παρατήρησης και της πρόβλεψης σε κάθε πεδίο θεμελιώνεται οντολογικά, σύμφωνα με τον διαλεκτικό υλισμό, ο οποίος όχι μόνο απορρίπτει τον απριορισμό, υποστηρίζοντας ότι «η φύση είναι το κριτήριο της διαλεκτικής» (Ένγκελς: Αντι-Ντύρινγκ), αλλά ισχυρίζεται ότι εκφράζει, με μεγαλύτερη πιστότητα από την τυπική λογική, που δίνει έμφαση σε ακίνητες μορφές αντί για μεταβαλλόμενο περιεχόμενο, τη βάση της μεθόδου που χρησιμοποιεί πράγματι η σύγχρονη επιστήμη. Υπάρχει επίσης ισότιμη απόρριψη τόσο της θεωρίας χωρίς πράξη όσο και της πράξης χωρίς θεωρία.
Μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, ικανός να σχηματίζει ιδέες, τις παράγει όχι πριν ή ανεξάρτητα από τον υπόλοιπο φυσικό κόσμο, αλλά σε σχέση με αυτόν, κινούμενος και διεγερμένος από το πολύμορφο περιεχόμενό του. Οι ιδέες αντανακλούν τα πράγματα, αλλά η αντανάκλαση, όπως και τα πάντα, είναι διαλεκτική: όχι αδρανής αλλά ενεργή. Οι ιδέες αναδύονται από τα πράγματα και επιστρέφουν σε αυτά, μερικές φορές με πολύ έμμεσους τρόπους· τα πράγματα μπορούν να αναπαρασταθούν φαντασιακά, μέσω αφαίρεσης ή νέων συνδυασμών, πέρα από την άμεση αντανάκλαση. Ενώ υπάρχει μια πλήρως αντικειμενική πραγματικότητα προς αντανάκλαση, η αντανάκλαση δεν είναι ποτέ τέλεια: η αλήθεια είναι απόλυτη, αλλά η γνώση σχετική.
Η κοινωνική θεωρία, που ονομάζεται ιστορικός υλισμός, αποτελεί την εφαρμογή των γενικών αρχών της υλιστικής διαλεκτικής στην ανθρώπινη κοινωνία, από την οποία αρχικά προέκυψαν. Οι θεμελιώδεις μεταβολές και φάσεις που έχει διανύσει η κοινωνία στην πορεία της σύνθετης εξέλιξής της ανάγονται πρωτίστως στην επίδραση μεταβολών που λαμβάνουν χώρα στην οικονομική της βάση. Αυτή η βάση έχει δύο όψεις: τις υλικές παραγωγικές δυνάμεις (τεχνική, μέσα παραγωγής) και τις οικονομικές σχέσεις (κυρίαρχο σύστημα ιδιοκτησίας, ανταλλαγής, διανομής). Από αυτή τη βάση αναδύεται ένα κοινωνικό υπερ-οικοδόμημα νόμων, κυβερνήσεων, τεχνών, επιστημών, θρησκειών, φιλοσοφιών κ.λπ. Η θέση είναι ότι η κοινωνία εξελίχθηκε κυρίως επειδή οι θεμελιώδεις αλλαγές στην οικονομική βάση, που προέκυψαν από συγκρούσεις συμφερόντων ως προς τις παραγωγικές δυνάμεις και επέφεραν ριζικές αλλαγές στις οικονομικές σχέσεις, υποχρέωσαν αντίστοιχες αλλαγές στο κοινωνικό υπερ-οικοδόμημα. Η αιτιότητα κινείται και προς τις δύο κατευθύνσεις μεταξύ βάσης και υπερδομής, αλλά όταν κάποιος «ανώτερος» θεσμός απειλεί τη θέση όσων κατέχουν την οικονομική εξουσία στη βάση, η ισχύς τους δοκιμάζεται στη σύγκρουση που ακολουθεί. Ο ρόλος του ατόμου στην ιστορία αναγνωρίζεται, αλλά εξετάζεται σε σχέση με την κίνηση των υποκείμενων δυνάμεων. Βλ. Πλεχάνοφ, *Ο ρόλος του ατόμου στην ιστορία*.
