Ο Richard Wolff για τα Νέα Ανοίγματα της Αριστεράς το 2026

Ο Richard Wolff για τα Νέα Ανοίγματα της Αριστεράς το 2026
----------------------------------------------------------

[Richard Wolff on the Left’s New Openings in 2026](https://jacobin.com/2026/07/american-empire-capitalism-crisis-socialism)

July 16, 2026

By Richard D. Wolff (https://jacobin.com/author/richard-d-wolff)

Καθώς η αμερικανική ηγεμονία κλονίζεται και μια νέα παγκόσμια τάξη αναδύεται, ο Richard Wolff υποστηρίζει ότι οι κρίσεις γύρω από το Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ αποκαλύπτουν πως ο καπιταλισμός εισέρχεται σε μια ακόμη εποχή ιστορικών αναταράξεων — και αναδεικνύουν την ανάγκη για μια σοσιαλιστική εναλλακτική.

*Διαδηλωτές κρατούν κόκκινες σημαίες κατά τη διάρκεια αντικυβερνητικής πορείας που διοργάνωσε η People's Assembly την πρώτη ημέρα του ετήσιου συνεδρίου του Συντηρητικού Κόμματος στο Μάντσεστερ, την 1η Οκτωβρίου 2017.*

Πολλοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο θέτουν και πάλι το παλιό ερώτημα: «Τι πρέπει να κάνουμε;» Και πολύ σωστά το θέτουν. *(Oli Scarff / AFP μέσω Getty Images).*


*****

Στο δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα, καθώς η φεουδαρχία στη Ρωσία έφθανε στο τέλος της και η αυτοκρατορία της κλονιζόταν, ο μεγάλος Ρώσος μυθιστοριογράφος Νικολάι Τσερνισέφσκι αποτύπωσε τις ολοένα εντονότερες ανησυχίες και αγωνίες της εποχής στο μυθιστόρημά του *Τι πρέπει να κάνουμε;* (1863). Το έργο αυτό πρότεινε μια σοσιαλιστική απάντηση. Σαράντα χρόνια αργότερα, ένας ωμός και αρπακτικός καπιταλισμός είχε ορμήσει να αντικαταστήσει τη ρωσική φεουδαρχία. Οι πρώην δουλοπάροικοι άρχισαν τότε να αντιλαμβάνονται ότι δεν είχαν απαλλαγεί από την εκμετάλλευση, όπως είχαν ελπίσει και ονειρευτεί. Αντίθετα, υπέφεραν πλέον από μια νέα μορφή της ως βιομηχανικοί εργάτες.

Ο Βλαντίμιρ Λένιν εξέφρασε τις ανησυχίες και τις αγωνίες αυτής της νέας πραγματικότητας στο φυλλάδιό του με τον σκόπιμα επαναλαμβανόμενο τίτλο *Τι πρέπει να κάνουμε;*. Και αυτό προσέφερε μια σοσιαλιστική απάντηση. Σήμερα, η παρακμή της αμερικανικής αυτοκρατορίας αναστατώνει και υπονομεύει τον αμερικανικό καπιταλισμό, καθώς προκαλεί ισχυρούς κραδασμούς στην παγκόσμια οικονομία. Το διεθνές δίκαιο αγνοείται ολοένα και περισσότερο, ενώ οι ωμές μορφές αυταρχισμού στοιχειώνουν όλο και συχνότερα την εσωτερική πολιτική. Πολλοί άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο θέτουν και πάλι εκείνο το παλιό ερώτημα. Και πολύ σωστά το κάνουν. Ακολουθεί μία ακόμη σοσιαλιστική απάντηση.

### Η κατάρρευση των παλαιών αυτοκρατοριών και η άνοδος της αμερικανικής αυτοκρατορίας

Μέσα από την ομίχλη της πολιτικής και του πολέμου —που αποτελούν, άλλωστε, τη συνέχιση το ένα του άλλου με διαφορετικά μέσα— βρίσκεται σήμερα σε εξέλιξη μια ιστορική παγκόσμια αναδιάταξη. Στην επιφάνεια, ο κόσμος είναι άμεσα ή έμμεσα απορροφημένος από τον πόλεμο ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν, από τον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας–ΝΑΤΟ και από τις συνέπειές τους. Κάτω όμως από την επιφάνεια, καθώς γίνονται ορατά τα περιγράμματα αυτής της αναδιάταξης, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα την ίδια μας την ιστορία και, κατ' επέκταση, να διαμορφώσουμε πιο συνειδητά την πορεία μας από εδώ και πέρα.

Η εγελιανή οπτική του Καρλ Μαρξ τού επέτρεψε να διακρίνει ότι ο τρόπος με τον οποίο η Βρετανία υπέταξε την Ινδία, τη Βόρεια Αμερική και το υπόλοιπο της αυτοκρατορίας της προκάλεσε ταυτόχρονα τη σύγχρονη ανάπτυξή τους με τρόπους που τελικά υπονόμευσαν την ίδια τη βρετανική αυτοκρατορία. Για παράδειγμα, οι πόλεμοι ανεξαρτησίας που διεξήγαγε μία από τις αποικίες της οδήγησαν αρχικά στη δημιουργία των Ηνωμένων Πολιτειών και αργότερα στο Δόγμα Μονρόε. Και τα δύο περιόρισαν τη βρετανική αυτοκρατορία και τις φιλοδοξίες της. Ωστόσο, οι αναπτυσσόμενες Ηνωμένες Πολιτείες προμήθευαν επίσης τη Βρετανία με βαμβάκι που παραγόταν από σκλάβους, επιτρέποντας στην κλωστοϋφαντουργία να αποτελέσει τη βάση της βρετανικής ισχύος και ανάπτυξης κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν στη Βρετανία τόσο μια μεγάλη αγορά όσο και ιδιαίτερα επικερδείς επενδυτικές ευκαιρίες.

Καθώς τόσο οι ευρωπαϊκές δυνάμεις όσο και η Ιαπωνία ανταγωνίζονταν κατά τον δέκατο ένατο και τις αρχές του εικοστού αιώνα για την επέκταση και εκμετάλλευση των αντίστοιχων αυτοκρατοριών τους, η διαδικασία αυτή κορυφώθηκε με δύο παγκόσμιους πολέμους που κατέστρεψαν όλες αυτές τις αυτοκρατορίες. Μερική εξαίρεση αποτέλεσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες, προστατευμένες από δύο ωκεανούς και από τα όρια της στρατιωτικής τεχνολογίας της εποχής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βγήκαν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914–1918) με ελάχιστες ζημιές σε σύγκριση με τους άλλους εμπόλεμους. Το ίδιο συνέβη και στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1939–1945), όταν η αναγκαία στρατιωτική κινητοποίηση συνέβαλε στην έξοδο από τη Μεγάλη Ύφεση (1929–1939), ενώ παράλληλα επέτρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες να αντικαταστήσουν τις προηγούμενες αυτοκρατορίες με τη δική τους. Πολλές από τις μεγάλες αντιφάσεις που διαμορφώνουν την παγκόσμια ιστορία από το 1945 και μετά γεννήθηκαν ακριβώς από αυτή την ταχεία κατάρρευση των παλαιών αυτοκρατοριών και την εκρηκτική άνοδο της νέας αμερικανικής αυτοκρατορίας.

Ωστόσο, η αμερικανική «άτυπη» αυτοκρατορία αποδείχθηκε παραγωγικότερη και ισχυρότερη από τις «τυπικές» αυτοκρατορίες του παρελθόντος. Ενοποιήθηκε γύρω από μία και μοναδική αποστολή: να υποτάξει τον υπόλοιπο κόσμο ώστε να υπηρετεί πρωτίστως τα συμφέροντα των Αμερικανών καπιταλιστών. Όπως είχε προβλέψει ο Μαρξ, η άνοδος των Ηνωμένων Πολιτειών οδήγησε, μέσω των τεχνολογικών καινοτομιών τους —ιδίως στην αεροπορία και τις τηλεπικοινωνίες—, στη συγκρότηση μιας ενοποιημένης παγκόσμιας οικονομίας. Με τον τρόπο αυτό συσσώρευσαν πρωτοφανή επίπεδα πλούτου.

Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες καθόρισαν για όλους τους αποικιοκρατούμενους λαούς έναν νέο δρόμο προς το μέλλον. Θα έπρεπε να αντιγράψουν τις τεχνολογίες των αποικιοκρατών, να διαφοροποιήσουν τη βιομηχανική τους παραγωγή και να συμμετάσχουν κερδοφόρα στις παγκόσμιες αγορές. Πριν από το 1945, τα δισεκατομμύρια των ανθρώπων που βρίσκονταν υπό άμεση ή έμμεση αποικιακή κυριαρχία είχαν περιοριστεί στις χειρότερες και πιο περιθωριακές θέσεις μέσα στον παγκόσμιο καπιταλισμό: ως προμηθευτές πρώτων υλών και φθηνής εργασίας. Η πολιτική ανεξαρτησία, την οποία επιδίωξαν επειγόντως, απογοήτευσε όσους πίστευαν ότι θα τους απελευθέρωνε από αυτή την αποικιακή περιθωριοποίηση.

### Ο αναπτυσσόμενος κόσμος αντεπιτίθεται

Ορισμένοι από αυτά τα δισεκατομμύρια ανθρώπων επιχείρησαν να υπερβούν την υποτελή θέση τους προσαρμόζοντας τον ευρωπαϊκό σοσιαλισμό στις δικές τους συνθήκες. Οι εργατικές τάξεις της Ευρώπης είχαν προσδοκήσει έναν κόσμο «ελευθερίας, ισότητας και αδελφοσύνης» υποστηρίζοντας τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό. Το αποτέλεσμα όμως αυτής της μετάβασης —ο πραγματικά υπάρχων καπιταλισμός— δεν πραγματοποίησε αυτές τις υποσχέσεις. Αντίθετα, ως απάντηση αναδύθηκε ο σοσιαλισμός. Ο Μαρξ αποδείχθηκε καθοριστικός, επειδή η ανάλυσή του εντόπισε το εμπόδιο στην πραγματοποίηση αυτών των υποσχέσεων μέσα στον ίδιο τον καπιταλισμό, στη θεμελιώδη δομή των σχέσεων παραγωγής που χωρίζει την κοινωνία σε εργοδότες και εργαζομένους. Εκείνοι οι αγωνιστές που κατανόησαν τη διδασκαλία του Μαρξ επιχείρησαν να οικοδομήσουν ένα κίνημα που θα ήταν ταυτόχρονα αντι-αποικιοκρατικό και σοσιαλιστικό: ο Kwame Nkrumah στη Γκάνα, ο Ahmed Sékou Touré στη Γουινέα, ο Fidel Castro στην Κούβα, ο Ho Chi Minh στο Βιετνάμ, ο Patrice Lumumba στο Κονγκό και τόσοι άλλοι.

> «Ακόμη και εκεί όπου και όταν ο καπιταλισμός επέτρεπε τη δημοκρατία στην πολιτική σφαίρα, με βάση την κατοικία του πολίτη, την αρνιόταν στην οικονομική σφαίρα.»

Οι προσπάθειές τους, όσο βαθιά εμπνευστικές και όσο μεγάλη επιρροή κι αν άσκησαν σε όσα ακολούθησαν, αποδείχθηκαν εντούτοις πρόωρες. Ο αντιιμπεριαλισμός είχε στέρεη βάση στη μαζική αποφασιστικότητα να τερματιστεί η περιθωριακή θέση των πρώην αποικιών, οι οποίες πλέον ήταν μόνο κατ' όνομα «ανεξάρτητες». Η υποστήριξη προς τον σοσιαλισμό ήταν λιγότερο βαθιά ριζωμένη· υπήρχε και αναπτυσσόταν, αλλά παρέμενε σχετικά ανώριμη. Έτσι, ο βασικός προγραμματικός στόχος των πρώην αποικιοκρατούμενων χωρών έγινε η όσο το δυνατόν ταχύτερη ένταξή τους στον παγκόσμιο καπιταλισμό που, μετά το 1945, βρισκόταν υπό την ηγεμονία της αμερικανικής αυτοκρατορίας.

Μετά το 1945, η αμερικανική αυτοκρατορία αντικατέστησε την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία με μια αμερικανική μορφή οικονομικής, πολιτικής και πολιτισμικής κυριαρχίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ενέταξαν τα πλέον πολιτικά ανεξάρτητα αυτά κράτη στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, έναν θεσμό που οι ίδιες κυριαρχούσαν και χρηματοδοτούσαν. Παράλληλα, τα υπέταξαν στενά μέσω του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ), του Οργανισμού Συνθήκης Νοτιοανατολικής Ασίας (SEATO) και παρόμοιων συμμαχιών σε ολόκληρο τον κόσμο. Τα πρώτα είκοσι πέντε χρόνια μετά το 1945 αποτέλεσαν περίοδο ανάκαμψης για τις οικονομίες της Δυτικής Ευρώπης και της Ιαπωνίας, που είχαν καταστραφεί από τον πόλεμο. Παρέχοντας στην Ευρώπη κεφάλαια μέσω πρωτοβουλιών όπως το Σχέδιο Μάρσαλ, οι Ηνωμένες Πολιτείες οδήγησαν τη μεταπολεμική Δυτική Ευρώπη να αγοράζει από αμερικανικές επιχειρήσεις όσα χρειάζονταν για την ανασυγκρότησή της, εξασφαλίζοντας έτσι στους Αμερικανούς καπιταλιστές μια κεϋνσιανά τροφοδοτούμενη περίοδο ευημερίας.

Η ευημερία αυτή γέννησε μια πρωτοφανή και άκριτη εξύμνηση καθετί αμερικανικού ως έκφρασης μιας «εξαιρετικής» κοινωνίας. Όμως αυτή η «εξαιρετικότητα» ήταν προσωρινή, μια ιστορική ιδιομορφία που διαμορφώθηκε από τις εξαιρετικά άνισες συνέπειες των δύο παγκοσμίων πολέμων. Η αυτοεξύμνηση των Ηνωμένων Πολιτειών συσκότισε τη βαθύτερη πορεία της ιστορίας, καθώς αυτή μετασχημάτιζε τόσο την ίδια τη χώρα όσο και ολόκληρο τον κόσμο. Όταν η αμερικανική αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, ελάχιστοι φαίνεται να το αντιλήφθηκαν. Ακόμη λιγότεροι διέκριναν την απαρχή της παρακμής της.

