Το γεγονός ότι απαιτείται κάποιος χρόνος για να φτάσουν στον εγκέφαλό μας τα σήματα που παράγονται στα αισθητήρια όργανά μας, σημαίνει επίσης ότι ο εγκέφαλός μας χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα για να επεξεργαστεί αυτά τα σήματα και να παραγάγει, ως απόκριση σε αυτά, την αντίστοιχη εμπειρία.

Το γεγονός ότι απαιτείται κάποιος χρόνος για να φτάσουν στον εγκέφαλό μας τα σήματα που παράγονται στα αισθητήρια όργανά μας, σημαίνει επίσης ότι ο εγκέφαλός μας χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα για να επεξεργαστεί αυτά τα σήματα και να παραγάγει, ως απόκριση σε αυτά, την αντίστοιχη εμπειρία. Τα ευρήματα της ψυχοφυσικής υποδηλώνουν ότι μπορεί να απαιτούνται μόλις 60 χιλιοστά του δευτερολέπτου (msec), ή ακόμη και έως 500 χιλιοστά του δευτερολέπτου, για να φτάσει ένα ερέθισμα στη συνείδηση (ή να προκαλέσει εμπειρία), ανάλογα με το υποκείμενο, το είδος του ερεθίσματος, την αισθητηριακή τροπικότητα και το έργο που το υποκείμενο προσπαθεί να εκτελέσει.

it takes some time
for signals produced in our sensory organs to reach our brains, it also
takes our brains some time to process these signals and produce the
appropriate experience in response to them. Results from psychophysics
suggest that it can take as little as 60 msec, or as long as 500 msec,
for a stimulus to reach (or produce) experience, depending on the
subject, type of stimulus, sensory modality, and the task the subject is
attempting to perform.^[23
https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-temporal/notes.html#note-23]

 

Όταν το υποκείμενο έχει μια αντιληπτική εμπειρία, βρίσκεται σε άμεση επίγνωση ή σε σχέση άμεσης εξοικείωσης (acquaintance) με ένα αισθητηριακό δεδομένο, ακόμη και αν η εμπειρία είναι ψευδαισθητική ή παραισθητική.

Οι εμπειρίες κάθε είδους έχουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που τις καθιστά εγγενώς διαφορετικές από καταστάσεις της συνείδησης, όπως η σκέψη. Μια εύλογη άποψη είναι ότι αυτή η διαφορά εξηγείται από το γεγονός ότι, όταν ένα υποκείμενο έχει μια εμπειρία, έχει κατά κάποιον τρόπο άμεση επίγνωση ενός συνόλου **φαινομενικών ποιοτήτων** (*phenomenal qualities*). Για παράδειγμα, όταν βλέπει, πιάνει και γεύεται ένα μήλο, το υποκείμενο μπορεί να έχει άμεση επίγνωση ενός ερυθροπράσινου σφαιρικού σχήματος, μιας ορισμένης αίσθησης λειότητας στην αφή και μιας γλυκιάς γευστικής αίσθησης.

Τέτοιες φαινομενικές ποιότητες είναι επίσης άμεσα παρούσες στις παραισθήσεις. Σύμφωνα με τη θεωρία των αισθητηριακών δεδομένων (*sense-data theory*), οι φαινομενικές ποιότητες ανήκουν σε οντότητες που ονομάζονται **αισθητηριακά δεδομένα** (*sense-data*). Όταν το υποκείμενο έχει μια αντιληπτική εμπειρία, βρίσκεται σε άμεση επίγνωση ή σε σχέση **άμεσης εξοικείωσης** (*acquaintance*) με ένα αισθητηριακό δεδομένο, ακόμη και αν η εμπειρία είναι ψευδαισθητική ή παραισθητική. Το αισθητηριακό δεδομένο είναι ένα αντικείμενο που είναι άμεσα παρόν στην εμπειρία και διαθέτει τις ιδιότητες με τις οποίες εμφανίζεται.