Η γενική κατεύθυνση της κοινωνικής εξέλιξης, σύμφωνα με αυτή την άποψη, είναι από αταξικές, συλλογικές μορφές (πρωτόγονος κομμουνισμός) σε ταξικές μορφές (δούλος-κύριος, δουλοπάροικος-φεουδάρχης, εργάτης-καπιταλιστής) και στη συνέχεια σε αταξικές σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές μορφές στο σύγχρονο επίπεδο υψηλά ανεπτυγμένης τεχνικής. Οι τάξεις ορίζονται ως ομάδες με ανταγωνιστικές οικονομικές σχέσεις προς τα μέσα παραγωγής. Η προκύπτουσα σύγκρουση συμφερόντων ονομάζεται ταξική πάλη και διεξάγεται σε όλα τα πεδία, συχνά ασυνείδητα.
Υποστηρίζεται ότι η κοινωνία δεν έχει πραγματοποιήσει πολλούς θεμελιώδεις μετασχηματισμούς ειρηνικά· ότι αλλαγές στο οικονομικό σύστημα ή στο κοινωνικό υπερ-οικοδόμημα, όπως η μετάβαση από τον μεσαιωνικό φεουδαρχισμό στον σύγχρονο καπιταλισμό, συνήθως περιλάμβαναν βία, όπου η ταξική πάλη περνά σε οξεία φάση επανάστασης, επειδή το υπάρχον δίκαιο και η κρατική εξουσία προστατεύουν τις ξεπερασμένες μορφές και τις μειονοτικές τάξεις που πρέπει να υπερβούν. Η εξέλιξη του καπιταλισμού θεωρείται ότι έχει φτάσει σε σημείο όπου η αυξανόμενη αφθονία που επιτρέπει η τεχνική του παρεμποδίζεται από οικονομικές σχέσεις όπως η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, η πρόσληψη και απόλυση εργατών με γνώμονα το ιδιωτικό κέρδος και η μη σχεδιασμένη παραγωγή για μια χρηματική αγορά. Υποστηρίζεται ότι μόνο η συλλογική ιδιοκτησία της τεχνικής και ο κοινωνικός σχεδιασμός της παραγωγής μπορούν να εξασφαλίσουν εργασία και αφθονία αγαθών για όλους. Η ειρηνική μετάβαση θεωρείται δυνατή, αλλά πιθανότατα θα συναντήσει βίαιη αντίσταση από προνομιούχες μειονότητες, προκαλώντας σύγκρουση όπου η εργατική πλειοψηφία θα επικρατήσει τελικά παγκοσμίως.
Η εργατική τάξη, ερχόμενη στην εξουσία, εγκαθιδρύει τη δική της κρατική μορφή, βασισμένη στη δικτατορία του προλεταριάτου, η οποία διατηρείται όσο είναι αναγκαίο το κράτος, και η οποία θεωρείται ότι επεκτείνει τη δημοκρατία στην πλειοψηφία μέσω της συλλογικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Αυτό το πρώτο στάδιο ορίζεται ως σοσιαλισμός, με οικονομική αρχή το «από το καθένα σύμφωνα με την ικανότητά του, στο καθένα σύμφωνα με την εργασία του». Το δεύτερο στάδιο ορίζεται ως κομμουνισμός, με οικονομική αρχή το «από το καθένα σύμφωνα με την ικανότητά του, στο καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» (Μαρξ, *Κριτική του Προγράμματος της Γκότα*). Στην πληρέστερη μορφή του, σε παγκόσμια κλίμακα, αυτό το στάδιο περιλαμβάνει οικονομία αφθονίας μέσω κοινωνικής αξιοποίησης απεριόριστης παραγωγής, εξαφάνιση της αντίθεσης πόλης-υπαίθρου και της διάκρισης πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας, και, επειδή οι μη αναγώγιμες ταξικές αντιφάσεις έχουν εκλείψει, «μαρασμό» (Ένγκελς: Αντι-Ντύρινγκ) του κράτους ως μηχανισμού βίας. Αυτό που απομένει θα είναι μια «χωρίς κράτος διοίκηση των πραγμάτων».
Η γενική θεωρία του ιστορικού υλισμού αξιώνει ότι αποτελεί μεθοδολογική βάση για όλες τις ειδικές κοινωνικές επιστήμες, καθώς και για την αισθητική και την ηθική. Βλ. Τρότσκι: *Λογοτεχνία και Επανάσταση*.