### Η μεταπολεμική αμερικανική ευημερία προσκρούει στα όριά της και η Κίνα αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο

Μέχρι τη δεκαετία του 1970, η ανάκαμψη των μεγάλων οικονομιών που είχαν καταστραφεί από τους παγκόσμιους πολέμους είχε σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί. Μαζί της τερματίστηκε και η πρώτη φάση της μεταπολεμικής αμερικανικής ευημερίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ήταν πλέον ο μοναδικός μεγάλος βιομηχανικός παραγωγός της Δύσης, ούτε η μοναδική πυρηνική δύναμη. Παρέμεναν, βέβαια, η κυρίαρχη *καπιταλιστική* δύναμη παγκοσμίως, με εξαίρεση τις χώρες που απέρριπταν την κυριαρχία τους — εκείνες που ηγούνταν η Σοβιετική Ένωση και η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Το αμερικανικό δολάριο είχε πλέον καταστεί το κυρίαρχο παγκόσμιο νόμισμα, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες διέθεταν τη μεγαλύτερη καταναλωτική αγορά και τις μεγαλύτερες κεφαλαιαγορές στον κόσμο. Στην πορεία, όμως, είχαν μετατραπεί και στον μεγαλύτερο οφειλέτη του πλανήτη. Παρότι αυτό δημιουργούσε μια νέα ευπάθεια για το δολάριο, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατόρθωσαν ταυτόχρονα να συνδέσουν ακόμη στενότερα ολόκληρο τον κόσμο με αυτό μέσω του συστήματος του πετροδολαρίου.

Για να συνεχιστεί η αμερικανική ευημερία, η τάξη των εργοδοτών στις Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να βρει έναν νέο τρόπο διατήρησης της κερδοφορίας μέσα στις μεταβαλλόμενες παγκόσμιες συνθήκες. Το πέτυχε μέσω δύο μεγάλων οικονομικών εξελίξεων.

Η πρώτη ήταν η μαζική μεταφορά της μεταποιητικής παραγωγής από τις Ηνωμένες Πολιτείες προς την Κίνα, την Ινδία, τη Βραζιλία και άλλες χώρες. Η Κίνα βρισκόταν στην ευνοϊκότερη θέση για να υποδεχθεί αυτή τη μεταφορά, καθώς η νίκη της κομμουνιστικής επανάστασης το 1949 της είχε δημιουργήσει τις προϋποθέσεις να αξιοποιήσει αυτή την ευκαιρία για την επιτάχυνση της βιομηχανικής της ανάπτυξης. Στην πράξη, η Κίνα προσέφερε στους καπιταλιστές εκτός της Λαϊκής Δημοκρατίας πρόσβαση σε μια τεράστια νέα δεξαμενή εργαζομένων με μισθούς πολύ, πολύ χαμηλότερους από οπουδήποτε αλλού. Μετά από λίγα χρόνια, καθώς ο αριθμός των διαθέσιμων εργαζομένων αυξανόταν και οι πραγματικοί μισθοί τους ανέβαιναν, η Κίνα έκανε την προσφορά ακόμη πιο ελκυστική χάρη στη μεγάλη και διαρκώς αναπτυσσόμενη εσωτερική καταναλωτική της αγορά.

Υπό τον έλεγχο και την εποπτεία ενός ισχυρού κεντρικού κράτους και του μηχανισμού του Κομμουνιστικού Κόμματος, η Κίνα οικοδόμησε μια οικονομία δύο τομέων. Ο ένας αποτελούνταν από ιδιωτικές επιχειρήσεις, που ανήκαν και λειτουργούσαν τόσο από Κινέζους όσο και από ξένους καπιταλιστές. Ο άλλος περιλάμβανε δημόσιες επιχειρήσεις, ιδιοκτησίας και διαχείρισης του κινεζικού κράτους. Μέσα σε ελάχιστες δεκαετίες, η χώρα αύξησε με εξαιρετικά ταχύ ρυθμό την παραγωγή, αρχικά καταναλωτικών και στη συνέχεια κεφαλαιουχικών αγαθών. Συνεργαζόμενη με τη Walmart και άλλους μεγάλους διανομείς, διείσδυσε γρήγορα σχεδόν σε όλες τις καταναλωτικές αγορές του κόσμου. Έτσι, οι εργοδότες διεθνώς μπορούσαν να συγκρατούν τις αυξήσεις των μισθών, αφού οι εργαζόμενοι είχαν πλέον πρόσβαση στα φθηνά κινεζικά προϊόντα, που αύξαναν την αγοραστική δύναμη του εισοδήματός τους.

> «Οι οικονομικές μεταβάσεις του προηγούμενου αιώνα συνοδεύτηκαν από ορισμένες από τις χειρότερες εκδηλώσεις βίας, γενοκτονιών και πολέμων στην ιστορία του ανθρώπινου είδους. Σήμερα, μια παρόμοια δίνη σχηματίζεται στα Στενά του Ορμούζ.»

Η δεύτερη μεγάλη εξέλιξη που επέτρεψε τη συνέχιση της αμερικανικής ευημερίας μετά τη δεκαετία του 1970 ήταν το λεγόμενο σύστημα του πετροδολαρίου. Η Σαουδική Αραβία, τότε ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, και οι Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν ότι όλες οι διεθνείς συναλλαγές πετρελαίου θα τιμολογούνται αποκλειστικά σε αμερικανικά δολάρια. Αυτό σήμαινε ότι κάθε χώρα που επιθυμούσε να αγοράσει πετρέλαιο όφειλε να διατηρεί συνεχώς αυξανόμενα αποθέματα δολαρίων για να το πληρώνει. Οι χώρες που πωλούσαν το πετρέλαιο συσσώρευαν έτσι τεράστια κέρδη σε δολάρια. Τα αποθέματα αυτά διακρατούνταν και τα κέρδη επενδύονταν σε περιουσιακά στοιχεία εκφρασμένα σε δολάρια, κυρίως σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα, αλλά και σε ιδιωτικές μετοχές, εταιρικά ομόλογα και ακίνητα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα δολάρια που έφευγαν στο εξωτερικό για να χρηματοδοτήσουν τις αμερικανικές εισαγωγές —οι οποίες γίνονταν ολοένα μεγαλύτερες από τις εξαγωγές— επέστρεφαν έτσι στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω του συστήματος του πετροδολαρίου, σε μεγάλο βαθμό ως δάνεια προς το αμερικανικό Δημόσιο.

Με αυτόν τον τρόπο το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών μπόρεσε να χρηματοδοτήσει τους πολυάριθμους πολέμους του, μικρούς και μεγάλους, χωρίς να χρειαστεί να αυξήσει τη φορολογία και, συνεπώς, χωρίς να προκαλέσει έντονες εσωτερικές αντιδράσεις. Καθώς η προσφορά πετρελαίου αυξανόταν και το πετρέλαιο αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη σημασία ως πηγή ενέργειας, η δεξαμενή των κεφαλαίων του πετροδολαρίου διογκωνόταν, τροφοδοτώντας συνεχώς νέο αμερικανικό δανεισμό. Ήταν ένας κύκλος που προκάλεσε πολύ λιγότερη ανησυχία απ' όση πραγματικά δικαιολογούσε.

### Πώς όλα αυτά συγκλίνουν στον πόλεμο του Τραμπ με το Ιράν

Λίγοι αναρωτήθηκαν τι θα μπορούσε να συμβεί αν η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου διακοπτόταν για φυσικούς ή κοινωνικούς λόγους. Πώς θα επηρέαζε το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ το σύστημα του πετροδολαρίου, το οποίο ήδη αντιμετώπιζε και άλλες προκλήσεις; Μήπως η μείωση του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου θα δυσχέραινε ή θα εμπόδιζε τον δανεισμό του αμερικανικού Δημοσίου, το οποίο προσπαθεί να χρηματοδοτήσει χρέη ύψους τρισεκατομμυρίων δολαρίων; Και μήπως, υπό αυτές τις συνθήκες, η ανάγκη του αμερικανικού κράτους να δανειστεί θα οδηγούσε σε άνοδο των επιτοκίων ακριβώς τη στιγμή που μια ύφεση θα καθιστούσε μια τέτοια εξέλιξη ιδιαίτερα καταστροφική;

Αυτές είναι οι αντιφάσεις του καπιταλισμού σήμερα, οι συνέπειες παλαιότερων διαμορφώσεων που φτάνουν τώρα στο αποκορύφωμά τους. Ο καπιταλισμός κάποτε περιοριζόταν, για παράδειγμα στην Ευρώπη, σε μικρές περιοχές μέσα σε ένα φεουδαρχικό πλαίσιο. Τελικά αναπτύχθηκε, ανέτρεψε τη φεουδαρχία και ολοκλήρωσε μια μετάβαση προς μια νέα και διαφορετική οργάνωση της παραγωγής. Στην αρχή αυτές ήταν ατομικές και στη συνέχεια ομάδες επιχειρήσεων, εργαστήρια και χώροι παραγωγής όπου οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι είχαν αντικαταστήσει τους φεουδάρχες και τους δουλοπάροικους. Τελικά, οι μεμονωμένοι καπιταλιστικοί χώροι εργασίας αναπτύχθηκαν περαιτέρω και οργανώθηκαν ως εθνικοί καπιταλισμοί. Οι εθνικοί καπιταλισμοί, από τη φύση τους επεκτατικοί, προκάλεσαν την αποικιοκρατία και στη συνέχεια, τελικά, έναν παγκόσμιο καπιταλισμό. Οι κινήσεις αγαθών, υπηρεσιών, δανείων και επενδύσεων ενίσχυσαν την παραγωγικότητα, τον πλούτο και την ισχύ.

Παράλληλα, δημιούργησαν και νέα σύνολα αντιφάσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πρόσφατα οδήγησαν στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, στην αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον Οργανισμό Πετρελαιοεξαγωγικών Χωρών (OPEC), στην ολοένα μεγαλύτερη αντικατάσταση της ενέργειας που βασίζεται στα ορυκτά καύσιμα από την ηλιακή τεχνολογία και στην κατασκευή αγωγών που μειώνουν την εξάρτηση από τα πετρελαιοφόρα πλοία. Επιπλέον, υπάρχει και η συρρίκνωση της πολιτικής υποστήριξης προς την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, καθώς οι υψηλές τιμές του πετρελαίου, όπως και η τεχνητή νοημοσύνη (AI), επιδεινώνουν τις οικονομικές ανισότητες.

### Τι πρέπει να κάνουμε το 2026;

Μια οικονομική επανάσταση μεταμόρφωσε τη φεουδαρχική Ευρώπη από ένα πρώιμο, μικρής κλίμακας και αποκεντρωμένο κοινωνικό σύστημα σε μια ύστερη φεουδαρχία, οργανωμένη γύρω από απόλυτες μοναρχίες και μια ακόρεστη επιθυμία για αποικίες σε ολόκληρο τον κόσμο. Μια αντίστοιχη μετάβαση στο εσωτερικό του ευρωπαϊκού καπιταλισμού τον μεταμόρφωσε από ένα πρώιμο, αποκεντρωμένο κοινωνικό σύστημα σε έναν ύστερο καπιταλισμό, οργανωμένο γύρω από παγκοσμιοποιημένες μεγάλες εταιρείες.

Τόσο οι φεουδαρχικές όσο και οι καπιταλιστικές περίοδοι, καθώς και οι μεταβάσεις μεταξύ τους, χαρακτηρίστηκαν από ορισμένες από τις χειρότερες μορφές βίας, γενοκτονιών και πολέμων στην ιστορία του ανθρώπινου είδους.

Σήμερα μια παρόμοια δίνη αναπτύσσεται στα Στενά του Ορμούζ. Κοινό στοιχείο τόσο στη φεουδαρχία όσο και στον καπιταλισμό, καθώς και στις μεταβάσεις μεταξύ και εντός αυτών των συστημάτων, ήταν μια σταθερά: οι χώροι εργασίας οργανώνονταν στη βάση ανταγωνιστικών σχέσεων. Στη φεουδαρχία, οι δουλοπάροικοι και οι φεουδάρχες βρίσκονταν σε μια διαρκή σύγκρουση. Στον καπιταλισμό, το ίδιο συνέβαινε με τους εργαζομένους και τους εργοδότες.

Η εξέγερση των δουλοπάροικων ενάντια στη φεουδαρχία —με στόχους όπως η ελευθερία, η ισότητα και η αδελφοσύνη— κατέληξε σε έναν καπιταλισμό που, αντί να εξαλείψει την αντιπαράθεση, αντικατέστησε μία ανταγωνιστική σύγκρουση με μια άλλη. Ίσως η λύση σήμερα να είναι ένα εντελώς διαφορετικό είδος μετάβασης, μια μετάβαση που θα έρθει σε οριστική ρήξη με όλες αυτές τις αντιθέσεις, όπως εκείνες μεταξύ κυρίου και δούλου, φεουδάρχη και δουλοπάροικου, εργοδότη και εργαζομένου.

Η μετάβαση που ενδέχεται σύντομα να χρειαστούμε θεμελιώνεται στην απόρριψη τέτοιων ανταγωνιστικών διαχωρισμών. Ας εξετάσουμε την πιθανότητα μιας μετάβασης των χώρων εργασίας —εργοστασίων, γραφείων, καταστημάτων, αγροκτημάτων κ.λπ.— προς δημοκρατικά οργανωμένες ανθρώπινες σχέσεις. Ας υποθέσουμε ότι κάθε πρόσωπο που συμμετέχει σε κάθε χώρο εργασίας διαθέτει μία ψήφο, με τις πλειοψηφίες να αποφασίζουν τι θα παραχθεί, πώς θα παραχθεί και πού θα πραγματοποιείται η εργασιακή δραστηριότητα.

Τι θα συνέβαινε αν οι δημοκρατικές αποφάσεις καθόριζαν επίσης τον τρόπο διάθεσης των προϊόντων ή, στην περίπτωση που αυτά εντάσσονται σε συστήματα αγοράς, τα έσοδα από την πώλησή τους; Οι δημοκρατικές αποφάσεις θα καθόριζαν και τη διανομή του εισοδήματος που προέρχεται από τον χώρο εργασίας.

Η μεγιστοποίηση του κέρδους σε τέτοιους χώρους εργασίας θα αποτελούσε μόνο έναν από πολλούς στόχους. Το πλαίσιο της τοπικής κοινότητας, της περιφέρειας, του έθνους και της κοινωνίας θα μπορούσε να παρέχει πρόσθετους στόχους και κριτήρια αξιολόγησης.

Οι χώροι εργασίας που οργανώνονται υπό τον καπιταλισμό ρυθμίζουν την αλληλεξάρτησή τους με το περιβάλλον τους έτσι ώστε να αναπαράγουν την οργάνωση εργοδότη–εργαζομένου. Οι εκδημοκρατισμένοι χώροι εργασίας θα οργάνωναν αυτή την αλληλεξάρτηση διαφορετικά, δηλαδή με τρόπο που να αναπαράγει τη διαφορετική τους μορφή οργάνωσης.

Αυτή η δεύτερη μορφή αλληλεξάρτησης σημαίνει ότι η δημοκρατική λήψη αποφάσεων θα μπορούσε να γίνει πολύ πιο κοινωνικά διαδεδομένη από οτιδήποτε πέτυχε ποτέ ο καπιταλισμός.

Ακόμη και εκεί όπου και όταν ο καπιταλισμός επέτρεψε τη δημοκρατία στην πολιτική σφαίρα, με βάση την ιδιότητα του κατοίκου ή του πολίτη, την αρνήθηκε στην οικονομική σφαίρα. Οι εργαζόμενοι μέσα στους καπιταλιστικούς χώρους εργασίας δεν είχαν δικαίωμα ψήφου για τις βασικές αποφάσεις της επιχείρησης. Οι εργοδότες διατηρούσαν αποκλειστικά για τον εαυτό τους αυτές τις αποφάσεις. Τα συμφέροντα των εργοδοτών καθόριζαν τις επιλογές τους.