Experiences of all kinds have a distinctive character, which marks them
out as intrinsically different from states of consciousness
<https://www.iep.utm.edu/consciou/> such as thinking. A plausible view
is that the difference should be accounted for by the fact that, in
having an experience, the subject is somehow immediately aware of a
range of phenomenal qualities. For example, in seeing, grasping and
tasting an apple, the subject may be aware of a red and green spherical
shape, a certain feeling of smoothness to touch, and a sweet sensation.
Such phenomenal qualities are also immediately present in
hallucinations. According to the sense-data theory, phenomenal qualities
belong to items called “sense-data.” In having a perceptual experience
the subject is directly aware of, or acquainted with, a sense-datum,
even if the experience is illusory or hallucinatory. The sense-datum is
an object immediately present in experience. It has the qualities it
appears to have.
[Sense-Data | Internet Encyclopedia of Philosophy](https://www.iep.utm.edu/sense-da/)

Tabula rasa

== Tabula rasa ==

Από την απόρριψη του έμφυτου χαρακτήρα των ιδεών (innatism: εμφυτισμός) από τον Locke προκύπτει ότι κάθε γνώση (και κάθε έννοια) πρέπει να προέρχεται από την εμπειρία. Εκεί όπου ο Leibniz παρομοιάζει τον νου κατά τη γέννηση με ένα κομμάτι μαρμάρου που ήδη φέρει φλέβες στο εσωτερικό του, ο Locke υποστηρίζει ότι ο νους κατά τη γέννηση είναι μια *tabula rasa* — μια λευκή πλάκα, ένας άγραφος πίνακας.

Ο Locke υποστηρίζει ότι ο νους κατά τη γέννηση δεν περιέχει καμία ιδέα, σκέψη ή έννοια. Αν παρατηρήσει κανείς, για παράδειγμα, ένα νεογέννητο βρέφος, δεν υπάρχει καμία ένδειξη που να μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι διαθέτει *οποιαδήποτε* γνώση — ή οποιεσδήποτε έννοιες — πέρα από εκείνες που έχει βιώσει εμπειρικά, όπως η «πείνα, η δίψα, η ζεστασιά και ορισμένοι πόνοι».

Αντίθετα, λέει ο Locke, κάθε γνώση προέρχεται από δύο είδη *εμπειρίας*:

* **Αίσθηση (Sensation):** Οι αισθητηριακές μας αντιλήψεις — ό,τι βλέπουμε, ακούμε, οσφραινόμαστε, γευόμαστε κ.λπ.
* **Αναστοχασμός (Reflection):** Η εμπειρία των ίδιων των νοητικών μας διεργασιών — το να σκεπτόμαστε, να επιθυμούμε, να πιστεύουμε κ.ο.κ.

It follows from Locke’s rejection of innatism <https://web.archive.org/web/20260430221717/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/nature-of-knowledge/#Innate> that all knowledge (and concepts)
must come from experience. Where Leibniz compares the mind at birth to a
block of marble with veins already in it, Locke says the mind at birth
is a /‘tabula rasa’/–*a blank slate*.

Locke argues that the mind at birth contains no ideas, thoughts, or
concepts. If you observe a newborn baby, for example, there is no
evidence to suspect it has /any/ knowledge – or any concepts – except
those it has experienced, such as “hunger, and thirst, and warmth, and
some pains”.

Instead, says Locke, all knowledge comes from two types of /experience/:

* Sensation: Our sense perceptions – what we see, hear, smell, taste, etc.
* Reflection: Experience of our own minds – thinking, wanting, believing etc.