Η τέχνη, σύμφωνα με τον διαλεκτικό υλισμό, είναι μια ανθρώπινη δραστηριότητα που ενσωματώνει μια αντανάκλαση της πραγματικότητας που την περιβάλλει, μια αντανάκλαση που μπορεί να είναι συνειδητή, ασυνείδητη, ανασυγκροτητική ή σκόπιμα φαντασιακή, και η οποία διαθέτει θετική αισθητική αξία ως προς τον ρυθμό, τη μορφή, το χρώμα, την εικόνα κ.λπ. Η τέχνη είναι «καλή» στον βαθμό που αποτελεί πιστή και αισθητικά επαρκή αντανάκλαση της πραγματικότητας. Κατά συνέπεια, ο προλεταριακός ή σοσιαλιστικός ρεαλισμός (βλ. λ.) δεν είναι φωτογραφικός ή στατικός, αλλά διαλεκτικός: αναγνωρίζει ότι κάθε περίοδος ή αντικείμενο κινείται προς το μέλλον του, ότι η ταξική κοινωνία μεταβαίνει σε αταξική κοινωνία. Αυτός ο ρεαλισμός είναι αισιόδοξος και περιλαμβάνει έναν «επαναστατικό ρομαντισμό». Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, σοβιετική φιλοσοφία: επίσης, ξεχωριστά λήμματα για λεπτομερείς ορισμούς επιμέρους όρων.
[Dialectical materialism: The school of philosophy founded by Marx and Engels and developed by many subsequent thinkers.
Ontologically, its materialism means that matter, nature, the observable world is taken "without reservations," as real in its own right, neither deriving its reality from any supernatural or transcendental source, nor dependent for its existence on the mind of man. It is considered scientifically evident that matter is prior to mind both temporally and logically in the sense that mind never appears except as an outgrowth of matter, and must be explained accordingly. Space and time are viewed as forms of the existence of matter.
The term dialectical expresses the dynamic interconnectedness of things, the universality of change and its radical character; everything possessing any sort of reality is in process of self-transformation, owing to the fact that its content is made up of opposing factors or forces the internal movement of which interconnects everything, changes each thing into something else. Mechanism in the sense of non-dialectical materialism as well as metaphysics in the sense of idealistic ontology are thus rejected.
The position taken is that investigation reveals basic, recurrent patterns of change, expressible as laws of materialist dialectics, which are seen as relevant to every level of existence, and, because validated by past evidence, as indispensable hypotheses in guiding further investigation. These are
* Law of interpenetration, unity and strife of opposites. (All existences, being complexes of opposing elements and forces, have the character of a changing unity. The unity is considered temporary, relative, while the process of change, expressed by interpenetration and strife, is continuous, absolute.)
* Law of transformation of quantity into quality and vice versa. (The changes which take place in nature are not merely quantitative; their accumulation eventually precipitates new qualities in a transition which appears as a sudden leap in comparison to the gradualness of the quantitative changes up to that point. The new quality is considered as real as the original quality. It is not mechanically reducible to it it is not merely a larger amount of the former quality, but something into which that has developed.)
* Law of negation of negation. (The series of quantitative changes and emerging qualities is unending. Each state or phase of development is considered a synthesis which resolves the contradictions contained in the preceding synthesis and which generates its own contradictions on a different qualitative level.)
These laws, connecting ontology with logic, are contrasted to the formalistic laws of identity, difference and excluded middle of which they are considered qualitatively enriched reconstructions. Against the ontology of the separateness and self-identity of each thing, the dialectical laws emphasize the interconnectedness of all things and self-development of each thing. An A all parts of which are always becoming non-A may thus be called non-A as well as A. The formula, A is A and cannot be non-A, becomes, A is A and also non-A, that is, at or during the same instant: there is no instant, it is held, during which nothing happens. The view taken is that these considerations apply as much to thought and concepts, as to things, that thought is a process, that ideas gain their logical content through interconnectedness with other ideas, out of and into which they develop.
Consequently, the dialectical method means basically that all things must be investigated in terms of their histories; the important consideration is not the state in which the object appears at the moment, but the rate, direction and probable outcome of the changes which are taking place as a result of the conflict of forces, internal and external. The necessity of observation and prediction in every field is thus ontologically grounded, according to dialectical materialism, which not only rejects a priorism, holding that "nature is the test of dialectics" (Engels: Anti-Dühring), but claims to express with much more fidelity than formal logic, with its emphasis on unmoving form rather than changing content, the basis of the method modern science actually uses. There is an equal rejection of theory without practice and practice without theory.
One may assert that the human brain, capable of forming ideas, does so not prior to or independently of the rest of the natural world, but in relation to it, moved and stimulated by its manifold content. Ideas reflect things, but the reflection, like everything else, is dialectical, not inert, but active. Ideas grow out of and lead back to things, sometimes very circuitously; things may be reflected fancifully, by abstraction or in new combinations as well as directly. While there is a perfectly objective reality to reflect, the reflection is never perfect: truth is absolute, but knowledge relative.
