Στο Κεφάλαιο ο Μαρξ διατύπωσε τη χρηματική θεωρία του της αξίας και
του κεφαλαίου στα τέσσερα πρώτα κεφάλαια του 1ου τόμου.
ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ, ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ, Τόμος Πρώτος, Ανατύπωση: Μάης 2002, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕΒΕ
ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΠΡΟΤΣΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ / ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑ
Κεφάλαιο πρώτο. ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ.............
49
1. Οι δυό παράγοντες του εμπορεύματος : αξία χρήσης
και αξία (ουσία της αξίας, μέγεθος της αξίας).............
49
2. Ό διπλός χαρακτήρας της εργασίας πού περιέχεται
στα εμπορεύματα.....................
55
3. Ή μορφή της αξίας ή η ανταλλαχτική αξία........
61
Α. Ή απλή, μεμονωμένη ή τυχαία μορφή της αξίας.....
62
1. Οι δυό πόλοι της έκφρασης τής αξίας : σχετική
μορφή της αξίας και ισοδύναμη μορφή...........
62
2. Ή σχετική μορφή της αξίας...........
63
α) Περιεχόμενο της σχετικής μορφής της αξίας ....
63
β) Ποσοτικός καθορισμός της σχετικής μορφής της αξίας
67
3. Ή ισοδύναμη μορφή . . .............
69
4. Τό σύνολο της απλής μορφής της αξίας.......
74
Β. Ή ολική ή αναπτυγμένη μορφή της αξίας....... .
76
1. Ή αναπτυγμένη σχετική μορφή τής αξίας......
76
2. Ή ιδιαίτερη ισοδύναμη μορφή..........
77
3. Ελλείψεις της υλικής ή αναπτυγμένης μορφής τής
αξίας 78
Γ. Γενική μορφή της αξίας............... 79
1. Παραλλαγμένος χαρακτήρας της μορφής της αξίας ... 79
2. Σχέση εξέλιξης ανάμεσα στη σχετική μορφή της αξίας και
στην ισοδύναμη μορφή............. 81
3. Πέρασμα από τη γενική μορφή τής αξίας στη χρηματική
μορφή................... 82
Δ. Χρηματική μορφή................ 83
4. Ό φετιχικός χαρακτήρας του εμπορεύματος και το μυστικό του 84
Κεφάλαιο δεύτερο. ΤΟ ΠΡΟΤΣΕΣ ΤΗΣ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ..... 98
Κεφάλαιο τρίτο. ΤΟ ΧΡΗΜΑ, Ή Η ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΤΩΝ
ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ....................107
1. Μέτρο των αξιών.................107
(Τιμή, σελ. 108.—Κλίμακα των τιμών, σελ. 110.—Υπολογιστικά ονόματα τού
χρήματος, χρήμα υπολογισμού, σελ. 113.—Ποσοτική ασυμφωνία ανάμεσα στο
μέγεθος της αξίας και την τιμή, σελ. 115.— Ποιοτική ασυμφωνία ανάμεσα
τους, σελ. 115.—Ή τιμή είναι απλώς ιδεατή μορφή της αξίας του
εμπορεύματος, σελ. 116).
2. Μέσο κυκλοφορίας.................116
α) Μεταμόρφωση των εμπορευμάτων...........116
(Κυκλική κίνηση Ε—Χ—Ε, σελ. 118.—Πούληση : Ε—Χ, σελ. 118.—Αγορά : Χ—Ε,
σελ. 122.—Συνολική μεταμόρφωση ενός εμπορεύματος, σελ. 123.—Κυκλοφορία
των εμπορευμάτων, σελ. 121—Διαφορά ανάμεσα στην κυκλοφορία των
εμπορευμάτων και την ανταλλαγή προϊόντων, σελ. 124).
β) Ή κυκλοφορία τού χρήματος............127
(Μεταμόρφωση τού εμπορεύματος και κίνηση του χρήματος, σελ. 127.—Διπλή
αλλαγή θέσης του χρήματος, σελ. 129.—Ποσότητα τού χρήματος που
κυκλοφορεί, σελ. 129.—Ταχύτητα κυκλοφορίας, σελ. 132.—Ρευστότητα και
σταμάτημα τής κυκλοφορίας, σελ. 133.—Παράγοντες πού καθορίζουν τη μάζα
τού χρήματος πού κυκλοφορεί, σελ. 134).
γ) Τό νόμισμα. Τό σύμβολο τής αξίας..........137
(Νόμισμα και ράβδοι, χρησιμοποίηση τού νομίσματος, σελ. 137.— Σύμβολο
τής αξίας, σελ. 138.—Ασημένια και χάλκινα σύμβολα, σελ. 138.—
Χαρτονόμισμα, σελ. 139.—Νόμος τής κυκλοφορίας τού χαρτονομίσματος με
αναγκαστική κυκλοφορία, σελ. 140).
3. Τό χρήμα....................142
α) Θησαυρισμός..................142
β) Μέσο πληρωμής.................147
γ) Παγκόσμιο χρήμα................155
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ / Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Κεφάλαιο τέταρτο. ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ TOΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 159
1. Ό γενικός τύπος τού κεφαλαίου...........159
2. Αντιφάσεις τού γενικού τύπου........... . 168
3. Αγορά και πούληση τής εργατικής δύναμης.......179
(Ό «ελεύθερος εργάτης», σελ. 180.—Αξία τής εργατικής δύναμης,
σελ. 183.—Ή ιδιόμορφη φύση τού εμπορεύματος «εργατική δύναμη», σελ. 186).
Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2026
Στο Κεφάλαιο ο Μαρξ διατύπωσε τη χρηματική θεωρία του της αξίας και του κεφαλαίου στα τέσσερα πρώτα κεφάλαια του 1ου τόμου.
Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου 2026
Ονομάζουμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί την παρούσα κατάσταση των πραγμάτων.
Ο κομμουνισμός για εμάς δεν είναι μια *κατάσταση πραγμάτων* που πρέπει
να επιβληθεί, ένα *ιδεατό* στο οποίο η πραγματικότητα [θα] πρέπει να προσαρμοστεί.
Ονομάζουμε κομμουνισμό την *πραγματική* κίνηση που καταργεί την
παρούσα κατάσταση των πραγμάτων. Οι συνθήκες αυτής της κίνησης προκύπτουν από
τις προκείμενες που υπάρχουν τώρα.
Μαρξ, *Γερμανική Ιδεολογία* (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/ch01a.htm#p48) (1845)
Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 2026
Μορφή/Φόντο
Μορφή/Φόντο
-----------
[Figure/Ground](https://web.archive.org/web/20021224212755/http://psylux.psych.tu-dresden.de/i1/kaw/diverses%20Material/www.illusionworks.com/html/figure_ground.html)
Αίθουσα Ψευδαισθήσεων
*****
Τι βλέπετε εδώ; Βλέπετε τα προφίλ δύο κεφαλών ή ένα βάζο;
Παρατηρήστε πώς η εικόνα εναλλάσσεται ανάμεσα στις δύο δυνατότητες, παρόλο που η εικόνα στον αμφιβληστροειδή σας παραμένει σταθερή. Είναι δύσκολο να αντιληφθείτε ταυτόχρονα και τις δύο σημαίνουσες εικόνες.