[Knowledge from Reason - Philosophy A Level](https://web.archive.org/web/20260430221717/https://philosophyalevel.com/aqa-philosophy-revision-notes/nature-of-knowledge/)

Μάθηση [Σταύρος Ν. Δημητριάδης]

1.1.2. Μάθηση
 
Η *μάθηση* (Bικιπαίδεια, 
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%AC%CE%B8%CE%B7%CF%83%CE%B7> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Learning> είναι μια πολυσύνθετη κεντρική λειτουργία του νοήμονος όντος σημαντική για 
την  επιβίωση.  Μπορεί  να  περιγραφεί  ως  μια  νευροψυχολογική  διαδικασία  κατά  την  οποία  επιτυγχάνεται  μια 
σχετικά  σταθερή  αλλαγή  στη  συμπεριφορά  του  όντος,  η  οποία  έχει  ως  βάση  αντίστοιχες  αλλαγές  στο  νευρικό 
σύστημα  και  προκύπτει  ως  αποτέλεσμα  συσσώρευσης  εμπειρίας,  δηλ.  επανάληψης  και  νοητικής  επεξεργασίας 
βιωμάτων. 
Ο  σύνθετος  όρος  «νευροψυχολογική  διαδικασία»  υποδηλώνει  πως  η  μάθηση  μπορεί  να  αναλυθεί  και  να 
περιγραφεί σε δύο –τουλάχιστον– συνδεδεμένα επίπεδα: 
 
(1)  το νευρολογικό επίπεδο, δηλ. με όρους λειτουργίας του νευρικού
συστήματος, και  
(2)  το  ψυχολογικό  επίπεδο,  δηλ.  με  όρους  και  περιγραφές  που  αναφέρονται  σε  ψυχολογικές 
λειτουργίες και διεργασίες. 
 
/Νευρολογικό  επίπεδο:/*  *Η  προσέγγιση  αυτή  αναλύει  το  φαινόμενο  της  μάθησης  ως  νευρολογικό  ή  νευρο-
φυσιολογικό φαινόμενο, δηλαδή  από την οπτική των σχετικών λειτουργιών του νευρικού συστήματος. Η μάθηση 
αφορά (επηρεάζει, διαμορφώνει και εξαρτάται από) την κατάσταση του νευρικού συστήματος. Το νευρικό σύστημα 
(Βικιπαίδεια,  
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%B5%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CF%83%CF%8D%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%B1> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Nervous_system>  του  έμβιου  νοήμονος  όντος  προσφέρει  το  βιολογικό  υπόστρωμα  χάρη  στο  οποίο  είναι 
δυνατή  η  ανάπτυξη  εσωτερικών  καταστάσεων  (νοητικών  δομών)  που  αποτελούν  τη  βάση  για  τη  μελλοντική 
συμπεριφορά του όντος. 
Το ανθρώπινο νευρικό σύστημα διακρίνεται σε αρκετά μέρη. Ένα από αυτά, το /κεντρικό νευρικό σύστημα/, 
περιλαμβάνει
τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Συνήθως (και στο πλαίσιο της δικής
μας προσέγγισης στο βιβλίο 
αυτό) μας ενδιαφέρουν οι μορφές μάθησης που αφορούν τις εγκεφαλικές λειτουργίες της νόησης. Η μάθηση όμως 
στη γενικότερη έκφρασή της σχετίζεται με το συνολικό νευρικό σύστημα. 
/Ψυχολογικό επίπεδο:/*  *Η  προσέγγιση  αυτή  αναλύει το φαινόμενο της  μάθησης  ως  ψυχολογικό  φαινόμενο, 
δηλ.  εστιάζοντας  στο  επίπεδο  περιγραφής  ψυχολογικών  μηχανισμών  και  λειτουργιών,  χωρίς  απαραίτητα  να 
ασχολείται  με  το  χαμηλότερο  νευροφυσιολογικό  επίπεδο  των  φαινομένων.  Η  μάθηση  αναλύεται  ως  ένα 
πολυσύνθετο φαινόμενο που επηρεάζει συνολικά την ψυχολογική διάσταση του ανθρώπινου όντος και προκύπτει 
ως  αποτέλεσμα  της  συντονισμένης  λειτουργίας  πολλών  ψυχολογικών  διεργασιών  (π.χ.  προσοχή,  επεξεργασία 
πληροφορίας  στη  μνήμη  εργασίας,  κωδικοποίηση  γνώσεων  και  πληροφοριών  και  ανάκλησή  τους  από  τη 
μακροπρόθεσμη μνήμη κ.λπ.). Σημαντικός κλάδος της ψυχολογίας που εστιάζει στη μελέτη νοητικών φαινομένων 
που αφορούν τη μάθηση είναι η Γνωστική Ψυχολογία (Cognitive Psychology). 