The social theory, termed historical materialism, represents the application of the general principles of materialist dialectics to human society, by which they were first suggested. The fundamental changes and stages which society has passed through in the course of its complex evolution are traced primarily to the influence of changes taking place in its economic base. This base has two aspects: material forces of production (technics, instrumentalities) and economic relations (prevailing system of ownership, exchange, distribution). Growing out of this base is a social superstructure of laws, governments, arts, sciences, religions, philosophies and the like. The view taken is that society evolved as it did primarily because fundamental changes in the economic base resulting from conflicts of interest in respect to productive forces, and involving radical changes in economic relations, have compelled accommodating changes in the social superstructure. Causal action is traced both ways between base and superstructure, but when any "higher" institution threatens the position of those who hold controlling economic power at the base, the test of their power is victory in the ensuing contest. The role of the individual in history is acknowledged, but is seen in relation to the movement of underlying forces. Cf. Plekhanov, Role of the Individual m History.
The general direction of social evolution, on this view is from classless, collectivist forms (primitive communism) to class forms (slave-master, serf-lord, worker-capitalist) to classless, socialist, communist forms on the modern level of highly complex technics. Classes are defined as groups having antagonistic economic relationships to the means of production. The resultant conflict of interests is called the class struggle, which, involving the means and way of life, is carried on in all fields, often unconsciously.
It is held that society has not accomplished many basic transformations peacefully, that fundamental changes in the economic system or the social superstructure, such as that from medieval serf-lord to modern worker-capitalist economy, have usually involved violence wherein the class struggle passes into the acute stage of revolution because the existing law articulates and the state power protects the obsolete forms and minority-interest classes which must be superseded. The evolution of capitalism is considered to have reached the point where the accelerating abundance of which its technics are capable is frustrated by economic relationships such as those involved in individual ownership of productive means, hiring and firing of workers in the light of private profits and socially unplanned production for a money market. It is held that only technics collectively owned and production socially planned can provide employment and abundance of goods for everyone. The view taken is that peaceful attainment of them is possible, but will probably be violently resisted by priveleged minorities, provoking a contest of force in which the working class majority will eventually triumph the world over.
The working class, in coming to power, is seen to establish its own state form, based upon the dictatorship of the proletariat, which is maintained so long as a state is necessary, and which is considered to extend democracy to the majority by establishing collective ownership of the means of production. This first stage is defined as socialism, the economic principle of which is, "from each according to ability, to each according to work performed". The second stage is defined as communism, the economic principle of which is, "from each according to ability, to each according to need" (Marx "Gotha Program"). In its fullest sense, on a world wide scale, this stage is considered to include an economy of abundance made possible by social utilization of unrestricted production, a disappearance of the antagonism between town and country and that between mental and physical labor, and, because irreconcilable class conflicts will have ceased to exist, a "withering away" (Engels: Anti-Dühring) of the state as an apparatus of force. What will remain will be a state-less '"administration of things."
The general theory of historical materialism claims to be a methodological basis for all specific social sciences, as well as for aesthetics and ethics. Cf. Trotsky: Literature and Revolution.
Art, to dialectical materialism, is an activity of human beings which embodies a reflection of the reality surrounding them, a reflection which may be conscious, unconscious, reconstructive or deliberately fantastic, and which possesses positive aesthetic value in terms of rhythm, figure, color, image and the like. Art is good to the extent that it is a faithful and aesthetic reflection of the reality dealt with. Accordingly, proletarian or socialist realism (q.v.) is not photographic, static, but dialectical, conscious that any given period or subject is moving into its future, that class society is becoming classless society. This realism is optimistic, involving a "revolutionary romanticism". Marx, Engels, Lenin, Soviet philosophy, also, separate entries for detailed definitions of specific terms.
Bibliography:
Marx-Engels Gesamtausgabe (complete works of Marx and Engels currenth adding to its volumes).
Marx, Karl:
Capital.
Contribution to the Critique of Political Economy.
Value, Price and Profit.
Class Struggles in France.
Paris Commune (for extensive bibliography of Marx, see Karl Marx).
Engels, Friedrich:
Anti-Dühring.
Dialectics of Nature.
Ludwig Feuerback and the Outcome of Classical German Philosophy.
Origin of the Family,
Private Property and the State.
Marx and Engels:
German Ideology.
Communist Manifesto.
Lenin, V. I.:
Collected Works.
Selected Works.
Materialism and Empirio-Criticism.
State and Revolution.
Filosofskie Tetrady (Philosophical Notebooks).
Many of Lenin's briefer philosophical writings may be found in Selected Works, vol. XI. -- J.M.S. ](http://www.ditext.com/runes/d.html)