### Τι συμβαίνει λοιπόν;
Η ψευδαίσθηση του βάζου/προφίλ του Rubin είναι μια **αμφίσημη ψευδαίσθηση μορφής/φόντου**. Αυτό συμβαίνει επειδή μπορεί να γίνει αντιληπτή είτε ως δύο μαύρα πρόσωπα που κοιτάζουν το ένα το άλλο, μπροστά σε λευκό φόντο, είτε ως ένα λευκό βάζο πάνω σε μαύρο φόντο.
Στην περίπτωση μιας **αντιστροφής μορφής/φόντου**, μία γραμμή μπορεί να έχει δύο μορφές. Η μορφή του περιγράμματος που σχηματίζεται εξαρτάται από το ποια πλευρά της γραμμής θεωρείται ότι αποτελεί μέρος της μορφής. Αυτό είναι σημαντικό, επειδή το οπτικό σύστημα αναπαριστά ή κωδικοποιεί τα αντικείμενα πρωτίστως με όρους των **περιγραμμάτων** (contours) τους. Επίσης, στοιχεία που βρίσκονται κοντά μεταξύ τους ή είναι όμοια ή ομοιογενή ως προς ορισμένες ιδιότητες τείνουν να ομαδοποιούνται. Αυτό ονομάζεται **ομαδοποίηση**.
Η αιφνίδια αντιστροφή που αντιλαμβάνεστε μπορεί να οφείλεται στη μετατόπιση της προσοχής σας ως προς τη μορφή του περιγράμματος. Το «αντιληπτικό σύνολο» του παρατηρητή και τα ατομικά του ενδιαφέροντα μπορούν επίσης να επηρεάσουν την αντίληψη προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η ενίσχυση της μιας ή της άλλης μορφής ή του ενός ή του άλλου περιγράμματος μπορεί να κάνει τη μία ερμηνεία ισχυρότερη από την άλλη. Αυτό φαίνεται στο τρισδιάστατο μοντέλο του βάζου, το οποίο ευνοεί την αντίληψη του βάζου.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συγκεκριμένη ψευδαίσθηση περιλαμβάνει **ανώτερη φλοιώδη επεξεργασία** (higher cortical processing). Αυτό συμβαίνει επειδή έχετε αποθηκευμένες πληροφορίες στον εγκέφαλό σας που περιέχουν γνώσεις σχετικά με τα βάζα και τα προφίλ.
Ο εγκέφαλός σας πρέπει να είναι σε θέση να ερμηνεύει τα μοτίβα που σχηματίζονται στο μάτι σας ως εξωτερικά αντικείμενα. Για να το κάνει αυτό, το οπτικό σας σύστημα πρέπει να είναι σε θέση να διακρίνει τα αντικείμενα (**μορφή**) από το περιβάλλον τους (**φόντο**). Τις περισσότερες φορές αυτό είναι σχετικά εύκολο, αλλά μερικές φορές, όπως στην περίπτωση του καμουφλάζ, μπορεί να γίνει πολύ δυσκολότερο.
Η ψευδαίσθηση του βάζου/προφίλ είναι σημαντική επειδή δείχνει ότι η αντίληψη **δεν καθορίζεται αποκλειστικά από μια εικόνα που σχηματίζεται στον αμφιβληστροειδή**. Η αυθόρμητη αντιστροφή που παρατηρείτε αποτελεί παράδειγμα της δυναμικής φύσης λεπτών αντιληπτικών διεργασιών. Αυτές οι διεργασίες αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός σας οργανώνει το οπτικό του περιβάλλον.
### Προέλευση της ψευδαίσθησης προσώπων/βάζου του Rubin
Η ψευδαίσθηση του βάζου/προφίλ έγινε γνωστή χάρη στον Δανό ψυχολόγο Edgar Rubin το 1915. Η ιστορία της, ωστόσο, είναι πολύ παλαιότερη. Παραδείγματα μπορούν να βρεθούν σε γαλλικά χαρακτικά του 18ου αιώνα, στα οποία τα πορτρέτα όχι μόνο ορίζουν ένα αγγείο, συνήθως μέσα σε ένα φυσιοκρατικά αποδοσμένο περιβάλλον, αλλά και τα ίδια τα προφίλ διαφέρουν μεταξύ τους, καθώς το καθένα αναπαριστά ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.
Ο ψυχολόγος του Stanford Roger Shepard δημιούργησε το παραπάνω σχέδιο. Στην περίπτωση αυτή, μπορείτε να δείτε τα προφίλ δύο γυναικών ή μπορείτε να δείτε ένα συγκαλυμμένο πρόσωπο πίσω από το κηροπήγιο. Εδώ, η κανονικότητα εξαρτάται από το αν βλέπετε ένα πρόσωπο αντί για δύο.
Η ικανότητα του Ολλανδού γραφίστα M. C. Escher να σχεδιάζει αμφίσημες παραστάσεις μορφής/φόντου τον έκανε διάσημο. Περισσότερα παραδείγματα του έργου του μπορείτε να δείτε στη συλλογή *Illusion Art* που περιλαμβάνεται στο CD.
Ολόκληρος ο ιστότοπος ©1997 IllusionWorks, L.L.C.
Βλ. επίσης [rotenotes: Βάζο του Ρούμπιν](https://rotenotes.blogspot.com/2026/09/blog-post_242.html)
Βάζο του Ρούμπιν
Υδάτινο γλυπτό που παρουσιάζει το αντίστροφο προφίλ του William Lloyd Garrison, Αμερικανού υποστηρικτή της κατάργησης της δουλείας τον 19ο αιώνα, στη μαύρη γρανιτένια περιοχή. Roxbury, Massachusetts.
Βάζο του Ρούμπιν
----------------
[Rubin vase - Wikipedia (20260124)](https://en.wikipedia.org/wiki/Rubin_vase)
Από τη Wikipedia, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Το βάζο του Ρούμπιν (μερικές φορές γνωστό ως βάζο του Ρούμπιν, πρόσωπο του Ρούμπιν ή βάζο μορφής–φόντου) είναι ένα διάσημο παράδειγμα αμφίσημων ή δισταθών (δηλαδή αντιστρεφόμενων) δισδιάστατων μορφών, το οποίο αναπτύχθηκε γύρω στο 1915 από τον Δανό ψυχολόγο Edgar Rubin.[1]
Η απεικονιζόμενη εκδοχή του βάζου του Ρούμπιν μπορεί να γίνει αντιληπτή είτε ως τα μαύρα προφίλ δύο ανθρώπων που κοιτάζονται μεταξύ τους είτε ως ένα λευκό βάζο, αλλά όχι και ως τα δύο ταυτόχρονα.
