Δομή του κυττάρου

 ==== Δομή του κυττάρου ====

Τόσο τα προκαρυωτικά όσο και τα ευκαρυωτικά κύτταρα διαθέτουν βασικά χαρακτηριστικά όπως η πλασματική μεμβράνη και το κυτταρόπλασμα. Η πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική επιφάνεια του κυττάρου, που το διαχωρίζει από το περιβάλλον. Το κυτταρόπλασμα είναι το υδατικό περιεχόμενο μέσα στην πλασματική μεμβράνη.

*Πλασματική μεμβράνη:* Είναι όπως οποιαδήποτε άλλη μεμβράνη στο κύτταρο, αλλά παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Δημιουργεί τα όρια του κυττάρου, γι’ αυτό και ονομάζεται και κυτταρική μεμβράνη. Αποτελείται κυρίως από πρωτεΐνες και φωσφολιπίδια. Τα φωσφολιπίδια βρίσκονται σε δύο στρώματα, που ονομάζονται *διπλοστιβάδα*. Οι πρωτεΐνες είναι ενσωματωμένες στο λιπιδικό στρώμα ή προσκολλημένες στην επιφάνειά του. Η πλασματική μεμβράνη είναι ελαστική και πολύ ρευστή λόγω των πρωτεϊνών και των λιπιδίων. Η κύρια λειτουργία της είναι ως «φύλακας»: επιτρέπει σε ορισμένες ουσίες να εισέλθουν ή να εξέλθουν από το κύτταρο.

*Κυτταρόπλασμα και οργανίδια:* Το κυτταρόπλασμα είναι η ημι-στερεή ουσία που υπάρχει στο κύτταρο και δίνει δομή, μέγεθος, σχήμα και θεμέλιο στο κύτταρο. Περιβάλλεται από την πλασματική μεμβράνη. Μέσα στο κυτταρόπλασμα βρίσκονται μικροσκοπικά σώματα, τα οργανίδια, που εκτελούν διάφορες λειτουργίες απαραίτητες για την επιβίωση του κυττάρου.

*Ενδοπλασματικό δίκτυο (ER):* Είναι ένα από τα σημαντικά οργανίδια του κυτταροπλάσματος. Αποτελείται από μια σειρά μεμβρανών που εκτείνονται σε όλο το κυτταρόπλασμα στα ευκαρυωτικά κύτταρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, στο ER υπάρχουν *υπομικροσκοπικά* σώματα, τα ριβοσώματα, που συμμετέχουν στην παραγωγή πρωτεϊνών.

*Αδρό ER:* Σ’ αυτό το ER τα ριβοσώματα βρίσκονται στην επιφάνεια. Το ενδοπλασματικό δίκτυο είναι υπεύθυνο για τη σύνθεση πρωτεϊνών στο κύτταρο. Τα ριβοσώματα είναι υπο-οργανίδια όπου τα αμινοξέα συνδέονται για να σχηματίσουν πρωτεΐνες. Οι χώροι ανάμεσα στις πτυχώσεις της μεμβράνης του ER ονομάζονται δεξαμενές/κιστέρνες (*cisternae*).

*Λείο ER:* Αυτός ο τύπος ER δεν έχει ριβοσώματα.

Άλλο οργανίδιο είναι το *σώμα Golgi ή σύμπλεγμα Golgi (G.A.)*. Το σώμα Golgi αποτελείται από μια σειρά επίπεδων σάκων, συνήθως κυρτωμένων στις άκρες. Οι πρωτεΐνες που έχουν σχηματιστεί στο ER επεξεργάζονται στο G.A. Μετά την επεξεργασία, το τελικό προϊόν απελευθερώνεται από το G.A. Τότε, το G.A. διογκώνεται και αποσπάται για να σχηματίσει μια σταγόνα-κυστίδιο γνωστή ως εκκριτικό κυστίδιο. Τα κυστίδια κινούνται προς την κυτταρική μεμβράνη και είτε ενσωματώνουν το περιεχόμενο πρωτεϊνών στη μεμβράνη, είτε το απελευθερώνουν εκτός κυττάρου.

Άλλο οργανίδιο σχετικό με το Golgi είναι το *λυσόσωμα*, που προέρχεται από το σώμα Golgi. Το λυσόσωμα είναι ένας σάκος ενζύμων στο κυτταρόπλασμα, που χρησιμοποιείται για την πέψη μέσα στο κύτταρο. Τα ένζυμα αυτά διασπούν τα σωματίδια τροφής που εισέρχονται στο κύτταρο και καθιστούν το προϊόν διαθέσιμο για χρήση. Υπάρχουν επίσης οργανίδια στο κυτταρόπλασμα, τα υπεροξειδιοσώματα, που παράγουν ένζυμα για την αποικοδόμηση λιπαρών μορίων.

*Μιτοχόνδρια:* Είναι άλλο ένα οργανίδιο του κυττάρου. Ονομάζεται «ενεργειακό κέντρο του κυττάρου», γιατί αποθηκεύει και απελευθερώνει την ενέργεια του κυττάρου. Η ενέργεια χρησιμοποιείται για τη σύνθεση του ATP (τριφωσφορική αδενοσίνη).