[Σταύρος Ν. Δημητριάδης, https://ctl.unit.uoi.gr/wp-content/uploads/2023/10/dimitriadis-2015.pdf]

Φαινομενολογία και συνείδηση: μια ενεργητική, όχι παθητική, σχέση (philosophy.institute)

## Φαινομενολογία και συνείδηση: μια ενεργητική, όχι παθητική, σχέση

Μία από τις σημαντικότερες ενοράσεις της φαινομενολογίας είναι ότι η συνείδηση δεν αποτελεί έναν παθητικό καθρέφτη του κόσμου. Είναι ενεργητική, συγκροτητική και σημασιοδοτική. Η [Routledge Encyclopedia of Philosophy](https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/consciousness-phenomenology-of/v-1) επισημαίνει ότι οι φαινομενολόγοι περιγράφουν τον τρόπο με τον οποίο οι δομές της αποβλεπτικότητας, της αυτοσυνείδησης, της χρονικότητας, της προσοχής, της ενσωμάτωσης και της διυποκειμενικότητας καθιστούν από κοινού δυνατή τη συνείδησή μας των κοσμικών πραγμάτων, καταστάσεων και συμβάντων.

Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, ο κόσμος δεν αποτυπώνεται απλώς στον νου. Αντιθέτως, αυτό που βιώνουμε ως «κόσμο» είναι πάντοτε ήδη διαμορφωμένο από τις δομές της συνείδησης — από την προσοχή μας, τον προσανατολισμό του έμψυχου σώματός μας, τη χρονική μας θέση και το πολιτισμικό μας υπόβαθρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κόσμος είναι μια μυθοπλασία· σημαίνει ότι η εμπειρία είναι πάντοτε μια ερμηνευμένη, δομημένη και εμποτισμένη με σημασία εμπλοκή με ό,τι υπάρχει.

Ο Maurice Merleau-Ponty επέκτεινε αυτή την ενόραση δίνοντας έμφαση στον ρόλο του *έμψυχου σώματος* στη διαμόρφωση της εμπειρίας. Στο εμβληματικό έργο του Phenomenology of Perception (1945), υποστήριξε ότι ο πρωταρχικός τρόπος του είναι μας μέσα στον κόσμο δεν πραγματώνεται μέσω της αφηρημένης σκέψης, αλλά μέσω της ενσώματης δράσης και της συνείδησης του έμψυχου σώματος [Stanford Encyclopedia of Philosophy – Phenomenology](https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/) — μέσω του τρόπου με τον οποίο κινούμαστε, προσανατολιζόμαστε στον χώρο και συναντούμε τα αντικείμενα διά της φυσικής μας παρουσίας.

## Phenomenology and consciousness: an active, not passive, relationship

One of phenomenology’s most important insights is that consciousness is
not a passive mirror of the world. It is active, constitutive, and
meaning-giving. The Routledge Encyclopedia of Philosophy <https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/consciousness-phenomenology-of/v-1> notes that phenomenologists describe how structures of
intentionality, self-awareness, temporality, attention, embodiment, and
intersubjectivity together make possible our consciousness of worldly
things, situations, and events.

According to this view, the world does not simply imprint itself on the
mind. Instead, what we experience as “the world” is always already
shaped by the structures of consciousness – by our attention, our bodily
orientation, our temporal position, and our cultural background. This
does not mean the world is a fiction; it means that experience is always
an interpreted, structured, meaning-laden engagement with what is there.

Maurice Merleau-Ponty extended this insight by emphasizing the role of
the *body* in shaping experience. In his landmark /Phenomenology of
Perception/ (1945), he argued that our primary way of being in the world
is not through abstract thought but through embodied action and bodily
awareness <https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/> – the way
we move, orient ourselves in space, and encounter objects through our
physical presence.