Ένα άλλο παράδειγμα δισταθούς μορφής που συμπεριέλαβε ο Ρούμπιν στο δίτομο βιβλίο του στη δανική γλώσσα ήταν ο σταυρός της Μάλτας.
Ο Ρούμπιν παρουσίασε στη διδακτορική του διατριβή (1915) μια λεπτομερή περιγραφή της σχέσης μορφής–φόντου (figure-ground) στην οπτική αντίληψη, η οποία προέκυψε από την εργασία του πάνω στην οπτική αντίληψη και τη μνήμη στο εργαστήριο του μέντορά του, Georg Elias Müller.[2] Ένα στοιχείο της έρευνας του Ρούμπιν μπορεί να συνοψιστεί στη θεμελιώδη αρχή:
> «Όταν δύο πεδία έχουν ένα κοινό όριο και το ένα γίνεται αντιληπτό ως μορφή ενώ το άλλο ως φόντο, η άμεση αντιληπτική εμπειρία χαρακτηρίζεται από ένα διαμορφωτικό αποτέλεσμα, το οποίο αναδύεται από το κοινό όριο των πεδίων και δρα μόνο πάνω στο ένα πεδίο ή δρα ισχυρότερα πάνω στο ένα από ό,τι στο άλλο».
### Το αποτέλεσμα
Το οπτικό αποτέλεσμα παρουσιάζει γενικά στον παρατηρητή δύο ερμηνείες της μορφής, καθεμία από τις οποίες είναι συμβατή με την εικόνα που σχηματίζεται στον αμφιβληστροειδή, αλλά μόνο μία από αυτές μπορεί να διατηρηθεί σε δεδομένη χρονική στιγμή.
Αυτό συμβαίνει επειδή το περίγραμμα που οριοθετεί τις μορφές γίνεται αντιληπτό ως ανήκον στη μορφή, η οποία εμφανίζεται τοποθετημένη μπροστά από ένα άμορφο φόντο. Αν, αντίθετα, η δεύτερη περιοχή ερμηνευθεί ως η μορφή, τότε το ίδιο περίγραμμα θα γίνει αντιληπτό ως ανήκον σε αυτήν.
### Εξήγηση
Αυτού του είδους τα ερεθίσματα είναι ενδιαφέροντα και χρήσιμα, επειδή παρέχουν μια εξαιρετική και διαισθητικά κατανοητή επίδειξη της διάκρισης μορφής–φόντου που κάνει ο εγκέφαλος κατά την οπτική αντίληψη.
Η διάκριση μορφής–φόντου του Ρούμπιν, επειδή περιλάμβανε ανώτερου επιπέδου γνωστική αντιστοίχιση προτύπων, κατά την οποία η συνολική εικόνα καθορίζει τη νοητική ερμηνεία της και όχι το απλό άθροισμα των επιμέρους στοιχείων, επηρέασε τους ψυχολόγους της Gestalt, οι οποίοι ανακάλυψαν οι ίδιοι πολλές παρόμοιες αντιληπτικές μορφές.
Κανονικά, ο εγκέφαλος ταξινομεί τις εικόνες ανάλογα με το ποιο αντικείμενο περιβάλλει ποιο, καθορίζοντας έτσι το βάθος και τις μεταξύ τους σχέσεις. Αν ένα αντικείμενο περιβάλλει ένα άλλο, το περιβαλλόμενο αντικείμενο γίνεται αντιληπτό ως μορφή, ενώ το αντικείμενο που υποτίθεται ότι βρίσκεται πιο μακριά —και επομένως αποτελεί το φόντο— γίνεται αντιληπτό ως φόντο, και αντίστροφα.
Αυτό έχει νόημα, διότι, αν ένα κομμάτι φρούτου βρίσκεται πάνω στο έδαφος, θέλουμε να προσέξουμε τη «μορφή» και όχι το «φόντο».[3]
Όταν όμως τα περιγράμματα δεν διαφέρουν τόσο πολύ μεταξύ τους, αρχίζει να εισέρχεται αμφισημία στην προηγουμένως απλή αυτή ανισότητα και ο εγκέφαλος πρέπει να αρχίσει να «διαμορφώνει» αυτό που βλέπει. Μπορεί να δειχθεί ότι αυτή η διαμόρφωση υπερκαλύπτει τις διαδικασίες αναγνώρισης χαρακτηριστικών και βρίσκεται σε ανώτερο επίπεδο από αυτές: οι τελευταίες συνδυάζουν τις επιμέρους πληροφορίες ώστε να προκύψουν οι εικόνες του προσώπου και του βάζου.
Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι τα κατώτερα επίπεδα της επεξεργασίας συναρμολογούν διακριτές περιοχές της εικόνας —κάθε μία από τις οποίες έχει νόημα μεμονωμένα—, αλλά όταν ο εγκέφαλος προσπαθεί να την κατανοήσει ως σύνολο, προκύπτουν αντιφάσεις και πρέπει να απορριφθούν ορισμένα πρότυπα.
### Κατασκευή
Η διάκριση αυτή αξιοποιείται με την κατασκευή μιας αμφίσημης εικόνας, της οποίας τα περιγράμματα ταιριάζουν απόλυτα με τα περιγράμματα μιας άλλης εικόνας (μερικές φορές της ίδιας εικόνας· πρακτική που χρησιμοποίησε κατά καιρούς και ο M. C. Escher).
Η εικόνα πρέπει να είναι «επίπεδη» και να έχει ελάχιστη —ή καθόλου— υφή.
Το στερεοτυπικό παράδειγμα έχει ένα βάζο στο κέντρο και ένα πρόσωπο που αντιστοιχεί στο περίγραμμά του. Επειδή η εικόνα είναι συμμετρική, υπάρχει ένα αντίστοιχο πρόσωπο και στην άλλη πλευρά.
### Στη λαϊκή κουλτούρα
* Η ταινία του 2018 *Blindspotting* χρησιμοποιεί το βάζο του Ρούμπιν ως παράδειγμα του φαινομένου που δηλώνει ο τίτλος, δηλαδή της δημιουργίας «τυφλών σημείων».
* Στο τραγούδι «Symmetry» από το άλμπουμ του Ed Sheeran *Play* του 2025, ο Sheeran αναφέρεται στο βάζο του Ρούμπιν με τον στίχο «We're making a painting / A candlestick or two faces».
### Δείτε επίσης
* Παρειδωλία (Pareidolia)
### Παραπομπές
[1] Rubin, E. (1915). *Synsoplevede figurer: Studier i psykologisk analyse* [Αντιληπτές μορφές: Μελέτες ψυχολογικής ανάλυσης]. Gyldendal, Nordisk forlag.
[2] «Looking back: Figure and ground at 100 | The Psychologist». (<https://thepsychologist.bps.org.uk/volume-25/edition-1/looking-back-figure-and-ground-100>)
[3] «Figure/Ground». (<https://web.archive.org/web/20021224212755/http://psylux.psych.tu-dresden.de/i1/kaw/diverses%20Material/www.illusionworks.com/html/figure_ground.html>) Αρχειοθετημένο από το πρωτότυπο στις 24-12-2002.
