Ο θεμελιώδης σκοπός του σοσιαλισμού πρέπει, επομένως, να είναι η κατάργηση της εμπορευματικής μορφής της εργατικής δύναμης. Μόλις οι άμεσοι παραγωγοί αποκατασταθούν ως υποκείμενα —και όχι ως αντικείμενα— της παραγωγής, η αύξηση της παραγωγικής ισχύος θα μπορούσε να προσαρμόζεται στον αριθμό των εργαζομένων, αντί να ισχύει το αντίστροφο. Αυτή η αλλαγή θα καθιστούσε βεβαίως εφικτή την άνοδο του βιοτικού επιπέδου της εργατικής τάξης και την κατάργηση της κακής κατανομής της εργατικής δύναμης που χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό. Ωστόσο, όλες αυτές οι αλλαγές και αναπροσαρμογές πρέπει να θεωρηθούν ως επακόλουθο της κατάργησης της εμπορευματικής μορφής της εργατικής δύναμης, ως της τελικής και ανώτατης μορφής της αλλοτρίωσης των εκμεταλλευόμενων εργαζομένων στις ταξικές κοινωνίες. Ο σοσιαλισμός οφείλει να είναι «μια ένωση ελεύθερων ατόμων» (*Κεφάλαιο*, τόμ. Ι, σελ. 171), και όχι μια κοινωνία ελεγχόμενη και διοικούμενη από κρατικούς γραφειοκράτες.
[Makoto Itoh-2021-Value and Crisis]
Κατά τη γνώμη μου, το ίδιο το όραμα του Μαρξ για τη μετάβαση σε μια σοσιαλιστική κοινωνία προϋποθέτει ορισμένες συνθήκες οι οποίες υπήρξαν σε μεγάλο βαθμό απούσες από όλα τα «πειράματα σοσιαλιστικής οικοδόμησης» κατά τον τελευταίο αιώνα: ένα επαναστατικό εργατικό κίνημα, το οποίο να προωθεί το απελευθερωτικό του σχέδιο σε παγκόσμια κλίμακα· μια λειτουργούσα δημοκρατία των συνεταιρισμένων παραγωγών και καταναλωτών· ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο επίπεδο παραγωγικότητας· η ύπαρξη άφθονου «ελεύθερου χρόνου» που να επιτρέπει την πλήρη συμμετοχή των εργαζομένων σε πολιτικές, πολιτισμικές και κοινωνικές δραστηριότητες· και έναν καλά διαρθρωμένο σοσιαλιστικό διεθνή καταμερισμό της εργασίας.
[Murray Smith - 2019 - Invisible Leviathan / Marx's Law of Value in the Twilight of Capitalism: 16]
Και τέλος, την ίδια εντυπωσιακή διαφάνεια προσφέρει επίσης η «ένωση των ελεύθερων ατόμων» του μέλλοντος, «η οποία δαπανά τις πολλαπλές μορφές της εργατικής δύναμης σε πλήρη αυτοσυνείδηση ως ενιαία εργατική δύναμη»:
> «Το συνολικό προϊόν της ένωσης είναι *κοινωνικό* προϊόν. Ένα μέρος αυτού του προϊόντος χρησιμεύει ως νέα μέσα παραγωγής και παραμένει κοινωνικό. Ένα άλλο μέρος καταναλώνεται από τα μέλη της ένωσης ως μέσα συντήρησης. Αυτό το μέρος πρέπει, επομένως, να διανεμηθεί μεταξύ τους. Ο τρόπος αυτής της διανομής θα διαφέρει ανάλογα με το είδος της κοινωνικής οργάνωσης της παραγωγής και το αντίστοιχο επίπεδο κοινωνικής ανάπτυξης που έχουν επιτύχει οι παραγωγοί.»
Παρότι αυτό ενδέχεται να διαφέρει, η κοινωνική μορφή δεν παρουσιάζει τίποτε το μυστηριώδες:
> «Οι κοινωνικές σχέσεις των μεμονωμένων παραγωγών τόσο προς την εργασία τους όσο και προς τα προϊόντα της εργασίας τους είναι εδώ διαφανείς, τόσο στην απλότητα της παραγωγής όσο και στη διανομή τους.»^16
[Roman Rosdolsky - The Making of Marx's Capital, 558]
Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026
δημοκρατία των συνεταιρισμένων παραγωγών και καταναλωτών
Κυριακή 7 Ιουνίου 2026
Η ανάπτυξη ενός οργανωμένου και ταξικά συνειδητού εργατικού κινήματος αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για την σοσιαλιστική επανάσταση.
Επιπλέον, η κατάρρευση του καπιταλισμού και η μετάβασή του στον σοσιαλισμό δεν είναι θεωρητικά εγγυημένες ως μια μορφή μηχανικής και αυτόματης διεργασίας, ακόμη και αν θεωρηθεί δεδομένη η πόλωση της καπιταλιστικής κοινωνίας και η αυξανόμενη αθλιότητα. Η ανάπτυξη ενός οργανωμένου και ταξικά συνειδητού εργατικού κινήματος αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για την σοσιαλιστική επανάσταση. Η προϋπόθεση αυτή δεν πληρούται αυτόματα μέσω της εντεινόμενης εξαθλίωσης των μαζών. Αν και ο Μαρξ αναφέρθηκε ορθώς στον ρόλο της εξέγερσης και της οργάνωσης των εργατών στη σύνοψή του περί της ιστορικής τάσης της καπιταλιστικής συσσώρευσης, φαίνεται πως πίστευε υπερβολικά εύκολα ότι αυτός ο παράγοντας θα παραχθεί «από τον ίδιο τον μηχανισμό της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας» (Τόμ. Ι, σελ. 929). Ο σχηματισμός και η ανάπτυξη αυτού του κρίσιμου παράγοντα ως προϋπόθεσης του σοσιαλισμού καθορίζονται από ποικίλες συγκεκριμένες ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, καθώς και από την πραγματική υποκειμενική ικανότητα της ηγεσίας του εργατικού κινήματος· και δεν μπορούν να συναχθούν μηχανιστικά από τη βασική οικονομική θεωρία του καπιταλισμού, ακόμη και αν συμπεριληφθεί ο λεγόμενος νόμος της αυξανόμενης εξαθλίωσης.
Moreover, the collapse of capitalism and its
transformation into socialism are not theoretically guaranteed as a sort
of mechanical automatic process, even if the polarisation of a
capitalist society with its increasing immiserisation is given. The
growth of an organised class-conscious workers' movement is an essential
precondition for a socialist revolution. This precondition may not
automatically be met through the increasing misery of the masses.
Although Marx correctly referred to the role of the workers' revolt and
their organisation in his summary of the historical tendency of
capitalist accumulation, he seems to have too easily believed that this
factor would be prepared 'by the very mechanism of the capitalist
process of production' (i, p. 929). The formation and the growth of this
crucial factor as a precondition for socialism are determined by various
concrete historical and social conditions, as well as by the actual
subjective ability of the leadership of the workers' movement, and
cannot be deduced mechanically from the basic economic theory of
capitalism, even when the so-called law of increasing misery is included.
[Makoto Itoh, The Basic Theory of Capitalism Part IV Socialism, 350]