Όταν ξεπεραστεί ο διαχωρισμός εργοδότη–εργαζομένου, κάθε άτομο που εργάζεται μέσα σε μια εκδημοκρατισμένη επιχείρηση θα συμβάλλει αναγνωρισμένα στη λειτουργία της. Κάθε εργαζόμενος θα μοιράζεται επίσης ισότιμη ευθύνη.

Αυτό που χρειάζεται να γίνει εδώ και τώρα είναι αυτού του είδους η μετάβαση. Ο στόχος είναι οι δημοκρατικά οργανωμένοι εργατικοί συνεταιρισμοί. Μια τέτοια μετάβαση τιμά την έννοια της δημοκρατίας προσθέτοντας την οικονομική επιχείρηση ως έναν *αναγκαίο* χώρο εφαρμογής της.

Για να είμαστε σαφείς, αυτή η μετάβαση θα ήταν παγκόσμια και θα αφορούσε τόσο τις ιδιωτικές όσο και τις κρατικές επιχειρήσεις. Ο καπιταλισμός οικοδόμησε μια παγκόσμια οικονομία. Η σοσιαλιστική μετάβαση που προτείνεται εδώ μπορεί να οικοδομήσει μια καλύτερη παγκόσμια οικονομία — μια οικονομία πραγματικά προσηλωμένη στην επίτευξη της ελευθερίας, της ισότητας, της αδελφοσύνης και της δημοκρατίας, τις οποίες ο καπιταλισμός υποσχέθηκε αλλά ποτέ δεν πραγματοποίησε.

### Συντελεστές

Ο Richard D. Wolff είναι ομότιμος καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης στο Άμχερστ, συνιδρυτής του περιοδικού *Rethinking Marxism* και συγγραφέας πολλών βιβλίων, με πιο πρόσφατο το *Understanding Capitalism* (*Κατανοώντας τον Καπιταλισμό* [[Richard D Wolff – Κατανοώντας τον Καπιταλισμό | social and political theory](https://volontegenerale.wordpress.com/richard-d-wolff-%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%8e%ce%bd%cf%84%ce%b1%cf%82-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%cf%80%ce%b9%cf%84%ce%b1%ce%bb%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c/)]).

απελπισία

Απελπισία: φόβος χωρίς ελπίδα.

--- Καρτέσιος, 1596-1650, Γάλλος φιλόσοφος

Η απελπισία είναι η μόνη γνήσια αθεΐα.

--- Jean-Paul Richter, 1763-1825, Γερμανός συγγραφέας

Κάθε απελπισία είναι ένα τελεσίγραφο στο Θεό.

--- Emile M. Cioran, 1911-1955, Γαλλορουμάνος φιλόσοφος

 

Η ζωή είναι ταυτόχρονα απίθανη και αναπόδραστη

Η ζωή είναι ταυτόχρονα απίθανη και αναπόδραστη

Ο μόνος λόγος που υπήρξες δεν είναι κάποια θεϊκή αποστολή, αλλά η τυχαία συνάντηση ενός σπερματοζωαρίου με ένα ωάριο· η συμπτωματική διασταύρωση δύο γενετικών γραμμών μέσα στον αχανή χρόνο της βιολογικής εξέλιξης και της τροφικής αλυσίδας. Πριν γεννηθείς, κανένα δεν μπορούσε να προβλέψει την ύπαρξή σου. Δεν υπήρχε κανένα προδιαγεγραμμένο σχέδιο που να οδηγεί αναπόφευκτα σε εσένα· η εμφάνισή σου υπήρξε το αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά απίθανης αλληλουχίας συμβάντων, η οποία θα μπορούσε, με την παραμικρή μεταβολή των συνθηκών, να είχε καταλήξει σε ένα εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα.

Αν οποιοδήποτε από τα αναρίθμητα συμβάντα που προηγήθηκαν είχε εξελιχθεί έστω και ανεπαίσθητα διαφορετικά —αν ένα διαφορετικό σπερματοζωάριο είχε γονιμοποιήσει το ίδιο ωάριο, αν οι γονείς σου δεν είχαν συναντηθεί ακριβώς τότε, αν κάποιος πρόγονός σου είχε πάρει μία διαφορετική απόφαση ή είχε πεθάνει λίγο νωρίτερα ή λίγο αργότερα— εσύ δεν θα είχες υπάρξει ποτέ. Η ύπαρξή σου δεν ήταν αναγκαία· ήταν μία ακραία βιολογική και ιστορική συγκυρία, ένα ενδεχόμενο που πραγματοποιήθηκε ανάμεσα σε αμέτρητες άλλες δυνατότητες που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Η ύπαρξή σου δεν αποτελεί την εκπλήρωση κάποιου προϋπάρχοντος σκοπού. Αν υπάρχει νόημα ή σκοπός στη ζωή σου, αυτός δεν προϋπάρχει της ύπαρξής σου· δημιουργείται μόνο εκ των υστέρων, μέσα από τις πράξεις, τις επιλογές και τις σχέσεις που συγκροτούν την ίδια τη ζωή σου.

 

M

T

G

Ανίχνευση γλώσσαΑγγλικάΑζερμπαϊτζανικάΑϊμάραΑλβανικάΑμχαρικάΆνω ΣορβικάΑραβικάΑρμενικάΑσαμέζοιΑφρικάανςΒασκικάΒεγγαλικήΒιετναμεζικάΒιρμανικάΒοσνιακάΒουλγαρικάΓαελικά ΣκοτίαςΓαλικιακάΓαλλικάΓαλλικά (Καναδά)ΓερμανικάΓεωργιανάΓιακούτΓίντιςΓιορούμπαΓιουκατέκ ΜάγιαΓκάνταΓκουαρανίΓκουτζαρατικάΓλώσσα emojiΓλώσσα Twi ΔανικάΕβραϊκάΕλληνικάΕλληνικά Ηνωμένο ΒασίλειοΕσθονικάΕσπεράντοΖόσαΖουλούΘιβετιανόςΙαπωνικάΊγκμποΙλοκάνοΙνδονησιακάΙνουιννακτούνΙνουκτιτούτΙνουκτιτούτ (Λατινικά)ΙρλανδικάΙσλανδικάΙσπανικάΙταλικάΚαζακικά (Λατινικά)ΚαζακστανικάΚανάνταΚαντώνα (Παραδοσιακά)ΚαταλανικάΚάτω ΣορβικάΚερτάρο ΟτόμιΚέτσουαΚινέζικα (Λογοτεχνικά)Κινέζικα παραδοσιακήΚινεζική απλοποιημένηΚινιαρουάνταΚιργιζιανάΚλίνγκον (Λατινικά)ΚονκάνιΚορεατικάΚορσικανικάΚουρδικά (Κουρμαντζί)Κουρδικά (Σοράνι)Κρεόλ ΑϊτήςΚροατικάΚρυοΛάοΛατινικάΛετονικάΛευκορωσικάΛιθουανικάΛινγκάλαΛουξεμβουργιανάΛόφος MariΜαϊθίλιΜαλαγάσιΜαλαγιάλαμΜαλέιΜαλτεζικάΜαορίΜαραθικάΜαρίΜείτειλον (Μανιπούρι)ΜίζοΜογγολικάΜογγολικά (Παραδοσιακά)ΜπάμπαραΜπασκίρΜποϊπούριΝεπαλικάΝησιών ΦερόεΝιάντζαΝορβηγικάΝταρίΝτιβέχιΝτόγκριΟλλανδικάΌντια (Ορίγια)ΟρόμοΟυαλικάΟυγγρικάΟυζμπεκικάΟυζμπεκικά (Κυριλλικά)ΟυιγούροιΟυκρανικάΟυντμούρτΟυρντούΠαντζάμπιΠαπιαμέντοΠάστοΠερσικάΠολωνικάΠορτογαλικά (Βραζιλία)Πορτογαλικά (Πορτογαλίας)ΠροβατίναΡουμανικάΡούντιΡωσικάΣαμοανικάΣανσκριτικάΣεμπουάνοΣεπέδιΣερβικάΣερβικά (Κυριλλικά)Σερβικά (Λατινικά)ΣεσότοΣετσουάναΣίντιΣινχάλαΣλαβομακεδονικάΣλοβακικάΣλοβενικάΣομαλικάΣόναΣουαχίλιΣουηδικάΣούνταΤαγκαλόγκΤαζικιστανικάΤαϊλανδεζικάΤαϊτιανήΤαμίλΤατάρΤελούγκουΤζαβανεζικάΤιγκρίνιαΤόγκαΤούρκικαΤουρκμενικάΤσεχικάΤσιτσέουαΤσόνγκαΤσουβάςΦιλιπινεζικάΦινλανδικάΦίτζιΦριζιανάΧαβαϊκάΧάουσαΧίντιΧμερΧμονγκ

ΕλληνικάΟλλανδικάΑγγλικά-------- [ Ολα ] --------ΑγγλικάΑζερμπαϊτζανικάΑϊμάραΑλβανικάΑμχαρικάΆνω ΣορβικάΑραβικάΑρμενικάΑσαμέζοιΑφρικάανςΒασκικάΒεγγαλικήΒιετναμεζικάΒιρμανικάΒοσνιακάΒουλγαρικάΓαελικά ΣκοτίαςΓαλικιακάΓαλλικάΓαλλικά (Καναδά)ΓερμανικάΓεωργιανάΓιακούτΓίντιςΓιορούμπαΓιουκατέκ ΜάγιαΓκάνταΓκουαρανίΓκουτζαρατικάΓλώσσα emojiΓλώσσα Twi ΔανικάΕβραϊκάΕλληνικάΕλληνικά Ηνωμένο ΒασίλειοΕσθονικάΕσπεράντοΖόσαΖουλούΘιβετιανόςΙαπωνικάΊγκμποΙλοκάνοΙνδονησιακάΙνουιννακτούνΙνουκτιτούτΙνουκτιτούτ (Λατινικά)ΙρλανδικάΙσλανδικάΙσπανικάΙταλικάΚαζακικά (Λατινικά)ΚαζακστανικάΚανάνταΚαντώνα (Παραδοσιακά)ΚαταλανικάΚάτω ΣορβικάΚερτάρο ΟτόμιΚέτσουαΚινέζικα (Λογοτεχνικά)Κινέζικα παραδοσιακήΚινεζική απλοποιημένηΚινιαρουάνταΚιργιζιανάΚλίνγκον (Λατινικά)ΚονκάνιΚορεατικάΚορσικανικάΚουρδικά (Κουρμαντζί)Κουρδικά (Σοράνι)Κρεόλ ΑϊτήςΚροατικάΚρυοΛάοΛατινικάΛετονικάΛευκορωσικάΛιθουανικάΛινγκάλαΛουξεμβουργιανάΛόφος MariΜαϊθίλιΜαλαγάσιΜαλαγιάλαμΜαλέιΜαλτεζικάΜαορίΜαραθικάΜαρίΜείτειλον (Μανιπούρι)ΜίζοΜογγολικάΜογγολικά (Παραδοσιακά)ΜπάμπαραΜπασκίρΜποϊπούριΝεπαλικάΝησιών ΦερόεΝιάντζαΝορβηγικάΝταρίΝτιβέχιΝτόγκριΟλλανδικάΌντια (Ορίγια)ΟρόμοΟυαλικάΟυγγρικάΟυζμπεκικάΟυζμπεκικά (Κυριλλικά)ΟυιγούροιΟυκρανικάΟυντμούρτΟυρντούΠαντζάμπιΠαπιαμέντοΠάστοΠερσικάΠολωνικάΠορτογαλικά (Βραζιλία)Πορτογαλικά (Πορτογαλίας)ΠροβατίναΡουμανικάΡούντιΡωσικάΣαμοανικάΣανσκριτικάΣεμπουάνοΣεπέδιΣερβικάΣερβικά (Κυριλλικά)Σερβικά (Λατινικά)ΣεσότοΣετσουάναΣίντιΣινχάλαΣλαβομακεδονικάΣλοβακικάΣλοβενικάΣομαλικάΣόναΣουαχίλιΣουηδικάΣούνταΤαγκαλόγκΤαζικιστανικάΤαϊλανδεζικάΤαϊτιανήΤαμίλΤατάρΤελούγκουΤζαβανεζικάΤιγκρίνιαΤόγκαΤούρκικαΤουρκμενικάΤσεχικάΤσιτσέουαΤσόνγκαΤσουβάςΦιλιπινεζικάΦινλανδικάΦίτζιΦριζιανάΧαβαϊκάΧάουσαΧίντιΧμερΧμονγκ

Η λειτουργία ομιλίας περιορίζεται σε 200 χαρακτήρες

Επιλογές : Ιστορία : DonateΚλείνω

Οι ψευδαισθήσεις (illusions) απαντώνται και στη φύση. Τα ουράνια τόξα αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αντιληπτικής ψευδαίσθησης.


Οι ψευδαισθήσεις (illusions) απαντώνται και στη φύση. Τα ουράνια τόξα αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αντιληπτικής ψευδαίσθησης. «Διότι, σε αντίθεση με ένα αρχιτεκτονικό τόξο, το ουράνιο τόξο απομακρύνεται καθώς το πλησιάζουμε και δεν μπορεί ποτέ να προσεγγιστεί.»

Κάθε αντικείμενο του κόσμου, και ο ίδιος ο κόσμος, προφανώς υπάρχει μόνο ως αντιληπτικά δεδομένο για ένα εγώ και για τη συνείδησή του, μέσω της διαδικασίας της νοηματοδότησης (sense-giving), η οποία επιτελείται ακριβώς μέσα σε αυτή τη συνείδηση μέσω ειδικών επιτελέσεων της συνείδησης. Και αυτή η νοηματοδότηση είναι το πρόβλημα.

Κάθε αντικείμενο του κόσμου, και ο ίδιος ο κόσμος, προφανώς υπάρχει μόνο ως αντιληπτικά δεδομένο για ένα εγώ και για τη συνείδησή του, μέσω της διαδικασίας της νοηματοδότησης (sense-giving), η οποία επιτελείται ακριβώς μέσα σε αυτή τη συνείδηση μέσω ειδικών επιτελέσεων της συνείδησης. Και αυτή η νοηματοδότηση είναι το πρόβλημα.

Every object of the
world, and the world itself, is obviously only there perceptually for an
ego and its consciousness through the process of sense-giving that is
carried out precisely in this consciousness
through special accomplishments of consciousness. And this
sense-giving is the problem. [Edmund Husserl, Analyses Concerning Passive and Active Synthesis: 581]

 

Οπτική ψευδαίσθηση του τοίχου καφέ (Café Wall illusion)

 


**Οπτική ψευδαίσθηση του τοίχου καφέ (Café Wall illusion):** Η οπτική ψευδαίσθηση δημιουργεί πρόβλημα για τον αφελή ρεαλισμό, καθώς υποδηλώνει ότι οι αισθήσεις μας είναι σφαλερές και ότι αντιλαμβανόμαστε πράγματα που δεν υπάρχουν. Στην ψευδαίσθηση αυτή, οι γραμμές είναι στην πραγματικότητα οριζόντιες, παρά το γεγονός ότι φαίνονται λοξές ή μη παράλληλες.