### Περαιτέρω ανάγνωση
* A Psychology of Picture Perception, John M. Kennedy. 1974, Jossey-Bass Publishers, ISBN 0-87589-204-3
* The art and science of visual illusions, Nicholas Wade. 1982 Routledge & Kegan Paul Ltd. ISBN 0-7100-0868-6
* Visual Space Perception, William H. Ittelson. 1969, Springer Publishing Company, LOCCCN 60-15818
* "Vase or face? A neural correlates of shape-selective grouping processes in the human brain." Uri Hasson, Talma Hendler, Dafna Ben Bashat, Rafael Malach.
* Journal of Cognitive Neuroscience, Vol 13(6), Aug 2001. pp. 744–753. ISSN 0898-929X (Print)
Βλ. επίσης: [rotenotes: Μορφή/Φόντο](https://rotenotes.blogspot.com/2026/09/blog-post_852.html)
δημοκρατική οργάνωση της κοινωνικά αναγκαίας εργασίας από τους ίδιους τους συνεταιρισμένους παραγωγούς
Ο Holloway, ωστόσο, αποδέχεται το επιχείρημα των Negri και Hardt ότι η επανάσταση δεν μπορεί πλέον να νοηθεί με όρους κατάληψης της κρατικής εξουσίας. Η Εξουσία που πρέπει να αναιρεθεί βρίσκεται «στον κατακερματισμό των κοινωνικών σχέσεων» και όχι σε κάποιο «συγκεκριμένο πρόσωπο ή θεσμό». (167–75)
"#Holloway does however, accept #Negri and #Hardt”s argument that #revolution can no longer be conceived of in terms of seizing #state #power. The Power that needs to be negated lies “in the fragmentation of social relations” rather than any “particular person of institution.” (167-75)"
[Fetishism and Its Negations: On John Holloway and Theodor Adorno](https://www.thehobgoblin.co.uk/journal/h4holloway.html)
Η αντίθεση στην παγκοσμιοποίηση πρέπει, επομένως, να σημαίνει πλήρη εκδημοκρατισμό, ώστε όλες οι κοινωνικές δυνάμεις να λογοδοτούν στις ανθρώπινες ανάγκες. Εν ολίγοις, το αίτημα για μια νέα, δημοκρατικά συγκροτημένη ρύθμιση του κεφαλαίου πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Ωστόσο, θα πρέπει να εμβαθυνθεί και όχι να περιοριστεί στο να νομιμοποιεί την κοινωνική μηχανική της πειθαρχίας. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσα στην παράδοση της σκέψης του Διαφωτισμού: *Αμφέβαλλε για τα πάντα!* Δεύτερον, πρέπει να οδηγηθεί στη λογική του κατάληξη: τη **δημοκρατική οργάνωση της κοινωνικά αναγκαίας εργασίας από τους ίδιους τους συνεταιρισμένους παραγωγούς**, δηλαδή την ουτοπία της κοινωνίας των ελεύθερων και ίσων, την οποία ο Marx συνόψισε με μία λέξη: κομμουνισμός.
Anti-globalisation has, thus, to mean complete #democratisation so as to make all social forces accountable to human #needs. In sum, the demand for a new #democratically constituted #regulation of #capital should be taken seriously. Though, it should be deepened and not restricted to legitimate the social engineering of discipline. It should first of all be taken on in the tradition of Enlightenment thought: Doubt everything! Second, it should be taken to its logical conclusion: the democratic organisation of socially necessary labour by the associated producers themselves, that is, the utopia of the society of the free and equal that #Marx summed up with one word: #communism.
[Werner Bonefeld on Globalisation]
[GLOBALISATION: CRISIS OF REGULATION OR CRISIS OF CAPITAL?](https://www.thehobgoblin.co.uk/journal/h52003_Bonefeld.htm)
Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου 2026
Κάρλο Καφιέρo - Αναρχία και Κομμουνισμός
Στον Πρώτο Τόμο του *Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas* του Robert Graham συμπεριελήφθησαν αποσπάσματα από την ομιλία του Κάρλο Καφιέρo στην Ομοσπονδία Ζυρά (Jura) το 1880, όπου μίλησε για την υπόθεση του αναρχικού κομμουνισμού. Αργότερα επεκτάθηκε στο θέμα σε μια μακρά εργασία του με τον τίτλο “Επανάσταση”, η οποία μεταφράστηκε πρόσφατα στα αγγλικά από τον Nestor McNab και κυκλοφόρησε σε βιβλίο από την Black Cat Press (στη φωτογραφία μας το εξώφυλλο) του Καναδά. Εδώ αναδημοσιεύεται ένα σύντομο απόσπασμα:
Αναρχία - Ένας Κόσμος Χωρίς Σύνορα
Αναρχία και Κομμουνισμός
Το επαναστατικό ιδανικό μας είναι το πανάρχαιο ιδανικό όλων εκείνων που αρνούνται να παραιτηθούν οι ίδιοι για χάρη της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης. Για μας, όπως και για τους προκατόχους μας, αυτό συνοψίζεται σε δύο όχι ελάχιστα αρχαίους όρους: Ελευθερία και Ισότητα.
Η ανθρώπινη δουλεία είναι πανάρχαια, δηλαδή ως ανθρωπότητα, το ιδανικό αυτό είχε πάντα μια περιορισμένη, εν μέρει πρακτική εφαρμογή χάρη στις προσπάθειες των κάθε είδους αντιδραστικών, που εμπόδισαν την επανάσταση σε κάθε εποχή. Ωστόσο, παρ’ όλο το παρελθόν και τις αντιδράσεις, αυτό [το ιδανικό] συνέχισε να εξαπλώνεται και είναι έτοιμο για μια πιο πλήρη πραγματοποίησή του διαμέσου της επανάστασής μας.
Έχοντας μάθει από την παρελθούσα ιστορία, η οποία μας δείχνει τις ατέλειωτες απάτες που ασκούνται από τους αντιδραστικούς κάθε είδους και κάθε ηλικίας, προκειμένου να μειώσουν, να διαφθείρουν και να παραποιήσουν την πραγματική αξία της ελευθερίας και της ισότητας, δηλαδή της ίδιας της επανάστασης, έχουμε προειδοποιηθεί και τώρα βγάζουμε στην επιφάνεια παράλληλα με την πραγματική αξία αυτών των δύο νομισμάτων, την ακριβή αξία που πραγματικά έχουν, έτσι ώστε να μπορέσουμε να τις δεχθούμε ως γνήσιες.
Αυτά τα δύο πολύτιμα νομίσματα πρέπει να αποτελέσουν το όχημα για την αιώνια λύτρωση της ανθρωπότητας και η διαδικασία αυτή δεν πρόκειται ποτέ να λάβει χώρα έως ότου και αυτή τη στιγμή η πραγματική τους αξία δεν ταιριάξει ακριβώς με την ονομαστική τους αξία.