[The Core Principles of Phenomenology in Philosophy • Philosophy Institute](https://philosophy.institute/research-methodology/core-principles-phenomenology-philosophy/)

Στην καρδιά της φαινομενολογίας βρίσκεται η δέσμευση να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η εμπειρία πρώτου προσώπου ως φιλοσοφικό θέμα

Στην καρδιά της φαινομενολογίας βρίσκεται η δέσμευση να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η εμπειρία πρώτου προσώπου ως φιλοσοφικό θέμα. Όπως εξηγεί μια [εισαγωγική παρουσίαση της φαινομενολογίας](https://1000wordphilosophy.com/2025/07/12/phenomenology/), ο στόχος της δεν είναι να εξηγήσει γιατί συμβαίνουν τα πράγματα ή από τι αποτελούνται, αλλά να περιγράψει λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο τα φαινόμενα καθίστανται παρόντα στη συνείδηση από την οπτική των ανθρώπων που βιώνουν την εμπειρία.

Αυτό συνιστά μια σημαντική απόκλιση από τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη επιστήμη προσεγγίζει συνήθως την ανθρώπινη εμπειρία. Όταν αισθάνεσαι θλίψη, η νευροεπιστήμη μπορεί να την εξηγήσει με όρους νευροχημικών μεταβολών. Η φαινομενολογία, αντίθετα, ρωτά: πώς είναι η θλίψη εκ των ένδον; Ποια είναι η δομή της; Πώς βιώνεται διαφορετικά ο χρόνος όταν πενθείς; Πώς συμβαίνει ο κόσμος να φαίνεται ότι χάνει το χρώμα ή το βάρος του; Αυτά είναι φαινομενολογικά ερωτήματα — και δεν μπορούν να απαντηθούν από μια εξωτερική σκοπιά.

At the heart of phenomenology is a commitment to taking first-person
experience seriously as a philosophical subject. As one introductory
account explains <https://1000wordphilosophy.com/2025/07/12/phenomenology/>, the goal of phenomenology is not to explain why things
happen or what they are made of, but to describe in detail how phenomena
become present to consciousness from the perspective of people living
through the experience.

This is a meaningful departure from how modern science typically
approaches human experience. When you feel grief, neuroscience might
explain it in terms of neurochemical shifts. Phenomenology instead asks:
what is grief /like/ from the inside? What is its structure? How does
time feel different when you are grieving? How does the world seem to
lose its color or weight? These are phenomenological questions – and
they cannot be answered from the outside.

[The Core Principles of Phenomenology in Philosophy • Philosophy Institute](https://philosophy.institute/research-methodology/core-principles-phenomenology-philosophy/) 

Δεδομένης της διαβάθμισης των επιπέδων τυποποίησης, καθίσταται φανερό ότι, σε τελική ανάλυση, κάθε τυπικός όρος αναφέρεται, είτε άμεσα είτε μέσω ενδιάμεσων αναφορών, σε ατομικά αντικείμενα που ανήκουν στον κόσμο της εμπειρίας.

“Given 
the  gradation  of  levels  of  formalization  it  becomes  apparent  that  in  the  final  analysis 
every  formal  term  has  reference,  either  directly  or  through  intermediary  referrals,  to 
individual objects which pertain to the world of experience.”46 

46 Gurwitsch 1951: 353. 
 
«Δεδομένης της διαβάθμισης των επιπέδων τυποποίησης, καθίσταται φανερό ότι, σε τελική ανάλυση, κάθε τυπικός όρος αναφέρεται, είτε άμεσα είτε μέσω ενδιάμεσων αναφορών, σε ατομικά αντικείμενα που ανήκουν στον κόσμο της εμπειρίας.»¹

¹ Aron Gurwitsch, 1951, σ. 353.