Café wall illusion: Illusion creates
a problem for naïve realists as it suggests our senses are fallible,
perceiving things that are not there. In this illusion, the lines are
horizontal, despite how they appear.

έμμεσος ρεαλισμός (John Locke)

Ο **έμμεσος ρεαλισμός** ήταν δημοφιλής σε αρκετούς φιλοσόφους της πρώιμης νεότερης φιλοσοφίας, όπως ο René Descartes, ο John Locke, ο G. W. Leibniz και ο David Hume.

Ο Λοκ κατηγοριοποίησε τις **ποιότητες** ως εξής:

* **Πρωτεύουσες ποιότητες** είναι οι ποιότητες που είναι «βασικές ως προς την εξήγηση» — δηλαδή μπορούν να χρησιμεύσουν ως εξήγηση για άλλες ποιότητες ή φαινόμενα χωρίς οι ίδιες να χρειάζονται περαιτέρω εξήγηση — και διακρίνονται επειδή η αισθητηριακή μας εμπειρία από αυτές μοιάζει με αυτές όπως υπάρχουν στην πραγματικότητα. (Για παράδειγμα, αντιλαμβανόμαστε ένα αντικείμενο ως σφαιρικό ακριβώς εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο είναι διατεταγμένα τα άτομα της σφαίρας.) Οι πρωτεύουσες ποιότητες δεν μπορούν να αφαιρεθούν ούτε μέσω της σκέψης ούτε μέσω φυσικής δράσης και περιλαμβάνουν τη **μάζα**, την **κίνηση** και, αμφιλεγόμενα, τη **στερεότητα** (αν και οι μεταγενέστεροι υποστηρικτές της διάκρισης μεταξύ πρωτευουσών και δευτερευουσών ποιοτήτων συνήθως απορρίπτουν τη στερεότητα ως πρωτεύουσα ποιότητα).

* **Δευτερεύουσες ποιότητες** είναι οι ποιότητες των οποίων η εμπειρία δεν μοιάζει άμεσα με τις ίδιες. Για παράδειγμα, όταν βλέπει κανείς ένα αντικείμενο ως κόκκινο, η αίσθηση της θέασης του κόκκινου δεν παράγεται από κάποια ιδιότητα «ερυθρότητας» που υπάρχει στο ίδιο το αντικείμενο, αλλά από τη διάταξη των ατόμων στην επιφάνεια του αντικειμένου, η οποία αντανακλά και απορροφά το φως με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Οι δευτερεύουσες ποιότητες περιλαμβάνουν το **χρώμα**, την **οσμή**, τον **ήχο** και τη **γεύση**.

<<Η λοκιανή διάκριση πρωτευουσών/δευτερευουσών ποιοτήτων αποτελεί κλασική μορφή έμμεσου ρεαλισμού, διότι υποστηρίζει ότι ο νους δεν συλλαμβάνει άμεσα όλα τα χαρακτηριστικά του εξωτερικού κόσμου, αλλά μέσω αισθητηριακών αναπαραστάσεων.>>

[Direct and indirect realism - Wikipedia (20260715)](https://en.wikipedia.org/wiki/Direct_and_indirect_realism)

Στη φιλοσοφία της αντίληψης και στη φιλοσοφία του νου, ο άμεσος (ή αφελής) ρεαλισμός, σε αντίθεση με τον έμμεσο (ή αναπαραστατικό) ρεαλισμό, αποτελούν διαφορετικά μοντέλα που περιγράφουν τη φύση των συνειδητών εμπειριών (qualia).

Στη φιλοσοφία της αντίληψης και στη φιλοσοφία του νου, ο **άμεσος** (ή **αφελής**) **ρεαλισμός**, σε αντίθεση με τον **έμμεσο** (ή **αναπαραστατικό**) **ρεαλισμό**, αποτελούν διαφορετικά μοντέλα που περιγράφουν τη φύση των συνειδητών εμπειριών (qualia).

Η διαμάχη αυτή προκύπτει από το μεταφυσικό ερώτημα σχετικά με το αν ο κόσμος που βλέπουμε γύρω μας είναι ο ίδιος ο πραγματικός κόσμος ή αν αποτελεί απλώς ένα **εσωτερικό αντιληπτικό αντίγραφο** αυτού του κόσμου, το οποίο παράγεται από τη συνειδητή μας εμπειρία.

In philosophy of perception <https://en.wikipedia.org/wiki/Philosophy_of_perception> and philosophy of mind <https://en.wikipedia.org/wiki/Philosophy_of_mind>, *direct* (or *naïve* <https://en.wikipedia.org/wiki/Na%C3%AFve_realism>) *realism*, as opposed to
*indirect* (or *representational*) *realism*, are differing models that
describe the nature of conscious <https://en.wikipedia.org/wiki/Consciousness> experiences <https://en.wikipedia.org/wiki/Qualia>.^[1]
<#cite_note-lehar-1> ^[2] <#cite_note-ce-2> <nb/>The debate arises out of the
metaphysical <https://en.wikipedia.org/wiki/Metaphysical> question of
whether the world we see around us is the real world itself or merely an
internal perceptual copy of that world generated by our conscious
<https://en.wikipedia.org/wiki/Consciousness> experience.

[Direct and indirect realism - Wikipedia (20260715)](https://en.wikipedia.org/wiki/Direct_and_indirect_realism)

Ανήκει στην ουσία της αντίληψης όχι μόνο το ότι αποβλέπει (έχει ως αντικείμενό της) ένα στιγμιαίο παρόν, ούτε μόνο το ότι αφήνει να αποσυρθεί από το οπτικό της πεδίο κάτι που μόλις υπήρξε, ενώ εξακολουθεί να το αποβλέπει με τον πρωτογενή τρόπο του «μόλις-έχει-υπάρξει», αλλά επίσης το ότι μεταβαίνει από παρόν σε παρόν και, μέσω της αναμονής, προϋπαντά το νέο παρόν. Η εγρήγορη συνείδηση, η εγρήγορη ζωή, είναι μια ζωή-προς, μια ζωή που πορεύεται από το παρόν προς το νέο παρόν.

Ανήκει στην ουσία της αντίληψης όχι μόνο το ότι αποβλέπει (έχει ως αντικείμενό της) ένα στιγμιαίο παρόν, ούτε μόνο το ότι αφήνει να αποσυρθεί από το οπτικό της πεδίο κάτι που μόλις υπήρξε, ενώ εξακολουθεί να το αποβλέπει με τον πρωτογενή τρόπο του «μόλις-έχει-υπάρξει», αλλά επίσης το ότι μεταβαίνει από παρόν σε παρόν και, μέσω της αναμονής, προϋπαντά το νέο παρόν. Η εγρήγορη συνείδηση, η εγρήγορη ζωή, είναι μια ζωή-προς, μια ζωή που πορεύεται από το παρόν προς το νέο παρόν.

It belongs to the essence of perception not only that it has in view
a punctual now and not only that it releases from its view something
that has just been, while ‘still intending’ it in the original mode
of ‘just-having-been’, but also that it passes over from now to now
and, in anticipation, goes to meet the new now. The waking
consciousness, the waking life, is a living-towards, a living that
goes from the now towards the new now. (1991: 112)

[Husserl, E. (1991), /On the Phenomenology of the Consciousness of Internal
Time/ (1893–1917), edited and translated by J.B.Brough. Dordrecht:
Kluwer.]

Το γεγονός ότι απαιτείται κάποιος χρόνος για να φτάσουν στον εγκέφαλό μας τα σήματα που παράγονται στα αισθητήρια όργανά μας, σημαίνει επίσης ότι ο εγκέφαλός μας χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα για να επεξεργαστεί αυτά τα σήματα και να παραγάγει, ως απόκριση σε αυτά, την αντίστοιχη εμπειρία.

Το γεγονός ότι απαιτείται κάποιος χρόνος για να φτάσουν στον εγκέφαλό μας τα σήματα που παράγονται στα αισθητήρια όργανά μας, σημαίνει επίσης ότι ο εγκέφαλός μας χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα για να επεξεργαστεί αυτά τα σήματα και να παραγάγει, ως απόκριση σε αυτά, την αντίστοιχη εμπειρία. Τα ευρήματα της ψυχοφυσικής υποδηλώνουν ότι μπορεί να απαιτούνται μόλις 60 χιλιοστά του δευτερολέπτου (msec), ή ακόμη και έως 500 χιλιοστά του δευτερολέπτου, για να φτάσει ένα ερέθισμα στη συνείδηση (ή να προκαλέσει εμπειρία), ανάλογα με το υποκείμενο, το είδος του ερεθίσματος, την αισθητηριακή τροπικότητα και το έργο που το υποκείμενο προσπαθεί να εκτελέσει.

it takes some time
for signals produced in our sensory organs to reach our brains, it also
takes our brains some time to process these signals and produce the
appropriate experience in response to them. Results from psychophysics
suggest that it can take as little as 60 msec, or as long as 500 msec,
for a stimulus to reach (or produce) experience, depending on the
subject, type of stimulus, sensory modality, and the task the subject is
attempting to perform.^[23
https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-temporal/notes.html#note-23]

 

εργάσιμη ημέρα (Karl Marx)

3. Ως τώρα υποθέσαμε σαν δοσμένα τα όρια της /εργάσιμης ημέρας. /Η
εργάσιμη μέρα όμως αυτή καθαυτή δεν έχει σταθερά όρια. Το κεφάλαιο
τείνει σταθερά να την επεκτείνει ως τα ακρότατα δυνατά φυσικά όρια,
γιατί θα αυξηθεί στον ίδιο βαθμό η υπερεργασία και επομένως το κέρδος
που βγαίνει απ' αυτή. Όσο περισσότερο πετυχαίνει το κεφάλαιο να
παρατείνει την εργάσιμη μέρα τόσο μεγαλύτερο θα είναι το ποσό της
εργασίας των άλλων ανθρώπων που θα ιδιοποιείται. Στο διάστημα του 17ου κι
ακόμα στο διάστημα των πρώτων δυο τρίτων του 18ου αιώνα, μια δεκάωρη
εργάσιμη μέρα ήταν η κανονική εργάσιμη μέρα σ' όλη την Αγγλία. Στο
διάστημα του αντιιακωβίνικου πολέμου, που στην πραγματικότητα ήταν ένας
πόλεμος που έκαναν οι Βρετανοί βαρόνοι ενάντια στις βρετανικές εργατικές
μάζες, το κεφάλαιο οργίαζε και παρέτεινε την εργάσιμη μέρα, από 10 σε
12,14 και 18ώρες. Ο Μάλθους, που σε καμιά περίπτωση δεν πρόκειται να τον
υποψιαστεί κανείς ότι υπόφερε από κλαψιάρικο αισθηματισμό, δημοσίευσε
στα 1815 ένα λίβελο, όπου δήλωνε ότι, αν θα συνεχιζόταν αυτή η
κατάσταση, τότε η ζωή του έθνους θα χτυπιόταν στη ρίζα της. Λίγα χρόνια
πριν από τη γενική εισαγωγή των μηχανών που είχαν νεοεφευρεθεί, το 1765,
εκδόθηκε στην Αγγλία ένας λίβελος με τον τίτλο /An Essay on Trade
(Πραγματεία για τη βιομηχανία). /Ο ανώνυμος συγγραφέας, ένας άσπονδος
εχθρός των εργαζόμενων τάξεων, διακηρύττει την ανάγκη να επεκταθούν τα
όρια της εργάσιμης μέρας. Ανάμεσα σε άλλα μέσα για το σκοπό αυτό
προτείνει την ίδρυση /σπιτιών εργασίας που, /όπως λέει, θα έπρεπε να
είναι «σπίτια του τρόμου». Και ποια είναι η διάρκεια της εργάσιμης
ημέρας που προτείνει γι' αυτά τα «σπίτια του τρόμου»; /Δώδεκα ώρες,
/δηλαδή ακριβώς το ίδιο χρονικό διάστημα, που το 1832 οι κεφαλαιοκράτες,
οι πολιτικοοικονομολόγοι και οι υπουργοί το ανακήρυσσαν όχι μονάχα σαν
τον υπάρχοντα, μα και σαν τον αναγκαίο χρόνο εργασίας για ένα παιδί κάτω
των 12 χρόνων.

Πωλώντας ο εργάτης την εργατική του δύναμη, και μέσα
{65} στο σημερινό σύστημα είναι υποχρεωμένος να το κάνει αυτό, παραχωρεί στον
κεφαλαιοκράτη την κατανάλωση αυτής της δύναμης, μα μέσα σε ορισμένα
λογικά όρια. Πουλά την εργατική του δύναμη για να τη διατηρήσει, εκτός
από τη φυσική φθορά της, και όχι για να την καταστρέψει. Όταν πουλάει
την εργατική του δύναμη στην καθημερινή ή στη βδομαδιάτικη αξία της
είναι αυτονόητο ότι αυτή η εργατική δύναμη δεν πρέπει στο διάστημα μιας
μέρας ή μιας βδομάδας να παθαίνει φθορά δυο ημερών ή δυο βδομάδων. Πάρτε
μια μηχανή που αξίζει 1.000 λίρες στερλίνες. Αν καταναλώνεται
ολοκληρωτικά μέσα σε 10 χρόνια, θα προσθέτει στην αξία των εμπορευμάτων
που συμμετέχει στην παραγωγή τους κάθε χρόνο μια αξία 100 λίρες
στερλίνες. Αν καταναλώνεται μέσα σε 5 χρόνια, τότε θα πρόσθετε 200 λίρες
στερλίνες. Μ' άλλα λόγια η αξία της χρονιάτικης φθοράς της είναι
αντίστροφα ανάλογη προς το χρονικό διάστημα που χρειάζεται για να
καταναλωθεί. Μα αυτό ακριβώς διακρίνει τον εργάτη από τη μηχανή. Η
μηχανή δε φθείρεται ακριβώς στην ίδια αναλογία που χρησιμοποιείται. Ο
άνθρωπος αντίθετα φθείρεται σε μεγαλύτερη αναλογία παρά όσο θα φαινότανε
από το απλό αριθμητικό άθροισμα της εργασίας που έκανε.