Τώρα, εκφράζουμε την πραγματική αξία της ελευθερίας και της ισότητας με τους δύο όρους Αναρχία και Κομμουνισμός.
Κατά συνέπεια, δεν θα δεχθούμε ως αλήθεια κάθε ελευθερία που δεν αντιστοιχεί ακριβώς, που δεν θα είναι απολύτως όμοια και απόλυτα ίση με την Αναρχία - οτιδήποτε άλλο θα είναι ψευδές και αναληθές για μας. Ούτε θα δεχθούμε ως αληθινή ισότητα κάτι που δεν αντιστοιχεί ακριβώς σε κάτι τέτοιο, κάτι που δεν είναι απολύτως όμοιο και απόλυτα ίσο προς τον κομμουνισμό - οποιαδήποτε άλλη υποτιθέμενη ισότητα θα είναι ψευδής και αναληθής για μας.
Έτσι, αν η ελευθερία για μας είναι αναρχία και η ισότητα είναι κομμουνισμός, τότε η επαναστατική φόρμουλά μας θα είναι: (Επανάσταση) = (Ελευθερία και Ισότητα) (Αναρχία και Κομμουνισμός).
Η αναρχία και ο κομμουνισμός, όπως η δύναμη και η ύλη, είναι δύο όροι που θα πρέπει να αποτελέσουν έναν ενιαίο όρο, δεδομένου ότι εκφράζουν από κοινού μια ενιαία αντίληψη.
Η εξάρτηση των προλετάριων, της συντριπτικής πλειοψηφίας της ανθρωπότητας, από αυτούς που συσσωρεύουν ύλη και μέσα εργασίας, μια μικρή μειοψηφία, είναι η πρωταρχική αιτία κάθε καταπίεσης και εκμετάλλευσης, κάθε ανισότητας, δεσποτισμού και ανθρώπινης κτηνωδίας. Η διεκδίκηση από την ανθρώπινη κοινότητα των υλικών και των μέσων εργασίας είναι ένα αίτημα για την ελευθερία και την ισότητα όλων των ανθρώπων. Αλλά στη φύλαξη του θησαυρού που έχει κλαπεί από εμάς βρίσκεται το κράτος με όλες τις θεσμισμένες αρχές του και τις ένοπλες δυνάμεις του, εμπόδια που πρέπει να ανατρέψουμε, αν θέλουμε τα προϊόντα της εργασίας μας να επιστραφούν σε μας. Και ως εκ τούτου, ενώ οι δύο όροι της επανάστασής μας είναι δίδυμοι, η αναρχία προορίζεται να βγει από τη μήτρα πρώτη για να ανοίξει το δρόμο στον κομμουνισμό.
Κάρλο Καφιέρo, 1881
* Ελληνική μετάφραση “Ούτε Θεός-Ούτε Αφέντης”, 21 Γενάρη 2013.
Πηγή: http://www.anarkismo.net/article/24731
Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου 2026
ο καθημερινός αγώνας γύρω από την παραγωγή και την ιδιοποίηση της υπεραξίας σε κάθε επιμέρους χώρο εργασίας και σε κάθε τοπική κοινότητα αποτελεί τη βάση της ταξικής πάλης σε παγκόσμια κλίμακα.
[Shift Magazine » Interview issue 5 » Interview with Werner Bonefeld](https://web.archive.org/web/20110814174256/http://shiftmag.co.uk/?p=260)
[Interview with Werner Bonefeld (Shift Magazine) - bygone](https://bygone.tumblr.com/post/798852036/interview-with-werner-bonefeld-shift-magazine)
[Werner Bonefeld on Globalisation](http://www.thehobgoblin.co.uk/journal/h52003_Bonefeld.htm)
«…ο καθημερινός αγώνας γύρω από την παραγωγή και την ιδιοποίηση της υπεραξίας σε κάθε επιμέρους χώρο εργασίας και σε κάθε τοπική κοινότητα αποτελεί τη βάση της ταξικής πάλης σε παγκόσμια κλίμακα.»
"… the everyday struggle over the production and appropriation of surplus value in every individual workplace and every local community is the basis of the class struggle on a global scale."
— Interview with Werner Bonefeld
αλλοτρίωση {γερμ. Entäusserung ή Entfremdung (αποξένωση)}
**[αλλοτρίωση {γερμ. *Entäusserung* ή *Entfremdung* (αποξένωση)}]**
Ακραίος αποχωρισμός από την ίδια τη φύση του ανθρώπου, από τα προϊόντα της εργασίας του ή από την κοινωνική πραγματικότητα, ο οποίος συχνά καταλήγει σε αδιαφορία ή ακόμη και σε ανοιχτή αποστροφή απέναντι σε κάποια όψη της ζωής που, υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσε να είναι ελκυστική και ουσιώδης. Ο Χέγκελ εισήγαγε τον όρο, επισημαίνοντας ότι η ανθρώπινη ζωή, εφόσον δεν συλλαμβάνεται μέσω του Απολύτου, καθίσταται εύκολα αποξενωμένη από τον φυσικό κόσμο. Ο Φόιερμπαχ, από την άλλη, τόνισε τις επικίνδυνες πρακτικές συνέπειες μιας ακραίας απομάκρυνσης από την ίδια τη φύση και τις ίδιες τις δραστηριότητες του ανθρώπου. Ο Μαρξ προχώρησε περαιτέρω αυτή τη γραμμή σκέψης, επισημαίνοντας ότι οι συνθήκες μιας καπιταλιστικής κοινωνίας καθιστούν αδύνατο για τους εργαζόμενους να ζουν με ουσιαστικό τρόπο σε σχέση μεταξύ τους, με τα προϊόντα της εργασίας τους ή ακόμη και με τον ίδιο τους τον εαυτό. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ και άλλες φεμινίστριες στοχάστριες υπογραμμίζουν ότι οι γυναίκες σε μια πατριαρχική κουλτούρα υφίστανται πρόσθετες μορφές αλλοτρίωσης, όταν αντιμετωπίζονται συστηματικά ως αντικείμενα της ανδρικής σεξουαλικής επιθυμίας και εξαναγκάζονται, στην πράξη, να υποτάσσονται σε πολιτικούς, κοινωνικούς και διανοητικούς κανόνες με ανδρική μεροληψία.
**Προτεινόμενη βιβλιογραφία:**
István Mészáros, *Marx’s Theory of Alienation* (Merlin, 1986)·
Bertell Ollman, *Alienation: Marx’s Conception of Man in Capitalist Society* (Cambridge, 1977)·
Richard Moran, *Authority and Estrangement* (Princeton, 2001)·
Arthur G. Neal & Sara F. Collas, *Intimacy and Alienation: Forms of Estrangement in Female/Male Relationships* (Garland, 2000).