*Πυρήνας:* Τα προκαρυωτικά κύτταρα δεν έχουν πυρήνα, ενώ τα ευκαρυωτικά έχουν πυρήνα στο κυτταρόπλασμα. Ο πυρήνας περιέχει κυρίως DNA (δεσοξυριβονουκλεϊκό οξύ). Το DNA οργανώνεται σε γραμμικές μονάδες που ονομάζονται χρωματίνη. Τα γονίδια είναι οι λειτουργικές περιοχές μέσα στο χρωμόσωμα. Κάθε χρωμόσωμα περιέχει περίπου 1.000.000 γονίδια. Η χρωματίνη είναι περιτυλιγμένη γύρω από πυρηνικές πρωτεΐνες που ονομάζονται ιστόνες. Όταν η χρωματίνη είναι περιτυλιγμένη, σχηματίζονται *χρωμοσώματα*. Τα γονίδια περιέχουν τον κώδικα για όλες τις πρωτεΐνες σε κύτταρο ζώου ή φυτού. Ο πυρήνας περιβάλλεται από εξωτερική μεμβράνη που ονομάζεται *πυρηνική μεμβράνη*, η οποία μοιάζει με την πλασματική σε λειτουργία. Είναι επίσης διπλή, με δύο λιπιδικά στρώματα παρόμοια με αυτά της πλασματικής μεμβράνης. **Οι πόροι στη μεμβράνη επιτρέπουν την επικοινωνία του πυρήνα με το κυτταρόπλασμα.**

Τα προκαρυωτικά κύτταρα δεν έχουν πυρήνα αλλά διαθέτουν DNA που υπάρχει ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα. Στα βακτήρια, ένα μονοβρογχικό χρωμόσωμα αποτελείται από 4.000 γονίδια.

Στα φυτικά κύτταρα υπάρχουν οργανίδια που ονομάζονται *χλωροπλάστες*, οι οποίοι δίνουν στα φυτά το πράσινο χρώμα. Οι χλωροπλάστες συμμετέχουν στη διαδικασία της *φωτοσύνθεσης*.

Κατά τη φωτοσύνθεση, οι χλωροπλάστες μετατρέπουν την ενέργεια του ηλιακού φωτός σε ενέργεια μορίων υδατανθράκων. Η ηλιακή ενέργεια έρχεται υπό μορφή *φωτονίων*, δηλαδή πακέτων ενέργειας που μετατρέπονται σε ενέργεια υδατανθράκων. Οι χλωροπλάστες περιέχουν το πράσινο χρωστικό *χλωροφύλλη*. Επειδή τα μόρια χλωροφύλλης απορροφούν τις περισσότερες ακτινοβολίες εκτός από το πράσινο, αντανακλούν πράσινο φως και φαίνονται πράσινα στα μάτια μας. Η χλωροφύλλη βρίσκεται συνήθως στα μέρη του φυτού που δέχονται φως, π.χ. τα φύλλα και ο βλαστός. Αντίθετα, οι ρίζες δεν έχουν χλωροπλάστες, γι’ αυτό δεν είναι πράσινες.

*Κυτταροσκελετός:* Είναι ένα διασυνδεδεμένο σύστημα ινών και νήματος που δίνουν δομή στο κύτταρο. Τα κύρια στοιχεία του είναι τα μικροσωληνάρια, τα μικρονημάτια και τα ενδιάμεσα νήματα. Όλα αποτελούνται από *πρωτεΐνες*.

*Κεντριόλιο:* Άλλο οργανίδιο κυλινδρικού σχήματος που εμφανίζεται σε ζεύγη. Συμμετέχει στη διαίρεση του κυττάρου.

*Κενοτόπιο (Vacuole):* Στα φυτικά κύτταρα, το κενοτόπιο καταλαμβάνει περίπου 75% του όγκου. Αποθηκεύει θρεπτικά στοιχεία και τοξικά απόβλητα. Αν η πίεση αυξηθεί, μπορεί να αυξήσει το μέγεθος του κυττάρου, προκαλώντας πρήξιμο ή και καταστροφή αν υπερβεί τα όρια.

Πολλά κύτταρα έχουν προσαρτημένες δομές, τα *μαστίγια (flagella)* ή τους *κροσσούς (cilia)*. Τα μαστίγια υπάρχουν στα μονοκύτταρα φυτά και πρωτόζωα, ενώ οι κροσσοί στα ζωικά κύτταρα. Τα μαστίγια είναι μακριές τρίχες που βοηθούν στην κίνηση, π.χ. στα σπερματοζωάρια. Οι κροσσοί είναι μικρότεροι και πιο πολυάριθμοι. Κινούνται κυματικά για να μετακινούν το κύτταρο (προκαρυώτες όπως. παραμέσια) ή υγρά γύρω από αυτό (π.χ. επιθηλιακά κύτταρα αναπνευστικού). Αυτά τα κύτταρα βοηθούν στην απομάκρυνση σωματιδίων από τον σωλήνα.

*Κυτταρικό τοίχωμα:* Τα φυτικά κύτταρα έχουν κυτταρικό τοίχωμα έξω από την πλασματική μεμβράνη. Στα βακτήρια είναι παχύ και άκαμπτο, δίνοντας σχήμα. Στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς διαφέρει ανά είδος. Στους μύκητες είναι φτιαγμένο από *χιτίνη*, ενώ στα φυτικά κύτταρα από *κυτταρίνη*. Το κυτταρικό τοίχωμα στηρίζει και προστατεύει το κύτταρο από μηχανική πίεση. Δεν είναι ημιπερατή μεμβράνη όπως η πλασματική. **Στον άνθρωπο, το ανοσοποιητικό αναγνωρίζει το κυτταρικό τοίχωμα των βακτηρίων ως ξένο και το καταστρέφει.**

URL: https://web.archive.org/web/20251114022831/https://lisacruz2.tripod.com/id28.html