Στις προσπάθειες τους να ελαττώσουν την εργάσιμη μέρα στην παλιά λογική
της διάρκεια ή, εκεί όπου δεν μπορούν να επιβάλουν το νομοθετικό
καθορισμό μιας κανονικής εργάσιμης ημέρας να χαλιναγωγήσουν την
υπερεργασία με μια αύξηση του μισθού, μια αύξηση όχι μονάχα σε αναλογία
προς τον παραπανίσιο χρόνο εργασίας που τους αποσπάται, μα σε μεγαλύτερη
αναλογία, οι εργάτες εκπληρώνουν μόνο ένα καθήκον προς τον ίδιο τον
εαυτό τους και τη γενιά τους. Βάζουν μονάχα όρια στους τυραννικούς
σφετερισμούς του κεφαλαίου. Ο χρόνος είναι ο χώρος της ανθρώπινης
ανάπτυξης. Ένας άνθρωπος που δε διαθέτει ελεύθερο χρόνο, που όλος ο
χρόνος της ζωής του -εκτός από τις καθαρά φυσικές διακοπές για τον ύπνο,
για το φαγητό κλπ- απορροφιέται από την εργασία του για τον
κεφαλαιοκράτη είναι κάτι λιγότερο από ένα φορτηγό ζώο. Είναι μια απλή
μηχανή για την παραγωγή ξένου πλούτου, σωματικά τσακισμένος και
πνευματικά απο-
{66} κτηνωμένος. Κι ωστόσο όλη η ιστορία της σύγχρονης βιομηχανίας δείχνει
ότι το κεφάλαιο, αν δεν του μπει φραγμός, τραβά χωρίς οίκτο και έλεος να
ρίξει όλη την εργατική τάξη σ' αυτή την κατάσταση της ακραίας κατάπτωσης.
Παρατείνοντας τη μέρα εργασίας, ο κεφαλαιοκράτης μπορεί να πληρώνει
/υψηλότερο μισθό εργασίας και /όμως να κατεβάζει την /αξία της εργασίας,
/αν η αύξηση του μισθού δεν αντιστοιχεί στο μεγαλύτερο ποσό εργασίας που
ξεζουμίστηκε και στη γρήγορη φθορά της εργατικής δύναμης που προκλήθηκε
μ' αυτό τον τρόπο. Αυτό μπορεί να γίνει και μ' άλλο τρόπο. Οι αστοί
στατιστικοί σας θα σας πουν, λ.χ., ότι ανέβηκε ο μέσος μισθός των
οικογενειών των εργοστασιακών εργατών στο Λαγκασίρ. Ξεχνούν όμως ότι
εκτός από την εργασία του άντρα, του αρχηγού της οικογένειας, ρίχνονται
τώρα κάτω από τις ρόδες του Τζαγκερνάουτ^1 του κεφαλαίου και η γυναίκα
του και ίσως τρία ως τέσσερα από τα παιδιά του, και ότι η ύψωση του
συνολικού μισθού της εργασίας δεν ανταποκρίνεται καθόλου στη συνολική
υπερεργασία που ξεζουμίζεται απ' όλη την οικογένεια.

^1 Ο Μαρξ υπονοεί εδώ το αμάξι που στις γιορτές φέρει ένα άγαλμα του
ινδικού θεού Βισνού-Τζαγκερνάουτ, και που όταν γυρνά στους δρόμους της
πόλης Πουρί των Ινδιών, οι φανατικοί πιστοί ρίχνονται κάτω από τις ρόδες
του για να βρουν το θάνατο (σημ. τ. σύντ.).


Ακόμα και όταν είναι δοσμένα τα όρια της εργάσιμης ημέρας, όπως γίνεται
τώρα σ' όλους τους βιομηχανικούς κλάδους που υπάγονται στην εργοστασιακή
νομοθεσία, μπορεί να χρειάζεται μια αύξηση των μισθών, έστω και μόνο για
να διατηρηθεί η παλιά κανονική /αξία της εργασίας. /Με την αύξηση της
/εντατικότητας/ της εργασίας μπορεί ένας άνθρωπος να οδηγηθεί στο σημείο
να ξοδεύει μέσα σε μια ώρα τόση ζωτική δύναμη, όση ξόδευε προηγούμενα
μέσα σε δυο ώρες. Αυτό έγινε ως ένα βαθμό στους βιομηχανικούς κλάδους
που υπαχθήκανε στην εργοστασιακή νομοθεσία, με την επιτάχυνση της
κίνησης των μηχανών και με την αύξηση του αριθμού των μηχανών εργασίας
που επιβλέπει στο εξής ένα μόνο άτομο. Αν η
{67} αύξηση της εντατικότητας της εργασίας ή της μάζας της εργασίας που
ξοδεύεται σε μια ώρα διατηρεί μια σωστή κάπως αναλογία με την ελάττωση
της διάρκειας της εργάσιμης ημέρας, τότε ο εργάτης θα βγει κερδισμένος.
Αν το όριο αυτό ξεπεραστεί, τότε χάνει με τη μια μορφή ό,τι κέρδισε με
την άλλη, και οι 10 ώρες εργασίας μπορούν τότε να γίνουν τόσο
καταστρεπτικές όσο ήταν πριν οι δώδεκα ώρες. Όταν ο εργάτης εμποδίζει
αυτή την τάση του κεφαλαίου, παλεύοντας για μια αύξηση των μισθών που ν'
αντιστοιχεί στην αυξημένη εντατικότητα της εργασίας, τότε αντιστέκεται
μονάχα στην υποτίμηση της εργασίας του και στην εξασθένιση της γενιάς του.

[Karl Marx, Μισθός, Τιμή και Κέρδος, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ]

Για να παράγει όμως ένα εμπόρευμα, πρέπει το προϊόν που παράγεται απ' αυτόν να μην ικανοποιεί μονάχα μια οποιαδήποτε κοινωνική ανάγκη, αλλά πρέπει η ίδια η εργασία του να αποτελεί ένα συστατικό μέρος και ένα κλάσμα του συνολικού ποσού εργασίας, που ξοδεύεται από την κοινωνία.

Επειδή οι /ανταλλακτικές αξίες /των εμπορευμάτων είναι μονάχα
/κοινωνικές λειτουργίες /αυτών των πραγμάτων και δεν έχουν καμιά σχέση
με τις /φυσικές /τους ιδιότητες, τότε μπαίνει πρώτα το ερώτημα: Ποια
είναι η κοινή /κοινωνική ουσία /όλων των εμπορευμάτων; Είναι η /εργασία.
/Για να παραχθεί ένα εμπόρευμα, πρέπει να ξοδευτεί γι' αυτό ή να
δουλευτεί μέσα σ' αυτό ένα ορισμένο ποσό εργασίας. Μ' αυτό δεν εννοώ
απλώς /εργασία, /αλλά /κοινωνική εργασία. /Όταν παράγει κανείς ένα είδος
για τη δική του, την άμεση ατομική κατανάλωση, δημιουργεί βέβαια ένα
/προϊόν, /όχι όμως ένα /εμπόρευμα. /Σαν παραγωγός, που παράγει για τον
εαυτό του, δεν έχει καμιά σχέση με την κοινωνία. Για να παράγει όμως ένα
/εμπόρευμα, /πρέπει το προϊόν που παράγεται απ' αυτόν να μην ικανοποιεί
μονάχα μια οποιαδήποτε /κοινωνική /ανάγκη, αλλά πρέπει η ίδια η εργασία
του να αποτελεί ένα συστατικό μέρος και ένα κλάσμα του συνολικού ποσού
εργασίας, που ξοδεύεται από την κοινωνία. Η εργασία του θα πρέπει να
υπάγεται στον /καταμερισμό της εργασίας μέσα στην κοινωνία. /Δεν είναι
τίποτα χωρίς τις άλλες μερικές εργασίες και είναι απαραίτητο αυτή με τη
σειρά της να /συμπληρώνει /τις άλλες.

[Karl Marx, Μισθός, Τιμή και Κέρδος, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, σελ. 35]

 

Σε ένα δημοκρατικό κράτος κανείς δε μεταβιβάζει το φυσικό του δικαίωμα σε άλλον τόσο ολοκληρωτικά ώστε στη συνέχεια να μη ζητείται η γνώμη του' το μεταφέρει στην πλειοψηφία ολόκληρης της κοινότητας της οποίας ανήκει. Με αυτόν τον τρόπο όλοι οι άνθρωποι παραμένουν ίσοι, όπως ήταν πριν στη φυσική κατάσταση.

«Σε ένα δημοκρατικό κράτος κανείς δε μεταβιβάζει το φυσικό του δικαίωμα σε άλλον τόσο ολοκληρωτικά ώστε στη συνέχεια να μη ζητείται η γνώμη του' το μεταφέρει στην πλειοψηφία ολόκληρης της κοινότητας της οποίας ανήκει. Με αυτόν τον τρόπο όλοι οι άνθρωποι παραμένουν ίσοι, όπως ήταν πριν στη φυσική κατάσταση».

“In a democratic state nobody transfers his natural right to another so completely that thereafter he is not to be consulted; he transfers it to the majority of the entire community of which he is part. In this way all men remain equal, as they were before in a state of nature.” —Baruch Spinoza

Όποιος χρησιμοποιεί, για να προωθήσει την αρετή, τις παραινέσεις και την πειθώ του λόγου, θα ’χει καλύτερα αποτελέσματα, παρά αν χρησιμοποιήσει τον νόμο και τον καταναγκασμό. (Δημόκριτος)

[181. (N.) -- --  59

Κρείσσων ἐπ᾿ ἀρετὴν φανεῖται προτροπῆι χρώμενος καὶ λόγου πειθοῖ ἤπερ νόμωι καὶ ἀνάγκηι. Λάθρηι μὲν γὰρ ἁμαρτέειν εἰκὸς τὸν εἰργμένον ἀδικίης ὑπὸ νόμου, τὸν δὲ ἐς τὸ δέον ἠγμένον πειθοῖ οὐκ εἰκὸς οὔτε λάθρηι οὔτε φανερῶς ἔρδειν τι πλημμελές. Διόπερ συνέσει τε καὶ ἐπιστήμηι ὀρθοπραγέων τις ἀνδρεῖος ἅμα καὶ εὐθύγνωμος γίγνεται.] (https://remacle.org/bloodwolf/philosophes/democrite/diels.htm)

Όποιος χρησιμοποιεί, για να προωθήσει την αρετή, τις παραινέσεις και
την πειθώ του λόγου, θα ’χει καλύτερα αποτελέσματα, παρά αν
χρησιμοποιήσει τον νόμο και τον καταναγκασμό. Γιατί είναι πολύ πιθανό να
αμαρτάνει κρυφά εκείνος που μόνο ο νόμος τον αποτρέπει από την αδικία,
ενώ εκείνος που οδηγείται από την πίστη στο πρέπον, δε θα κάνει τίποτα
άπρεπο ούτε κρυφά ούτε φανερά. Γι αυτό, όποιος κάνει το σωστό με σύνεση
κι επίγνωση αναδεικνύεται γενναίος και ευθύς άνθρωπος.

(Δημόκριτος, απόσπ. 181) (https://ebooks.edu.gr/ebooks/d/8547/874/21-0118-02_Anthologio-Filosofikon-Keimenon_G-Gymnasiou_Vivlio-Mathiti.pdf)

Σωκρατική μέθοδος / «η αρετή είναι γνώση» / «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται» / Σωκρατική άγνοια

Σωκράτης († 399 π.Χ.)

(https://web.archive.org/web/20100615111456/https://philosophy.tamu.edu/%7Esdaniel/Notes/00class1.html)

* Σωκρατική μέθοδος: να θέτει κανείς ερωτήματα για να ανακαλύψει την ουσία αυτού που κάνει ένα πράγμα να είναι αυτό που είναι. Χωρίς να γνωρίζει τι είναι ένα πράγμα, δεν μπορεί να ενεργεί με φρόνηση.
    * Το «η αρετή είναι γνώση» σημαίνει την ικανότητα να ενεργεί κανείς με βάση ό,τι γνωρίζει.
    * Το «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται» [ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ (Πλάτων, Ἀπολογία 38a5–6)] σημαίνει ότι η αριστεία ή η αξία (αρετή) της ανθρώπινης ύπαρξης προϋποθέτει την κατανόηση.
* Σωκρατική άγνοια: Ο Σωκράτης αγνοεί την ουσία των πραγμάτων και, ακόμη σημαντικότερο, δε γνωρίζει γιατί κάνει όσα κάνει ούτε πώς πρέπει να πράττει. Η έλλειψη δικαιολόγησης των πράξεών του ισοδυναμεί με άγνοια. Ωστόσο, γνωρίζει τη μέθοδο με την οποία μπορεί να προσδιοριστεί η ουσία ενός πράγματος (π.χ. της δικαιοσύνης ή της αρετής) και, υπό αυτή την έννοια, είναι σοφός.

Socrates (d. 399 BC)

* Socratic method: ask questions to discover the essence of what makes a thing be what it is. Without knowing what a thing is, one cannot act intelligently.
    * "Virtue is knowledge" means the ability to act based on what one knows.
    * "The unexamined life is not worth living" means that the excellence or value (aretê) of human existence demands understanding.
* Socratic ignorance: Socrates is ignorant of the essence of things and, more importantly, does not know why he does what he does or how he should act. His lack of a justification in acting is like being ignorant. But he does know the method for determining the essence of a thing (e.g., justice, virtue), and in that sense he is wise.

### «η αρετή είναι γνώση»

(https://www.physics.ntua.gr/mourmouras/greats/platon/)

Ἀποδιδόμενα / Περὶ δικαίου (Σωκράτης, Ἀνώνυμος Ἀθηναῖος)

/[375]/

/{Ἀνώνυμος}/ Ἴθι δὴ καὶ ἐκεῖ, ἐπειδὴ τὰ αὐτὰ ὀνομάζων τὰ μὲν δίκαια φῂς
εἶναι, τὰ δὲ ἄδικα, ἔχεις εἰπεῖν ὁπότερα τὰ δίκαια καὶ ὁπότερα τὰ ἄδικα;

/{Σωκράτης}/ Ἐμοὶ μὲν τοίνυν δοκεῖ ἐν μὲν τῷ δέοντι καὶ τῷ καιρῷ ἕκαστα
τούτων γιγνόμενα δίκαια εἶναι, ἐν δὲ τῷ μὴ δέοντι ἄδικα.

/{Ἀνώνυμος}/ Καλῶς γέ σοι δοκοῦν. ὁ μὲν ἄρα ἐν τῷ δέοντι ἕκαστα τούτων
ποιῶν δίκαια ποιεῖ, ὁ δὲ μὴ ἐν τῷ δέοντι ἄδικα;

/{Σωκράτης}/ Ναί.

/{Ἀνώνυμος}/ Οὐκοῦν ὁ μὲν τὰ δίκαια ποιῶν δίκαιος, ὁ δὲ τἄδικα ἄδικος;

/{Σωκράτης}/ Ἔστι ταῦτα.

/{Ἀνώνυμος}/ Τίς οὖν ὁ ἐν τῷ δέοντι καὶ καιρῷ οἷός τε τέμνειν καὶ κάειν
καὶ ἰσχναίνειν;

/{Σωκράτης}/ Ὁ ἰατρός.

/{Ἀνώνυμος}/ Ὅτι ἐπίσταται ἢ δι᾿ ἄλλο τι;

/{Σωκράτης}/ Ὅτι ἐπίσταται.

/{Σωκράτης}/ Τίς δ᾿ ἐν τῷ δέοντι σκάπτειν καὶ ἀροῦν καὶ φυτεύειν οἷός τε;

/{Ἀνώνυμος}/ Ὁ γεωργός.

/{Σωκράτης}/ Ὅτι ἐπίσταται, ἢ ὅτι οὔ;

/{Ἀνώνυμος}/ Ὅτι ἐπίσταται.

/{Σωκράτης}/ Οὐκοῦν καὶ τἆλλα οὕτως; ὁ μὲν ἐπιστάμενος οἷός τε τὰ δέοντα
ποιεῖν ἐστιν καὶ ἐν τῷ δέοντι καὶ ἐν τῷ καιρῷ, ὁ δὲ μὴ ἐπιστάμενος οὔ;

/{Ἀνώνυμος}/ Οὕτως.