[alienation {Ger. Entäusserung or Entfremdung}
Extreme separation from one's own nature, from the products of one's labor, or from social reality, which often results in an indifference or outright aversion toward some aspect of life that might otherwise be attractive and significant. Hegel introduced the term, pointing out that human life, unless comprehended through the Absolute, easily becomes estranged from the natural world. Feuerbach, on the other hand, emphasized the dangerous practical consequences of an extreme detachment from one's own nature and activities. Marx carried this line of thought further, by noting that conditions in a capitalist society make it impossible for workers to live meaningfully in relation to each other, to the products of their labor, or even to themselves. Simone de Beauvoir and other feminist thinkers point out that women in a patriarchal culture undergo additional forms of alienation when they are pervasively treated as the objects of male sexual desire and effectively coerced into submitting to male-biased political, social, and intellectual norms.
Recommended Reading: Istvan Meszaros, Marx's Theory of Alienation (Merlin, 1986); Bertell Ollman, Alienation: Marx's Conception of Man in Capitalist Society (Cambridge, 1977); Richard Moran, Authority and Estrangement (Princeton, 2001); and Arthur G. Neal and Sara F. Collas, Intimacy and Alienation: Forms of Estrangement in Female/Male Relationships (Garland, 2000).
Also see EB. ](http://www.philosophypages.com/dy/a2.htm)
Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026
Η βάση της αντιθρησκευτικής κριτικής είναι: ο άνθρωπος κάνει τη θρησκεία, όχι η θρησκεία τον άνθρωπο.
Σε ό,τι άφορα τη Γερμανία, η κριτική της θρησκείας έχει κατά το ουσιώδες
της μέρος τερματιστεί και η κριτική της θρησκείας είναι η προϋπόθεση για
κάθε κριτική.
Η εγκόσμια ύπαρξη της πλάνης αμφισβητείται από τη στιγμή που η ουράνιά
της oratorio pro aris et focis*<http://www.marxistbooks.gr/likoudi.htm#a1>*
αναιρείται. O άνθρωπος που δεν θα έχει βρει στη
φαντασμαγορική πραγματικότητα του ουρανού, όπου αναζητούσε έναν
υπεράνθρωπο, παρά την αντανάκλαση του εαυτού του, δεν θα είναι πια
διατεθειμένος να βρίσκει απλώς την ομοίωσή του, τον μη-άνθρωπο, εκεί όπου
αναζητά, και υποχρεωτικά πρέπει να αναζητά, την αυθεντική του
πραγματικότητα.
Η βάση της αντιθρησκευτικής κριτικής είναι: ο άνθρωπος κάνει τη θρησκεία,
όχι η θρησκεία τον άνθρωπο. Βέβαια, η θρησκεία είναι η αυτοσυνείδηση και
η αυτοσυναίσθηση του ανθρώπου, που ακόμη δεν έχει βρει τον εαυτό του, η
που τον έχει ξαναχάσει. Ο άνθρωπος όμως δεν είναι μια αφηρημένη ουσία
κουρνιασμένη κάπου έξω από τον κόσμο. O άνθρωπος είναι ο κόσμος του
ανθρώπου, το Κράτος, η κοινωνία. Το Κράτος αυτό, η κοινωνία αυτή,
παράγουν τη θρησκεία, μια ανεστραμμένη συνείδηση του κόσμου, γιατί αυτά
τα ίδια είναι ένας κόσμος ανεστραμμένος. Η θρησκεία είναι η καθολική
θεωρία του κόσμου τούτου, η εγκυκλοπαιδική του συνόψιση, η εκλαϊκευμένη
λογική του, το σπιριτουαλιστικό του point d’ honneur, ο ενθουσιασμός
του, η ηθική του κύρωση, το μεγαλόπρεπο συμπλήρωμα του, το καθολικό
θεμέλιο της παραμυθίας του και της δικαίωσης του. Είναι η φαντασμαγορική
πραγμάτωση της ανθρώπινης ουσίας, γιατί η ανθρώπινη ουσία δεν έχει
πραγματωθεί αληθινά. Πάλη λοιπόν ενάντια στη θρησκεία σημαίνει πάλη
ενάντια στον κόσμο, που πνευματικό του άρωμα είναι η θρησκεία.
Η θρησκευτική καχεξία είναι, κατά ένα μέρος, η έκφραση της πραγματικής
καχεξίας και, κατά ένα άλλο, η διαμαρτυρία ενάντια στην πραγματική
καχεξία. Η θρησκεία είναι ο στεναγμός του καταπιεζόμενου πλάσματος, η
θαλπωρή ενός άκαρδου κόσμου, είναι το πνεύμα ενός κόσμου απ’ όπου το
πνεύμα έχει λείψει. Η θρησκεία είναι το όπιοτου λάου*<http://
www.marxistbooks.gr/likoudi.htm#1>*.
Ξεπέρασμα της θρησκείας σαν απατηλής ευτυχίας του λαού σημαίνει την
απαίτηση της πραγματικής του ευτυχίας. Η απαίτηση να αρνηθεί τις αυταπάτες
σχετικά με την κατάσταση του σημαίνει απαίτηση να αρνηθεί μια κατάσταση
που έχει ανάγκη από αυταπάτες. Η κριτική της θρησκείας είναι λοιπόν εν
σπέρματι η κριτική της κοιλάδας αυτής των δακρύων, που η θρησκεία
αποτελεί το φωτοστέφανό της.
Η κριτική ξεγύμνωσε τις αλυσίδες από τα φανταστικά λουλούδια που τις
σκέπαζαν, όχι για να κουβαλά ο άνθρωπος τις αλυσίδες χωρίς φαντασία,
απελπισμένα, αλλά για να πετάξει τις αλυσίδες και να περισυλλέξει το
ζωντανό ανθό. Η κριτική της θρησκείας καταστρέφει τις αυταπάτες του
ανθρώπου για να μπορέσει (αυτός) να δράσει, να σκεφτεί, να διαμορφώσει
την πραγματικότητα του σαν άνθρωπος απαλλαγμένος από τις αυταπάτες, που
έχει φτάσει στην ηλικία του λόγου, για να μπορεί να περιστρέφεται γύρω
από τον εαυτό του, δηλαδή γύρω από τον πραγματικό του ήλιο. Η θρησκεία
δεν είναι παρά ο απατηλός ήλιος που περιστρέφεται γύρω από τον άνθρωπο
όσο ο άνθρωπος δεν περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του.
Στόχος της ιστορίας είναι, λοιπόν, μετά την εξαφάνιση του Επέκεινα της
αλήθειας, να καθιερώσει την αλήθεια του Ενθάδε. Κατ’ αρχήν, είναι στόχος
της φιλοσοφίας, που υπηρετεί την ιστορία, αμέσως μόλις ξεμασκαρευτεί
η ιερή μορφή της αυτοαλλοτρίωσης του ανθρώπου, να ξεμασκαρέψει την αυτο-
αλλοτρίωση και στις βέβηλες μορφές της. Η κριτική του ουρανού
μετατρέπεται έτσι σε κριτική της γης, η κριτική της θρησκείας σε κριτική
του δικαίου, η κριτική της θεολογίας σε κριτική της πολιτικής.