Τα νοητικά ενεργήματα είναι ακριβώς ο σύνδεσμος «εξαιτίας του οποίου και μόνο οι λέξεις μας δείχνουν πέρα τον εαυτό τους στα πράγματα στον κόσμο».

Για την ώρα, όμως, παραμένει το ερώτημα αν αυτά που αποκηρύσσουν το νοητικό
στην πραγματικότητα δε χάνουν το πιο σημαντικό πράγμα που υποτίθεται
ότι φυλάσσουν, δηλαδή, τη γλώσσα ως μια σημαίνουσα, //ζωντανή//
εμπειρία. Η γλώσσα στην ουσιαστική χρήση της είναι κάτι παραπάνω από σωστή
ονομασία και επικοινωνία μέσα στο δεσμευμένο από κανόνες κύκλωμα του γλωσσικού παιχνιδιού.
Ένας υπολογιστής ή μια μηχανή λέξεων μπορεί να επιτελέσει τέτοιες λειτουργίες εξίσου καλά με έναν
ανθρώπινο ομιλητή. Πέρα από αυτή τη λεκτικά ακριβή, αλλά στην ουσία μηχανική
επιτέλεση, πρέπει να υπάρχει η διαδικασία της ανθρώπινης κατανόησης — της
κατάστασης που απλώνεται στο χρόνο και στο χώρο. Αυτός ο χωροχρονικός
ορίζοντας είναι ο //κόσμος// στον οποίο ζούμε, και για τον οποίο ο Husserl
εισήγαγε τον μοναδικά σημαντικό (resonant) όρο «βιόκοσμος». <nb/>Τα νοητικά ενεργήματα είναι
ακριβώς ο σύνδεσμος «εξαιτίας του οποίου και μόνο οι λέξεις μας δείχνουν πέρα
τον εαυτό τους στα πράγματα στον κόσμο».

[Kah Kyung Cho, HISTORY AND SUBSTANCE OF LOGICAL INVESTIGATIONS] 

Μια αναγκαία συνθήκη ώστε η εμπειρία E να αποτελεί παρουσίαση της ιδιότητας P είναι να υπάρχει αιτιακή σύνδεση στις κανονικές περιπτώσεις.

Μια αναγκαία συνθήκη ώστε η εμπειρία /E/ να αποτελεί παρουσίαση της ιδιότητας /P/ είναι να υπάρχει αιτιακή σύνδεση στις κανονικές περιπτώσεις. (Jackson 1998: 89)

[A] necessary condition for experience /E/ to be the presentation of property /P/ is that there be a causal connection in normal cases. (Jackson 1998: 89)

/From Metaphysics to Ethics: A Defence of Conceptual Analysis/, Oxford: Clarendon. doi:10.1093/0198250614.001.0001 

Η διανοητική ζωή του ανθρώπου συνίσταται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην υποκατάσταση της αντιληπτικής τάξης, μέσα στην οποία αρχικά δίδεται η εμπειρία του, από μια εννοιολογική τάξη.

«Η διανοητική ζωή του ανθρώπου συνίσταται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην υποκατάσταση της αντιληπτικής τάξης, μέσα στην οποία αρχικά δίδεται η εμπειρία του, από μια εννοιολογική τάξη.»

"The intellectual life of man consists almost wholly in his substitution of a conceptual order for the perceptual order in which his experience originally comes."

— William James

Αντίληψη και Εμπειρία (G. J. Mattey)

Αντίληψη και Εμπειρία

* Όλα τα ζώα διαθέτουν γνώση δυνάμει, καθ’ όσον έχουν αντίληψη
    * Μπορούν να έχουν γνώση μέσω της αντίληψης αυτού που είναι παρόν σε αυτά
* Μερικά ζώα μπορούν να επεκτείνουν τη γνώση τους μέσω της μνήμης
* Ένας αριθμός μνημών συνιστά την εμπειρία
* Συνεπώς, η αντίληψη αποτελεί τη βάση κάθε γνώσης

[http://hume.ucdavis.edu/mattey/phi021/PostAn_Topics.ppt]