/{Σωκράτης}/ Καὶ ψεύδεσθαι ἄρα καὶ ἐξαπατᾶν καὶ ὠφελεῖν, ὁ μὲν
ἐπιστάμενος οἷός τε ποιεῖν ἕκαστα τούτων ἐν τῷ δέοντι καὶ τῷ καιρῷ, ὁ δὲ
μὴ ἐπιστάμενος οὔ;

/{Ἀνώνυμος}/ Ἀληθῆ λέγεις.

/{Σωκράτης}/ Ὁ δέ γε ταῦτα ποιῶν ἐν τῷ δέοντι δίκαιος;

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Δι᾿ ἐπιστήμην δέ γε ταῦτα ποιεῖ.

/{Ἀνώνυμος}/ Πῶς δ᾿ οὔ;

/{Σωκράτης}/ Δι᾿ ἐπιστήμην ἄρα δίκαιος ὁ δίκαιος.

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Οὐκοῦν ὁ ἄδικος διὰ τὸ ἐναντίον ἄδικός ἐστιν τῷ δικαίῳ;

/{Ἀνώνυμος}/ Φαίνεται.

/{Σωκράτης}/ Ὁ δὲ δίκαιος διὰ σοφίαν δίκαιος.

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Δι᾿ ἀμαθίαν ἄρα ὁ ἄδικος ἄδικος.

/{Ἀνώνυμος}/ Ἔοικε.

/{Σωκράτης}/ Κινδυνεύει ἄρα ὃ μὲν οἱ πρόγονοι ἡμῖν κατέλιπον σοφίαν
δικαιοσύνη εἶναι, ὃ δὲ ἀμαθίαν, τοῦτο δὲ ἀδικία.

/{Ἀνώνυμος}/ Ἔοικεν.

/{Σωκράτης}/ Ἑκόντες δὲ ἀμαθεῖς εἰσιν οἱ ἄνθρωποι ἢ ἄκοντες;

/{Ἀνώνυμος}/ Ἄκοντες.

/{Σωκράτης}/ Ἄκοντες ἄρα καὶ ἄδικοι;

/{Ἀνώνυμος}/ Φαίνεται.

/{Σωκράτης}/ Οἱ δὲ ἄδικοι πονηροί;

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Ἄκοντες ἄρα πονηροὶ καὶ ἄδικοι;

/{Ἀνώνυμος}/ Παντάπασι μὲν οὖν.

/{Σωκράτης}/ Διὰ δὲ τὸ ἄδικοι εἶναι ἀδικοῦσιν;

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Διὰ τὸ ἀκούσιον ἄρα;

/{Ἀνώνυμος}/ Πάνυ γε.

/{Σωκράτης}/ Οὐ μὲν δὴ διὰ τὸ ἀκούσιόν γε τὸ ἑκούσιον γίγνεται.

/{Ἀνώνυμος}/ Οὐ γὰρ οὖν.

/{Σωκράτης}/ Διὰ δὲ τὸ ἄδικον εἶναι τὸ ἀδικεῖν γίγνεται.

/{Ἀνώνυμος}/ Ναί.

/{Σωκράτης}/ Τὸ δὲ ἄδικον ἀκούσιον.

/{Ἀνώνυμος}/ Ἀκούσιον.

/{Σωκράτης}/ Ἄκοντες ἄρα ἀδικοῦσιν καὶ ἄδικοί εἰσιν καὶ πονηροί.

/{Ἀνώνυμος}/ Ἄκοντες, ὥς γε φαίνεται.

/{Σωκράτης}/ Οὐκ ἄρα ἐψεύσατο τοῦτό γε ἀοιδός.

/{Ἀνώνυμος}/ Οὐκ ἔοικεν.

Η φαινομενολογία, ωστόσο, δεν πραγματεύεται καταστάσεις ζωικών οργανισμών (ούτε καν ως ανήκουσες σε μια δυνατή φύση καθαυτή), αλλά αντιλήψεις, κρίσεις, συναισθήματα καθαυτά, και ό,τι ανήκει σε αυτά a priori με απεριόριστη γενικότητα, ως καθαρές περιπτώσεις καθαρών ειδών, εκείνων που μπορούν να ιδωθούν μέσω μιας καθαρά εποπτικής πρόσληψης της ουσίας, είτε αυτή είναι γενική είτε ειδική.

> Η φαινομενολογία, ωστόσο, δεν πραγματεύεται καταστάσεις ζωικών οργανισμών (ούτε καν ως ανήκουσες σε μια δυνατή φύση καθαυτή), αλλά αντιλήψεις, κρίσεις, συναισθήματα καθαυτά, και ό,τι ανήκει σε αυτά a priori με απεριόριστη γενικότητα, ως καθαρές περιπτώσεις καθαρών ειδών, εκείνων που μπορούν να ιδωθούν μέσω μιας καθαρά εποπτικής πρόσληψης της ουσίας, είτε αυτή είναι γενική είτε ειδική.
>
> Η καθαρή αριθμητική μιλά επίσης για αριθμούς, και η καθαρή γεωμετρία για χωρικά σχήματα, χρησιμοποιώντας καθαρές εποπτείες μέσα στην ιδεατή τους καθολικότητα.
>
> Δεν είναι, επομένως, η ψυχολογία αλλά η φαινομενολογία εκείνη που αποτελεί το θεμέλιο όλων των διευκρινίσεων στην καθαρή λογική (και σε όλες τις μορφές ορθολογικής κριτικής).
>
> Η φαινομενολογία, ωστόσο, έχει μια πολύ διαφορετική λειτουργία ως η αναγκαία βάση για κάθε ψυχολογία που θα μπορούσε δικαιολογημένα και με αυστηρή έννοια να ονομαστεί επιστημονική, όπως ακριβώς τα καθαρά μαθηματικά —για παράδειγμα, η καθαρή γεωμετρία και η δυναμική— αποτελούν το αναγκαίο θεμέλιο για κάθε ακριβή φυσική επιστήμη (δηλαδή για κάθε θεωρία των εμπειρικών πραγμάτων της φύσης μαζί με τις εμπειρικές μορφές, κινήσεις κ.λπ.).
>
> Οι ουσιώδεις μας γνώσεις σχετικά με τις αντιλήψεις, τις βουλήσεις και άλλες μορφές εμπειρίας θα ισχύουν φυσικά και για τις αντίστοιχες εμπειρικές καταστάσεις των ζωικών οργανισμών, όπως οι γεωμετρικές γνώσεις ισχύουν για τα χωρικά σχήματα μέσα στη φύση.
>
> — Χούσερλ, *Λογικές Έρευνες*

Phenomenology, however, does not discuss states of animal organisms (not even as belonging to a possible nature as such), but perceptions, judgements, feelings as such, and what pertains to them a priori with unlimited generality, as pure instances of pure species, of what may be seen through a purely intuitive apprehension of essence, whether generic or specific. Pure arithmetic likewise speaks of numbers, and pure geometry of spatial shapes, employing pure intuitions in their ideational universality. Not psychology, therefore, but phenomenology, underlies all clarifications in pure logic (and in all forms of rational criticism). Phenomenology has, however, a very different function as the necessary basis for every psychology that could with justification and in strictness be called scientific, just as pure mathematics, e.g. pure geometry and dynamics, is the necessary foundation for all exact natural science (any theory of empirical things in nature with their empirical forms, movements etc.). Our essential insights into perceptions, volitions and other forms of experience will naturally hold also of the corresponding empirical states of animal organisms, as geometrical insights hold of spatial figures in nature. -Husserl. "Logical Investigations"

εποπτεία / επαναπαρουσίαση / κενή ή σημειωτική απόβλεψη

Ο Χούσερλ θεωρεί ως παραδειγματική περίπτωση ενός επιτυχημένου αποβλεπτικού ενεργήματος, ένα ενέργημα κατά το οποίο η σημασία πληρώνεται μέσω της παρουσίας στην εποπτεία του αποβλεπόμενου αντικειμένου με πλήρη «σωματική παρουσία» (*Leibhaftigkeit*). Έτσι, όταν πράγματι βλέπω κάτι μπροστά στα μάτια μου, έχω μια πληρωμένη εποπτεία. Αργότερα, μπορώ να αναβιώσω αυτή την εποπτεία, αλλά τώρα πρόκειται για μια ανάμνηση: εξακολουθεί να είναι προσανατολισμένη προς το αντικείμενο, όμως το αντικείμενο δεν παρουσιάζεται πλέον με την ίδια παρουσία ή αμεσότητα.

Στη μνήμη ή σε άλλες μορφές «ανάκλησης στον νου» ή «επαναπαρουσίασης» (*Vergegenwärtigung*) μπορούμε ακόμη να έχουμε μια πλήρη εποπτεία του αντικειμένου, αλλά τώρα χωρίς την ιδιαίτερη σωματική παρουσία που χαρακτηρίζει την αντίληψη. Υπάρχουν και άλλες μορφές απόβλεψης, οι οποίες είναι απλώς «κενές» (*Leermeinen*), όπως, για παράδειγμα, όταν χρησιμοποιώ λέξεις με έναν επιπόλαιο τρόπο, χωρίς να σκέφτομαι πραγματικά αυτό που λέω, όταν μιλώ για κάτι χωρίς να το έχω πραγματικά στον νου μου κ.ο.κ.

Οι κενές ή «σημειωτικές» (*signitive*) αποβλέψεις, βέβαια, αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία των συνειδησιακών μας ενεργημάτων, και ήδη από την αρχή της φιλοσοφικής του σταδιοδρομίας ο Χούσερλ γοητευόταν από το ερώτημα πώς αυτού του είδους οι αποβλέψεις μπορούν να λειτουργούν ως γνώση.

Husserl sees the paradigm case of a successful intentional act as an act where the meaning is fulfilled by the presence in intuition of the intended object with full 'bodily presence' (Leibhaftigkeit). Thus, when I actually see something before my eyes, I have a fulfilled intuition. Later, I can relive this intuition but it is now a memory, still oriented to the object, but not presented with the same presence or immediacy. In memory or in other forms of 'calling to mind' or 're-presenting' ( Vergegenwärtigung) we still may have a full intuition of the object, but now no longer with the distinctive bodily presence that characterises perception. There are other forms of intending which are merely 'empty' (Leermeinen), e.g., when I use words in a casual way without really thinking about what I am saying, when I talk about something without really thinking about it and so on. Empty or 'signitive' intendings, of course, constitute the largest class of our conscious acts, and, from the beginning of his career, Husserl had been fascinated as to how these kinds of intentions can function as knowledge.

[Introduction by Dermot Moran, Edmund Husserl's /Logical Investigations/, Ix]

 

Όταν εξετάζουμε τι πρέπει να πούμε σε κάθε περίσταση, ποιες λέξεις πρέπει να χρησιμοποιήσουμε σε ποιες καταστάσεις, δεν εξετάζουμε ξανά απλώς λέξεις (ή «σημασίες», ό,τι κι αν μπορεί να είναι αυτές), αλλά επίσης και τις πραγματικότητες για τις οποίες χρησιμοποιούμε τις λέξεις: χρησιμοποιούμε μια οξυμένη επίγνωση των λέξεων για να οξύνουμε την αντίληψή μας για τα φαινόμενα, χωρίς όμως αυτή η επίγνωση να αποτελεί τον τελικό κριτή τους.

Όταν εξετάζουμε τι πρέπει να πούμε σε κάθε περίσταση, ποιες λέξεις πρέπει να χρησιμοποιήσουμε σε ποιες καταστάσεις, δεν εξετάζουμε ξανά απλώς λέξεις (ή «σημασίες», ό,τι κι αν μπορεί να είναι αυτές), αλλά επίσης και τις πραγματικότητες για τις οποίες χρησιμοποιούμε τις λέξεις: χρησιμοποιούμε μια οξυμένη επίγνωση των λέξεων για να οξύνουμε την αντίληψή μας για τα φαινόμενα, χωρίς όμως αυτή η επίγνωση να αποτελεί τον τελικό κριτή τους.

When we examine what we should say when, what words we should use
in what situations, we are looking again not merely at words (or ‘meanings’,
whatever they may be) but also at the realities we use the words to
talk about: we are using a sharpened awareness of words to sharpen our
perception of, though not as the final arbiter of, the phenomena. 

[‘A Plea for Excuses’, in J.L. Austin, Philosophical Papers, p. 182.]

[A Plea for Excuses: The Presidential Address | JSTOR](https://www.jstor.org/stable/4544570) 

Κύριοι εκπρόσωποι της φαινομενολογίας και η συμβολή τους / Γιατί η φαινομενολογία εξακολουθεί να έχει σημασία (philosophy.institute)

### Κύριοι εκπρόσωποι της φαινομενολογίας και η συμβολή τους

Η φαινομενολογία δεν παρέμεινε περιορισμένη στο αρχικό θεωρητικό πλαίσιο του Edmund Husserl. Κάθε σημαντικός εκπρόσωπος της παράδοσης αυτής την ανέπτυξε προς νέες και ουσιαστικές κατευθύνσεις.

Ο Martin Heidegger μετέφερε το επίκεντρο του ενδιαφέροντος από την καθαρή συνείδηση στο **είναι-μέσα-στον-κόσμο** (*In-der-Welt-sein*), δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος είναι πάντοτε ήδη ενταγμένος σε πρακτικά, κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια. Ενδιαφερόταν λιγότερο για την περιγραφή των δομών της υποκειμενικής εμπειρίας και περισσότερο για το τι σημαίνει να υπάρχει κανείς ως εκείνο το ον που είναι ικανό να έχει εμπειρία.

Ο Jean-Paul Sartre εφάρμοσε τη φαινομενολογία σε ζητήματα ελευθερίας, ευθύνης και **κακής πίστης** (*mauvaise foi*), δηλαδή στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αρνούνται ή αποκρύπτουν από τον εαυτό τους τη δική τους ελευθερία. Για τον Sartre, η συνείδηση χαρακτηρίζεται από τη ριζική της ανοιχτότητα: δεν είναι ένα πράγμα ή μια υπόσταση, αλλά μια διαρκής πράξη υπέρβασης του εαυτού.

Ο Maurice Merleau-Ponty, όπως ήδη αναφέρθηκε, έθεσε το σώμα στο επίκεντρο της φαινομενολογικής ανάλυσης. Το έργο του αμφισβήτησε τη καρτεσιανή παραδοχή ότι ο νους είναι χωριστός από το σώμα, υποστηρίζοντας αντίθετα ότι η σωματική εμπειρία αποτελεί την πρωταρχική μορφή της συνείδησης.

Συνολικά, οι στοχαστές αυτοί μετέτρεψαν τη φαινομενολογία σε μια ευρεία και ευέλικτη φιλοσοφική παράδοση, ικανή να πραγματευθεί την αντίληψη, το συναίσθημα, τον χρόνο, την ενσωμάτωση (embodiment), τη γλώσσα και την κοινωνική ζωή, πάντοτε από τη σκοπιά της πρωτοπρόσωπης εμπειρίας.

### Key figures and their contributions

Phenomenology did not remain confined to Husserl’s original framework.
Each major figure in the tradition extended it in significant new
directions.