Κ. Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου
Αποσπάσματα από τον Καρλ Μαρξ κ.α. για τον Μαρξ
* Karl Marx – social and political theory — https://volontegenerale.wordpress.com/tag/karl-marx/
* rotenotes: Karl Marx — https://rotenotes.blogspot.com/search/label/Karl%20Marx
* Search results for: Marx - bygone — https://bygone.tumblr.com/search/Marx
* Karl Marx: https://bygone.tumblr.com/tagged/Karl%20Marx
* Friedrich Engels: https://bygone.tumblr.com/tagged/Friedrich%20Engels
Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου 2026
προσφορά/ζήτηση και αγοραία αξία
Έτσι, αν η προσφορά και η ζήτηση **ρυθμίζουν** την αγοραία τιμή, ή μάλλον τις **αποκλίσεις** της αγοραίας τιμής από την αγοραία αξία, η *αγοραία αξία* με τη σειρά της **ρυθμίζει** τη σχέση μεταξύ ζήτησης και προσφοράς, και αποτελεί το κέντρο γύρω από το οποίο οι διακυμάνσεις της ζήτησης και της προσφοράς κάνουν την αγοραία τιμή να **ταλαντεύεται**.
(Ας σημειώσουμε εδώ, αλλά απλώς παρεμπιπτόντως, ότι η «*κοινωνική ανάγκη*» που διέπει την αρχή της ζήτησης καθορίζεται από την πλευρά της ουσιαστικά από τη *σχέση μεταξύ των διαφορετικών τάξεων* και τις αντίστοιχες *οικονομικές τους θέσεις*· *πρώτα* απ’ όλα, επομένως, από την αναλογία μεταξύ της συνολικής υπεραξίας και του μισθού και, δεύτερον, από την αναλογία μεταξύ των διαφόρων μερών > ή κατηγοριών < στα οποία διαιρείται η ίδια η υπεραξία. Και εδώ μπορούμε να δούμε πόσο απολύτως *τίποτα* δεν μπορεί να εξηγηθεί από τη σχέση ζήτησης και προσφοράς, προτού αναπτυχθεί η *βάση* πάνω στην οποία αυτή η σχέση τίθεται σε λειτουργία.)
Το να λέμε ότι ένα εμπόρευμα έχει αξία χρήσης σημαίνει ότι ικανοποιεί κάποιο είδος κοινωνικής ανάγκης. Όσο εξετάζαμε μόνο ένα ατομικό εμπόρευμα, μπορούσαμε |185| να υποθέσουμε ότι η ανάγκη για το συγκεκριμένο εμπόρευμα περιλαμβανόταν ήδη στην τιμή, χωρίς να χρειάζεται να εξετάσουμε λεπτομερέστερα την *ποσοτική* έκταση της ανάγκης που έπρεπε να ικανοποιηθεί. Όμως η ποσότητα αποτελεί ζωτικό παράγοντα μόλις έχουμε, από τη μία πλευρά, το προϊόν ενός ολόκληρου κλάδου παραγωγής και, από την άλλη, την κοινωνική ανάγκη. Τώρα καθίσταται ουσιώδες να εξετάσουμε το *μέγεθος*, και συνεπώς την ποσότητα, αυτής της κοινωνικής ανάγκης. [295]
[Marx’s Economic Manuscript of 1864–1865 (Translated by Ben Fowkes, Edited by Fred Moseley), Koninklijke Brill nv, Leiden, The Netherlands, 2016]
[Εξίσωση του Γενικού Ποσοστού Κέρδους μέσω του Ανταγωνισμού. Αγοραίες Τιμές και Αγοραίες Αξίες. Υπερκέρδος | social and political theory](https://volontegenerale.wordpress.com/2026/08/16/%ce%b5%ce%be%ce%af%cf%83%cf%89%cf%83%ce%b7-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%b3%ce%b5%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%8d-%cf%80%ce%bf%cf%83%ce%bf%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%8d-%ce%ba%ce%ad%cf%81%ce%b4%ce%bf%cf%85%cf%82/)
Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου 2026
Η ιδιοποίηση της εργασίας των άλλων, όλων εκείνων των πραγμάτων τα οποία επιτρέπουν σε έναν άνθρωπο να ζει χωρίς να συνεισφέρει το μερίδιο του στην κοινωνία, αποτελεί, από αναρχική και σοσιαλιστική άποψη, κλοπή.
[Ερ. Μαλατέστα, Η ΑΠΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ]
Η καταστροφή των τίτλων ιδιοκτησίας δεν θα έβλαπτε τον ανεξάρτητο εργάτη, του οποίου ο πραγματικός τίτλος είναι η ικανότητα του και η εργασία την οποία επιτελεί.
[Ερ. Μαλατέστα, Η ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ]
Οι επαναστάτες της εποχής μας αμφισβητούν τα ίδια τα θεμέλια της Κοινωνίας, τα οποία μέχρι τώρα θεωρούνταν ιερά, και πάνω απ’ όλα μεταξύ αυτών το φετίχ, τον νόμο.
Για να το κατανοήσουμε αυτό, πρέπει με τη φαντασία μας να μεταφερθούμε στον **18ο αιώνα**. Πρέπει να έχουν πονέσει οι καρδιές μας από την αφήγηση των θηριωδιών που διέπρατταν οι παντοδύναμοι ευγενείς εκείνης της εποχής εναντίον των ανδρών και των γυναικών του λαού, προτού μπορέσουμε να κατανοήσουμε ποια μαγική επιρροή πρέπει να ασκούσαν στο μυαλό του χωρικού τα λόγια: **«Ισότητα ενώπιον του νόμου, υπακοή στον νόμο χωρίς διάκριση ως προς την καταγωγή ή την περιουσία».**
Εκείνος, ο οποίος μέχρι τότε είχε αντιμετωπιστεί χειρότερα κι από κτήνος, εκείνος που δεν είχε ποτέ κανένα δικαίωμα, εκείνος που δεν είχε ποτέ μπορέσει να βρει δικαιοσύνη απέναντι στις πιο εξοργιστικές πράξεις ενός ευγενή, παρά μόνο αν, παίρνοντας εκδίκηση, τον σκότωνε και κρεμιόταν γι’ αυτό — έβλεπε τώρα, μέσω αυτού του αξιώματος, τουλάχιστον στη θεωρία, τουλάχιστον ως προς τα προσωπικά του δικαιώματα, να αναγνωρίζεται ως ίσος με τον άρχοντά του.
Όποιος κι αν ήταν αυτός ο νόμος, υποσχόταν ότι θα επηρέαζε εξίσου τον άρχοντα και τον χωρικό· διακήρυσσε την ισότητα πλουσίων και φτωχών ενώπιον του δικαστή. Η υπόσχεση ήταν ένα ψέμα, και σήμερα το γνωρίζουμε· όμως εκείνη την εποχή αποτελούσε μια πρόοδο, έναν φόρο τιμής στη δικαιοσύνη, όπως η υποκρισία αποτελεί έναν φόρο τιμής που αποδίδεται στην αλήθεια.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όταν οι σωτήρες της απειλούμενης μεσαίας τάξης — οι Ροβεσπιέροι και οι Νταντόν — στηρίχθηκαν στα γραπτά των Ρουσσώ και των Βολταίρων και διακήρυξαν «σεβασμό στον νόμο, τον ίδιο για κάθε άνθρωπο», ο λαός αποδέχθηκε τον συμβιβασμό· διότι η επαναστατική του ορμή είχε ήδη εξαντλήσει τη δύναμή της στη σύγκρουση με έναν εχθρό του οποίου οι τάξεις συσπειρώνονταν μέρα με τη μέρα· και έσκυψε τον αυχένα του κάτω από τον ζυγό του νόμου, για να σωθεί από την αυθαίρετη εξουσία των αρχόντων του.
Η **Μεσαία Τάξη** έκτοτε εξακολούθησε να αξιοποιεί στο έπακρο αυτό το αξίωμα, το οποίο, μαζί με μια άλλη αρχή — εκείνη της **αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης** — συνοψίζει ολόκληρη τη φιλοσοφία της αστικής εποχής, του **19ου αιώνα**.
Κήρυξε αυτό το δόγμα στα σχολεία της, το διέδωσε στα γραπτά της, διαμόρφωσε την τέχνη και την επιστήμη της προς τον ίδιο σκοπό, έσπρωξε τις πεποιθήσεις της σε κάθε τρύπα και γωνιά — σαν μια ευσεβής Αγγλίδα που χώνει φυλλάδια κάτω από την πόρτα — και τα έκανε όλα αυτά με τέτοια επιτυχία, ώστε σήμερα βλέπουμε το αποτέλεσμα στο απεχθές γεγονός ότι, ακριβώς τη στιγμή που το πνεύμα της ταραχώδους κριτικής ξαναζωντανεύει, άνθρωποι που λαχταρούν την ελευθερία αρχίζουν την προσπάθεια να την αποκτήσουν **ικετεύοντας τους κυρίους τους να καταδεχθούν να τους προστατεύσουν τροποποιώντας τους νόμους που οι ίδιοι αυτοί κύριοι έχουν δημιουργήσει!**
Όμως οι καιροί και οι διαθέσεις έχουν αλλάξει από τότε που πέρασαν εκατό χρόνια. Παντού βρίσκονται τώρα **επαναστάτες**, οι οποίοι δεν επιθυμούν πλέον να υπακούν στον νόμο χωρίς να γνωρίζουν από πού προέρχεται, ποια είναι η χρησιμότητά του, από πού προκύπτει η υποχρέωση υποταγής σε αυτόν και ποιος είναι ο λόγος για τον οποίο περιβάλλεται από τον σεβασμό με τον οποίο περιβάλλεται.
Οι επαναστάτες της εποχής μας αμφισβητούν τα ίδια τα θεμέλια της Κοινωνίας, τα οποία μέχρι τώρα θεωρούνταν ιερά, και πάνω απ’ όλα μεταξύ αυτών το **φετίχ, τον νόμο**.
Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η ανατροπή που πλησιάζει δεν είναι μια απλή εξέγερση· είναι μια *Επανάσταση*.
To understand this, we must transport ourselves in imagination into the #eighteenth century. Our hearts must have ached at the story of the atrocities committed by the all-powerful nobles of that time upon the men and women of the people, before we can understand what must have been the magic influence upon the peasant’s mind of the words, “#Equality before the #law, obedience to the law without distinction of birth or fortune.” He, who until then, had been treated more cruelly than a beast, he who had never had any rights, he who had never obtained justice against the most revolting actions on the part of a noble, unless in revenge he killed him and was hanged — he saw himself recognized by this maxim, at least in theory, at least with regard to his personal rights, as the equal of his lord. Whatever this law might be, it promised to affect lord and peasant alike; it proclaimed the equality of rich and poor before the judge. The promise was a lie, and to-day we know it; but at that period it was an advance, a homage to justice, as hypocrisy is a homage rendered to truth. This is the reason that when the saviours of the menaced middle class (the Robespierres and the Dantons) took their stand upon the writings of the Rousseaus and the Voltaires, and proclaimed “respect for law, the same for every man,” the people accepted the compromise; for their revolutionary impetus had already spent its force in the contest with a foe whose ranks drew closer day by day, they bowed their neck beneath the yoke of law to save themselves from the arbitrary power of their lords.
The Middle Class has ever since continued to make the most of this maxim, which with another principle, that of representative government, sums up the whole philosophy of the bourgeois age, the XIX century. It has preached this doctrine in its schools, it has propagated it in its writings, it has moulded its art and science to the same purpose, it has thrust its beliefs into every hole and corner — like a pious Englishwoman, who slips tracts under the door — and it has done all this so successfully that to-day we behold the issue in the detestable fact, that, at the very moment when the spirit of turbulent criticism is re-awakening, men who long for freedom begin the attempt to obtain it by entreating (ικετεύω, θερμοπαρακαλώ , εκλιπαρώ, εξορκίζω) their masters to be kind enough to protect them by modifying the laws which these masters themselves have created!
But times and tempers are changed since a hundred years ago. Rebels are everywhere to be found, who no longer wish to obey the law without knowing whence it comes, what are its uses, and whither arises the obligation to submit to it, and the reverence with which it is encompassed. The rebels of our day are criticizing the very foundations of Society, which have hitherto been held sacred, and first and foremost amongst them that fetish, law. Just for this reason the upheaval which is at hand is no mere insurrection, it is a <em>Revolution</em>.
[Law and Authority | The Anarchist Library](https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-law-and-authority)
Δευτέρα 7 Σεπτεμβρίου 2026
Η ανταλλαγή μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας ανήκει στην απλή κυκλοφορία [Ε-Χ-Ε] και δεν πλουτίζει τον εργάτη (9). Ο χωρισμός εργασίας και ιδιοκτησίας, η προϋπόθεση αυτής της ανταλλαγής (ό.π.). Η εργασία ως αντικείμενο, απόλυτη φτώχεια· ως υποκείμενο, γενική δυνατότητα πλούτου (9).
Η ανταλλαγή μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας ανήκει στην απλή κυκλοφορία [Ε-Χ-Ε] και δεν πλουτίζει τον εργάτη (9). Ο χωρισμός εργασίας και ιδιοκτησίας, η προϋπόθεση αυτής της ανταλλαγής (ό.π.). Η εργασία ως αντικείμενο, απόλυτη φτώχεια· ως υποκείμενο, γενική δυνατότητα πλούτου (9).
[Karl Marx, MECW 29, σ. 522]