*Martin Heidegger* shifted the focus from pure consciousness to /being-
in-the-world/ – the way humans are always already embedded in practical,
social, and historical contexts. He was less interested in describing
the structures of subjective experience and more interested in what it
means to exist as the kind of being who has experience at all.

*Jean-Paul Sartre* applied phenomenology to questions of freedom,
responsibility, and bad faith – the ways people deny their own freedom.
For Sartre, consciousness is defined by its radical openness: it is not
a thing but a continuous act of self-transcendence.

*Maurice Merleau-Ponty*, as noted above, brought the body to the center
of phenomenological analysis. His work challenged the Cartesian
assumption that the mind is separate from the body, arguing instead that
bodily experience is the primary form of consciousness.

Together, these thinkers turned phenomenology into a broad and flexible
tradition capable of addressing perception, emotion, time, embodiment,
language, and social life – all from the standpoint of first-person
experience.

### Γιατί η φαινομενολογία εξακολουθεί να έχει σημασία

Η φαινομενολογία δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κεφάλαιο της φιλοσοφίας. Η επιμονή της στη μη αναγωγιμότητα της πρωτοπρόσωπης εμπειρίας έχει αποδειχθεί πολύτιμη πολύ πέρα από τα όρια της ακαδημαϊκής φιλοσοφίας. Ερευνητές στις κοινωνικές επιστήμες, στις επιστήμες της υγείας και στη γνωσιακή επιστήμη (https://www.sciencedirect.com/topics/psychology/phenomenology) έχουν υιοθετήσει φαινομενολογικές μεθόδους ακριβώς επειδή αυτές παρέχουν εργαλεία για την κατανόηση του πώς βιώνουν πραγματικά οι άνθρωποι τις εμπειρίες τους—κάτι που οι τριτοπρόσωπες, ποσοτικές μέθοδοι δεν μπορούν να αποδώσουν πλήρως.

Στην ψυχολογία και την ιατρική, για παράδειγμα, οι φαινομενολογικές προσεγγίσεις έχουν μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο οι κλινικοί αντιλαμβάνονται την ψυχική ασθένεια, τον πόνο και την αναπηρία: όχι απλώς ως φυσιολογικές ή παθοφυσιολογικές καταστάσεις, αλλά ως διαταραχές ολόκληρου του βιωμένου κόσμου του ασθενούς. Στη γνωσιακή επιστήμη, ένας κλάδος γνωστός ως **νευροφαινομενολογία** (*neurophenomenology*) επιχειρεί να συνδέσει τις πρωτοπρόσωπες φαινομενολογικές περιγραφές με τα τριτοπρόσωπα δεδομένα των νευροεπιστημών, αναγνωρίζοντας ότι καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν επαρκεί από μόνη της.

Η βαθύτερη φιλοσοφική ιδέα που διατρέχει όλες αυτές τις εφαρμογές είναι ότι **η εμπειρία έχει δομή**. Δεν αποτελεί ένα άμορφο ρεύμα. Είναι πάντοτε αποβλεπτική, πάντοτε χρονική, πάντοτε ενσώματη και πάντοτε ενταγμένη σε έναν κόσμο σημασίας. Έργο της φαινομενολογίας είναι να καταστήσει αυτή τη δομή ορατή και, μέσω αυτής, να αποκαλύψει κάτι θεμελιώδες για το τι σημαίνει να υπάρχει συνείδηση.

**Τι πιστεύετε;** Αν η σημασία μιας εμπειρίας διαμορφώνεται από τη συνείδηση του προσώπου που τη βιώνει, μπορούν άραγε δύο άνθρωποι να μοιραστούν πραγματικά την ίδια εμπειρία ενός συμβάντος ή μήπως κάθε εμπειρία είναι ανεπανάληπτα μοναδική και μη αναγώγιμη; Και αν η συνείδηση συμβάλλει ενεργά στη διαμόρφωση του κόσμου που αντιλαμβανόμαστε, θέτει αυτό υπό αμφισβήτηση την ιδέα ότι υπάρχει μία και μοναδική αντικειμενική πραγματικότητα, προσβάσιμη σε όλους;

### Why phenomenology still matters

Phenomenology is not just a historical chapter in philosophy. Its
insistence on the irreducibility of first-person experience has proven
valuable far beyond academic philosophy. Researchers across the social
sciences, health sciences, and cognitive science (https://www.sciencedirect.com/topics/psychology/phenomenology) have adopted
phenomenological methods precisely because they provide tools for
understanding what experiences are actually like for the people who have
them – something that third-person, quantitative methods cannot fully
capture.

In psychology and medicine, for instance, phenomenological approaches
have reshaped how clinicians understand mental illness, pain, and
disability – not just as physiological conditions, but as disruptions of
the patient’s entire lived world. In cognitive science, a field called
*neurophenomenology* attempts to link first-person phenomenological
descriptions with third-person neuroscientific data, recognizing that
neither approach alone is sufficient.

The deeper philosophical insight driving all of this is that /experience
has structure/. It is not a formless stream. It is always directed,
always temporal, always bodily, always embedded in a world of meaning.
Phenomenology’s task is to make that structure visible – and in doing
so, to reveal something fundamental about what it means to be conscious
at all.

*What do you think?* If the meaning of an experience is shaped by the
consciousness of the person having it, can two people ever truly share
the same experience of an event – or is every experience irreducibly
singular? And if consciousness actively shapes the world we perceive,
does this challenge the idea that there is one objective reality
accessible to all?

[The Core Principles of Phenomenology in Philosophy • Philosophy Institute](https://philosophy.institute/research-methodology/core-principles-phenomenology-philosophy/)

Πώς διαφέρει η φαινομενολογία από τον εμπειρισμό και τον ορθολογισμό (philosophy.institute)

### Πώς διαφέρει η φαινομενολογία από τον εμπειρισμό και τον ορθολογισμό

Για να εκτιμήσουμε τι είναι το ιδιαίτερο στη φαινομενολογία, είναι χρήσιμο να τη συγκρίνουμε με τις δύο κυρίαρχες παραδόσεις της δυτικής γνωσιολογίας: τον **εμπειρισμό** και τον **ορθολογισμό**.

#### Φαινομενολογία και εμπειρισμός

Ο [εμπειρισμός](https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/), όπως αναπτύχθηκε από φιλοσόφους όπως ο John Locke, ο David Hume και ο George Berkeley, υποστηρίζει ότι κάθε γνήσια γνώση προέρχεται από την αισθητηριακή εμπειρία. Ο νους αρχίζει ως *tabula rasa* («λευκή πλάκα»), και οι ιδέες συγκροτούνται από τις αισθητηριακές εντυπώσεις που προκαλεί ο εξωτερικός κόσμος. Σύμφωνα με αυτό το πρότυπο, η εμπειρία αφορά πρωτίστως τη σχέση μεταξύ του νου και των εξωτερικών ερεθισμάτων, ενώ ο ρόλος της συνείδησης είναι κατά βάση παθητικός: δέχεται τις εντυπώσεις που της παρέχονται.

Η φαινομενολογία αμφισβητεί αυτό το πρότυπο στη ρίζα του. Όπως επισημαίνει η [Encyclopaedia Britannica](https://www.britannica.com/topic/phenomenology), σε αντίθεση με τον εμπειρισμό, ο οποίος αντιμετωπίζει τα φαινόμενα ως απλά αισθητηριακά δεδομένα, η φαινομενολογία επιμένει στην **αποβλεπτική** δομή της συνείδησης: στο γεγονός ότι η εμπειρία είναι πάντοτε οργανωμένη, σημαίνουσα και στραμμένη προς κάτι, και όχι μια ακατέργαστη ροή ουδέτερων εντυπώσεων. Η [Stanford Encyclopedia of Philosophy](https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/) παρατηρεί επίσης ότι, σύμφωνα με την εμπειριστική αντίληψη, εκείνο που εμφανίζεται στον νου είναι μοτίβα αισθήσεων και δευτερεύουσες ποιότητες, ενώ η φαινομενολογία υποστηρίζει ότι κάθε εμπειρία φέρει εξαρχής σημασία και αποβλεπτικό περιεχόμενο που υπερβαίνει την απλή αίσθηση.

Ο Edmund Husserl υπήρξε ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στην ατομιστική θεωρία της εμπειρίας του Hume, σύμφωνα με την οποία όλη η συνείδηση ανάγεται σε διακριτές και ασύνδετες εντυπώσεις. Για τον Husserl, ακόμη και οι απλούστερες αντιλήψεις διαθέτουν μια **ειδητική** (ουσιώδη) διάσταση· έχουν δηλαδή έναν δομημένο και σημαίνοντα χαρακτήρα που δεν μπορεί να αναχθεί σε μεμονωμένα αισθητηριακά στοιχεία.

#### Φαινομενολογία και ορθολογισμός

Ο [ορθολογισμός](https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/), όπως υποστηρίχθηκε από τον René Descartes, τον Immanuel Kant και άλλους φιλοσόφους, θεωρεί ότι ο λόγος και οι έμφυτες ιδέες διαδραματίζουν τον πρωτεύοντα ρόλο στη συγκρότηση της γνώσης. Για τους ορθολογιστές, ο νους δεν είναι μια λευκή πλάκα· είναι ήδη εφοδιασμένος με κατηγορίες, έννοιες ή έμφυτες αλήθειες που οργανώνουν την κατανόησή μας για τον κόσμο ανεξάρτητα από την αισθητηριακή εμπειρία.

Η φαινομενολογία συμμερίζεται με τον ορθολογισμό την άποψη ότι ο νους δεν είναι απλώς παθητικός. Ωστόσο, αποκλίνει ως προς την πηγή και τη φύση αυτής της δραστηριότητας. Ο ορθολογισμός επικεντρώνεται κυρίως στις γνωσιακές και εννοιολογικές δομές, δηλαδή στο λογικό πλαίσιο του νου. Η φαινομενολογία, αντίθετα, εστιάζει στη **βιωμένη εμπειρία** ως το θεμελιώδες επίπεδο από το οποίο αναδύεται κάθε εννοιολογική κατανόηση. Αντί να προϋποθέτει ότι η γνώση μπορεί να θεμελιωθεί στον καθαρό λόγο, οι φαινομενολόγοι υποστηρίζουν ότι πρέπει πρώτα να περιγράψουμε την πραγματική υφή της εμπειρίας και μόνο έπειτα να προχωρήσουμε στη θεωρητική της ερμηνεία.

Όπως [διατυπώνει](https://www.britannica.com/topic/phenomenology) η Encyclopaedia Britannica, ενώ ο ορθολογισμός δίνει έμφαση στην εννοιολογική συλλογιστική εις βάρος της εμπειρίας, η φαινομενολογία επιμένει ότι οι έννοιες θεμελιώνονται και επαληθεύονται εποπτικά μέσα στην ίδια την εμπειρία. Υπό αυτή την έννοια, πρόκειται για μια φιλοσοφία που ξεκινά «από κάτω» και όχι «από πάνω»: αφετηρία της είναι η πρωτογενής εμπειρία του ζώντος υποκειμένου και όχι αφηρημένες πρώτες αρχές.

### How phenomenology differs from empiricism and rationalism

To appreciate what is distinctive about phenomenology, it helps to
compare it with the two dominant traditions in Western epistemology:
*empiricism* and *rationalism*.

#### Phenomenology and empiricism

Empiricism (https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/),
as developed by philosophers like John Locke, David Hume, and George
Berkeley, holds that all genuine knowledge derives from sensory
experience. The mind begins as a blank slate, and ideas are built up
from sensory impressions of the external world. In this model,
experience is fundamentally about the relationship between the mind and
external stimuli – and the role of consciousness is largely passive
reception.

Phenomenology challenges this model at its root. Britannica notes
(https://www.britannica.com/topic/phenomenology) that unlike empiricism,
which treats phenomena as simply sensory data, phenomenology insists on
the intentional structure of consciousness – the fact that experience is
always organized, meaningful, and directed, rather than a raw stream of
neutral impressions. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/) further observes that in the
empiricist view, what appears to the mind are sensory patterns and
secondary qualities, whereas phenomenology holds that experience always
carries meaning and intentional content beyond mere sensation.

Husserl was particularly critical of Hume’s atomistic account of
experience, which reduced all consciousness to discrete, unconnected
impressions. For Husserl, even simple perceptions have an eidetic
(essential) dimension – a structured, meaningful character that cannot
be reduced to sensory particles.

#### Phenomenology and rationalism

Rationalism (https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/),
as championed by René Descartes, Immanuel Kant, and others, holds
that reason and innate ideas play the primary role in constituting
knowledge. For rationalists, the mind is not a blank slate – it comes
equipped with categories, concepts, or innate truths that structure our
understanding of the world independently of sensory experience.

Phenomenology shares with rationalism the view that the mind is not
merely passive. However, it parts ways over the source and nature of
that activity. Rationalism tends to focus on cognitive and conceptual
structures – the logical framework of the mind. Phenomenology, by
contrast, focuses on /lived experience/ as the foundational layer from
which all conceptual understanding arises. Rather than assuming that
knowledge can be grounded in pure reason, phenomenologists insist that
we must first describe the actual texture of experience before
theorizing about it.

As Britannica puts it (https://www.britannica.com/topic/phenomenology),
while rationalism stresses conceptual reasoning at the expense of
experience, phenomenology insists on the intuitive foundation and
verification of concepts – making it a philosophy from “below,” not from
“above.” This means phenomenology starts from the ground-level
experience of the living subject, not from abstract first principles.

[The Core Principles of Phenomenology in Philosophy • Philosophy Institute](https://philosophy.institute/research-methodology/core-principles-phenomenology-philosophy/)

 

Όταν το υποκείμενο έχει μια αντιληπτική εμπειρία, βρίσκεται σε άμεση επίγνωση ή σε σχέση άμεσης εξοικείωσης (acquaintance) με ένα αισθητηριακό δεδομένο, ακόμη και αν η εμπειρία είναι ψευδαισθητική ή παραισθητική.

Οι εμπειρίες κάθε είδους έχουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που τις καθιστά εγγενώς διαφορετικές από καταστάσεις της συνείδησης, όπως η σκέψη. Μια εύλογη άποψη είναι ότι αυτή η διαφορά εξηγείται από το γεγονός ότι, όταν ένα υποκείμενο έχει μια εμπειρία, έχει κατά κάποιον τρόπο άμεση επίγνωση ενός συνόλου **φαινομενικών ποιοτήτων** (*phenomenal qualities*). Για παράδειγμα, όταν βλέπει, πιάνει και γεύεται ένα μήλο, το υποκείμενο μπορεί να έχει άμεση επίγνωση ενός ερυθροπράσινου σφαιρικού σχήματος, μιας ορισμένης αίσθησης λειότητας στην αφή και μιας γλυκιάς γευστικής αίσθησης.

Τέτοιες φαινομενικές ποιότητες είναι επίσης άμεσα παρούσες στις παραισθήσεις. Σύμφωνα με τη θεωρία των αισθητηριακών δεδομένων (*sense-data theory*), οι φαινομενικές ποιότητες ανήκουν σε οντότητες που ονομάζονται **αισθητηριακά δεδομένα** (*sense-data*). Όταν το υποκείμενο έχει μια αντιληπτική εμπειρία, βρίσκεται σε άμεση επίγνωση ή σε σχέση **άμεσης εξοικείωσης** (*acquaintance*) με ένα αισθητηριακό δεδομένο, ακόμη και αν η εμπειρία είναι ψευδαισθητική ή παραισθητική. Το αισθητηριακό δεδομένο είναι ένα αντικείμενο που είναι άμεσα παρόν στην εμπειρία και διαθέτει τις ιδιότητες με τις οποίες εμφανίζεται.

Experiences of all kinds have a distinctive character, which marks them
out as intrinsically different from states of consciousness
<https://www.iep.utm.edu/consciou/> such as thinking. A plausible view
is that the difference should be accounted for by the fact that, in
having an experience, the subject is somehow immediately aware of a
range of phenomenal qualities. For example, in seeing, grasping and
tasting an apple, the subject may be aware of a red and green spherical
shape, a certain feeling of smoothness to touch, and a sweet sensation.
Such phenomenal qualities are also immediately present in
hallucinations. According to the sense-data theory, phenomenal qualities
belong to items called “sense-data.” In having a perceptual experience
the subject is directly aware of, or acquainted with, a sense-datum,
even if the experience is illusory or hallucinatory. The sense-datum is
an object immediately present in experience. It has the qualities it
appears to have.
[Sense-Data | Internet Encyclopedia of Philosophy](https://www.iep.utm.edu/sense-da/)

Μία θεμελιώδης συμβολή των Λογικών Ερευνών στη φιλοσοφία του νου συνίσταται στη διορατική σύλληψη ότι τα αποβλεπτικά ενεργήματα (intentional acts) κατευθύνονται προς κάτι που βρίσκεται «έξω» από τον νου. Με αυτόν τον ισχυρισμό ο Χούσσερλ επιτίθεται στη θεωρία του νου ως «δοχείου» (container theory of mind), η οποία κυριαρχούσε στις εμπειριστικές προσεγγίσεις.

Μία θεμελιώδης συμβολή των *Λογικών Ερευνών* στη φιλοσοφία του νου συνίσταται στη διορατική σύλληψη ότι τα αποβλεπτικά ενεργήματα (intentional acts) κατευθύνονται προς κάτι που βρίσκεται «έξω» από τον νου. Με αυτόν τον ισχυρισμό ο Χούσσερλ επιτίθεται στη θεωρία του νου ως «δοχείου» (container theory of mind), η οποία κυριαρχούσε στις εμπειριστικές προσεγγίσεις.

Το κλασικό μοντέλο υποστηρίζει ότι λαμβάνουμε αισθήσεις από τον εξωτερικό κόσμο και ότι αυτές οι αισθήσεις αποτελούν στη συνέχεια το αντικείμενο εσωτερικής επεξεργασίας. Σύμφωνα με την καθιερωμένη αυτή προσέγγιση, η επεξεργασία πραγματοποιείται μέσω του μηχανισμού των συνειρμών, οι οποίοι οδηγούν σε γνωστικές λειτουργίες ανώτερου επιπέδου, όπως οι αφηρημένες ή γενικές έννοιες, που με τη σειρά τους αποτελούν τα δομικά στοιχεία άλλων γνωστικών διεργασιών. Το σημαντικό σημείο είναι ότι όλες οι ψυχικές διεργασίες θεωρούνται εσωτερικές και ότι δεν υπάρχει καμία διέξοδος πέρα από αυτό το εσωτερικό πεδίο.

Ο Χούσσερλ, αντιθέτως, δείχνει ότι η συνείδησή μας είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Κανονικά είμαστε στραμμένοι προς αντικείμενα ή καταστάσεις πραγμάτων που δεν ανήκουν στο ψυχικό «δοχείο». Αν, για παράδειγμα, βλέπουμε ένα σπίτι, τότε κατευθυνόμαστε προς το πραγματικό πράγμα, κατασκευασμένο από τούβλα ή μπετόν, μέσα στο οποίο κατοικούν άνθρωποι. Και είναι προφανές ότι το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται αυτή η αντίληψη είναι κάτι διαφορετικό από ένα σύμπλοκο αισθήσεων.

Το ίδιο ισχύει όταν αναφερόμαστε σε μια οντότητα που δεν είναι εποπτικά παρούσα, όπως για παράδειγμα ο πύργος της τηλεόρασης της Μόσχας. Στο αποβλεπόμενο αντικείμενο συμβαίνουν πράγματα — λ.χ. φωτίζεται — τα οποία δεν είναι και δεν μπορούν να είναι αληθή για το εμμενές περιεχόμενο των ψυχικών μας ενεργημάτων. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι τα αποβλεπτικά ενεργήματα υπερβαίνουν τη σφαίρα του εμμενούς.

Ο Χούσσερλ δείχνει περαιτέρω ότι μπορούμε να αναφερόμαστε, μέσω διαφορετικών ενεργημάτων, σε ένα και το αυτό αντικείμενο. Το ίδιο πρόσωπο μπορεί να γίνεται αντιληπτό μέσω διαφορετικών αισθήσεων και από διαφορετικές γωνίες θέασης, κάτι που δεν ισχύει για το εμμενές περιεχόμενο. Επιπλέον, είναι δυνατόν να αναφερόμαστε, μέσω διαφορετικών συμβολικών αποβλέψεων θεμελιωμένων σε διαφορετικές οριστικές περιγραφές, στο ίδιο πράγμα. Έτσι, μπορούμε να αποβλέπουμε σε ένα κτίριο είτε ως το σπίτι στο οποίο κατοικεί ο κ. Μπράουν είτε ως το σπίτι με τη σκούρα πράσινη πρόσοψη.

A basic contribution of the /Logical
Investigations /to the philosophy of mind consists in
the insight that intentional acts are directed towards something
"outside" of the mind. With this claim Husserl attacks the container
theory of mind which was predominant in empirical approaches. The
classical model says that we receive sensations from the outside world,
which sensations are in turn the object of internal processing.
According to the standard approach, this processing is performed by the
mechanism of associations which lead to higher level cognitions, such as
abstract or general concepts, which are in turn the building blocks for
other cognitive processes. The important point is that all the psychical
processes are internal and that there is no way out. Husserl, however,
shows that our consciousness is something completely different. Normally
we are directed towards objects or states of affairs which do not belong
to the psychical container. If we see, for instance, a house, then we
are directed towards the real thing made out of bricks or concrete in
which humans are living. And it is obvious that the object about which
we have this perception is something other than a complex of sensation.
The same is true if we refer to an entity which is not intuitively
presented, as, for instance, the Moscow television tower. Things happen
with the intended object—it lights up, for instance—which are not, and
cannot be, true of the immanent content of our psychical acts. This
example shows that intentional acts transcend the realm of the immanent.
Husserl further shows that we can refer with different acts to one and
the same object. The same person can be perceived with different senses
and from different angles, which is not true of the immanent content.
Moreover, it is possible to refer, with different symbolic intentions
founded in different definite descriptions, to the same thing. Thus we
can intend a building as the house in which Mr. Brown lives or as the
house with the dark green facade.

DIETER MÜNCH, THE RELATION OF HUSSERL'S /LOGICAL INVESTIGATIONS /TO DESCRIPTIVE PSYCHOLOGY AND COGNITIVE SCIENCE, in DAN ΖAHAVI AND FREDERIK STJERNFELT (EDS.), ONE HUNDRED YEARS OF PHENOMENOLOGY, Husserl’s /Logical Investigations /Revisited, pp. 211-212

 

Αναγνωρίζοντας ότι όλα τα είδη κοινωνικά αναγκαίας εργασίας εμπεριέχουν βασικά τον ίδιο χαρακτήρα της απλής αφηρημένης ανθρώπινης εργασίας, βασισμένο στη κοινή ανθρώπινη ικανότητα για εργασία, πρέπει εξαρχής να επιδιωχθούν συνειδητά οι πιο συνεργατικές και ισοκρατικές αρχές, όπως το «από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του!», και όχι να αναβάλλονται ως απώτερος στόχος που δήθεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο έπειτα από γενιές.

Αναγνωρίζοντας ότι όλα τα είδη κοινωνικά αναγκαίας εργασίας εμπεριέχουν βασικά τον ίδιο χαρακτήρα της απλής αφηρημένης ανθρώπινης εργασίας, βασισμένο στη κοινή ανθρώπινη ικανότητα για εργασία, πρέπει εξαρχής να επιδιωχθούν συνειδητά οι πιο συνεργατικές και ισοκρατικές αρχές, όπως το «από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του!», και όχι να αναβάλλονται ως απώτερος στόχος που δήθεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο έπειτα από γενιές.

By recognising that all the sorts of
socially necessary work basically contain the same character as simple
abstract human labour, based upon the common human ability to work, the
more co-operative and egalitarian principles, such as 'from each
according to his ability, to each according to his need!', must
consciously be pursued from the very beginning of socialist economic
construction, and not put aside as a goal so far away as actually to be
achieved for generations to come.

[Makoto Itoh, The Basic Theory of Capitalism Part IV Socialism, 367]

17\. Στην *Κριτική του Προγράμματος της Γκότα*, ο Μαρξ επισημαίνει τα αναγκαία μέρη του κοινωνικού προϊόντος που πρέπει να παρακρατηθούν από την κοινωνία πριν προσδιοριστεί η διανομή των μέσων κατανάλωσης στα ατομικά της μέλη, ως εξής: «αντικατάσταση των καταναλωμένων μέσων παραγωγής», «πρόσθετο μέρος για την επέκταση της παραγωγής», «αποθεματικά ή ασφαλιστικά ταμεία για απρόοπτα, αναταράξεις λόγω φυσικών καταστροφών κ.λπ.», και επιπλέον τρία στοιχεία που πρέπει να αφαιρεθούν από τα μέσα κατανάλωσης: «γενικά έξοδα διοίκησης που δεν ανήκουν άμεσα στην παραγωγή» – τα οποία πρέπει να περιορίζονται και να μειώνονται σε μια νέα κοινωνία –, το μέρος «που προορίζεται για την κοινή ικανοποίηση αναγκών, όπως σχολεία, υγειονομικές υπηρεσίες κ.ά.» – που πρέπει να αυξάνεται αναλόγως με την ανάπτυξη της νέας κοινωνίας –, και «ταμεία για όσους είναι ανίκανοι προς εργασία κ.λπ.» (Κ. Μαρξ, *Κριτική του Προγράμματος της Γκότα*, 1875, Πεκίνο: Foreign Languages Press, 1976, σσ. 13–14). Τα στοιχεία αυτά περιλαμβάνουν όχι μόνο το αποτέλεσμα της υπερεργασίας, αλλά επίσης ενσωματωμένη παρελθούσα εργασία και ένα μέρος της αναγκαίας εργασίας για την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης. Αν και μπορούμε εύκολα να διακρίνουμε μεταξύ τους τα ταμεία ή κόστη που βασίζονται στην υπερεργασία των εργαζομένων – όπως εκείνα για την επέκταση της παραγωγής, την ασφάλιση, τη διοίκηση και τα πρόσωπα ανίκανα προς εργασία –, η κοινωνική σημασία της διάκρισης μεταξύ υπερεργασίας και αναγκαίας εργασίας προφανώς μεταβάλλεται ριζικά σε μια συνεργατική σοσιαλιστική κοινωνία σε σύγκριση με τις ταξικές κοινωνίες.

17\. In his /Critique of the Gotha Programme/ Marx points to the
necessary portions of the social product to be deduced by society before
determining the distribution of the means of consumption to individual
members of it , as follows: 'cover for replacement of the means of
production used up', 'additional portion for expansion of production',
'reserve or insurance funds against accidents, dislocations caused by
natural calamities, etc.', and a further three items as follows to be
deduced from the means of consumption: 'the general costs of
administration not directly belonging to production' to be restricted
and diminished in a new society, the portion 'intended for the common
satisfaction of needs, such as schools, health services, etc' to grow in
proportion as the development of the new society, and 'funds for those
unable to work, etc' (K. Marx, /Critique of the Gotha Programme, /1875,
Peking: Foreign Languages Press, 1976, pp. 13-14). These items include
not merely the result of surplus-labour, but also embodied deed labour
and a part of necessary labour to reproduce labour-power. Although we
can easily discern among them the funds or costs relying upon the
surplus labour of the workers, such as those for the expansion of
production, insurance, administration and for people unable to work, the
social meaning of the distinction between surplus and necessary labour
will obviously become different in a co-operative socialist society in
comparison with in class societies.

[Makoto Itoh, The Basic Theory of Capitalism Part IV Socialism, 415]

Επιπλέον, η κατάρρευση του καπιταλισμού και η μετάβασή του στον σοσιαλισμό δεν είναι θεωρητικά εγγυημένες ως μια μορφή μηχανικής και αυτόματης διεργασίας, ακόμη και αν θεωρηθεί δεδομένη η πόλωση της καπιταλιστικής κοινωνίας και η αυξανόμενη αθλιότητα. Η ανάπτυξη ενός οργανωμένου και ταξικά συνειδητού εργατικού κινήματος αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για την σοσιαλιστική επανάσταση. Η προϋπόθεση αυτή δεν πληρούται αυτόματα μέσω της εντεινόμενης αθλιότητας των μαζών. Αν και ο Μαρξ αναφέρθηκε ορθώς στον ρόλο της εξέγερσης και της οργάνωσης των εργατών στη σύνοψή του περί της ιστορικής τάσης της καπιταλιστικής συσσώρευσης, φαίνεται πως πίστευε υπερβολικά εύκολα ότι αυτός ο παράγοντας θα παραχθεί «από τον ίδιο τον μηχανισμό της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας» (Τόμ. Ι, σελ. 929). Ο σχηματισμός και η ανάπτυξη αυτού του κρίσιμου παράγοντα ως προϋπόθεσης του σοσιαλισμού καθορίζονται από ποικίλες συγκεκριμένες ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, καθώς και από την πραγματική υποκειμενική ικανότητα της ηγεσίας του εργατικού κινήματος· και δεν μπορούν να συναχθούν μηχανιστικά από τη βασική οικονομική θεωρία του καπιταλισμού, ακόμη και αν συμπεριληφθεί ο λεγόμενος νόμος της αυξανόμενης αθλιότητας.

Moreover, the collapse of capitalism and its
transformation into socialism are not theoretically guaranteed as a sort
of mechanical automatic process, even if the polarisation of a
capitalist society with its increasing immiserisation is given. The
growth of an organised class-conscious workers' movement is an essential
precondition for a socialist revolution. This precondition may not
automatically be met through the increasing misery of the masses.
Although Marx correctly referred to the role of the workers' revolt and
their organisation in his summary of the historical tendency of
capitalist accumulation, he seems to have too easily believed that this
factor would be prepared 'by the very mechanism of the capitalist
process of production' (i, p. 929). The formation and the growth of this
crucial factor as a precondition for socialism are determined by various
concrete historical and social conditions, as well as by the actual
subjective ability of the leadership of the workers' movement, and
cannot be deduced mechanically from the basic economic theory of
capitalism, even when the so-called law of increasing misery is included.

[Makoto Itoh, The Basic Theory of Capitalism Part IV Socialism, 350]