# κομμουνισμός
«Ο κομμουνισμός ως η θετική υπέρβαση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας ως ανθρώπινης αυτοαλλοτρίωσης, και συνεπώς ως η πραγματική ιδιοποίηση της ανθρώπινης ουσίας από και για τον άνθρωπο· ο κομμουνισμός, επομένως, ως η πλήρης επιστροφή του ανθρώπου στον εαυτό του ως κοινωνικού (δηλαδή ανθρώπινου) όντος — μια επιστροφή που πραγματοποιείται συνειδητά και ενσωματώνει ολόκληρο τον πλούτο της προηγούμενης ανάπτυξης. Αυτός ο κομμουνισμός, ως πλήρως ανεπτυγμένος νατουραλισμός, ταυτίζεται με τον ανθρωπισμό, και ως πλήρως ανεπτυγμένος ανθρωπισμός ταυτίζεται με τον νατουραλισμό· αποτελεί την αληθινή επίλυση της αντίθεσης ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, καθώς και ανάμεσα στον άνθρωπο και τον άνθρωπο — την πραγματική επίλυση της σύγκρουσης ανάμεσα στην ύπαρξη και την ουσία, ανάμεσα στην αντικειμενοποίηση και την αυτοεπιβεβαίωση, ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα, ανάμεσα στο άτομο και το είδος. Ο κομμουνισμός είναι το αίνιγμα της ιστορίας που έχει λυθεί, και γνωρίζει τον εαυτό του ως αυτή τη λύση.»
— Καρλ Μαρξ, *Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844*
“Communism as the positive transcendence of private property as human self-estrangement, and therefore as the real appropriation of the human essence by and for man; communism therefore as the complete return of man to himself as a social (i.e., human) being — a return accomplished consciously and embracing the entire wealth of previous development. This communism, as fully developed naturalism, equals humanism, and as fully developed humanism equals naturalism; it is the genuine resolution of the conflict between man and nature and between man and man — the true resolution of the strife between existence and essence, between objectification and self-confirmation, between freedom and necessity, between the individual and the species. Communism is the riddle of history solved, and it knows itself to be this solution.”
― Karl Marx, Economic & Philosophic Manuscripts of 1844
«Εμπειρικά, ο κομμουνισμός είναι δυνατός μόνο ως πράξη των κυρίαρχων λαών "μονομιάς" και ταυτόχρονα, πράγμα που προϋποθέτει την καθολική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και την παγκόσμια επικοινωνία που συνδέεται με τον κομμουνισμό. Επιπλέον, η μάζα των στερημένων από ιδιοκτησία εργατών — η εξαιρετικά επισφαλής θέση της εργατικής δύναμης σε μαζική κλίμακα, αποκομμένης από το κεφάλαιο ή ακόμη και από μια περιορισμένη ικανοποίηση των αναγκών της, και συνεπώς όχι πλέον απλώς προσωρινά στερημένης της εργασίας ως ασφαλούς πηγής ζωής — προϋποθέτει την παγκόσμια αγορά μέσω του ανταγωνισμού. Το προλεταριάτο, επομένως, μπορεί να υπάρχει μόνο ως παγκοσμιοϊστορική δύναμη, όπως ακριβώς και ο κομμουνισμός, η δραστηριότητά του, μπορεί να έχει μόνο μια "παγκοσμιοϊστορική" ύπαρξη. Παγκοσμιοϊστορική ύπαρξη των ατόμων σημαίνει ύπαρξη ατόμων που συνδέεται άμεσα με την παγκόσμια ιστορία.»
— Καρλ Μαρξ, *Η Γερμανική Ιδεολογία*
“Empirically, communism is only possible as the act of the dominant peoples “all at once” and simultaneously, which presupposes the universal development of productive forces and the world intercourse bound up with communism. Moreover, the mass of propertyless workers — the utterly precarious position of labour-power on a mass scale cut off from capital or from even a limited satisfaction and, therefore, no longer merely temporarily deprived of work itself as a secure source of life — presupposes the world market through competition. The proletariat can thus only exist world-historically, just as communism, its activity, can only have a “world-historical” existence. World-historical existence of individuals means existence of individuals which is directly linked up with world history.”
― Karl Marx, German Ideology
Αν συλλάβουμε την κοινωνία όχι ως καπιταλιστική αλλά ως κομμουνιστική, τότε, καταρχάς, δεν θα υπάρχει καθόλου χρηματικό κεφάλαιο, ούτε οι συγκαλύψεις που καλύπτουν τις συναλλαγές οι οποίες απορρέουν από αυτό. Το ζήτημα ανάγεται τότε στην ανάγκη της κοινωνίας να υπολογίζει εκ των προτέρων πόση εργασία, πόσα μέσα παραγωγής και πόσα μέσα συντήρησης μπορεί να διαθέσει, χωρίς να ζημιωθεί, σε τέτοιους κλάδους δραστηριότητας όπως, για παράδειγμα, η κατασκευή σιδηροδρόμων, οι οποίοι δεν παρέχουν ούτε μέσα παραγωγής ούτε μέσα συντήρησης και δεν παράγουν κανένα χρήσιμο αποτέλεσμα για μεγάλο χρονικό διάστημα, έναν ή περισσότερους χρόνους, ενώ στο μεταξύ αποσπούν εργασία, μέσα παραγωγής και μέσα συντήρησης από το σύνολο της ετήσιας παραγωγής.
Στην καπιταλιστική κοινωνία, όμως, όπου η κοινωνική λογική επιβάλλεται πάντοτε μόνο εκ των υστέρων (*post festum*), μπορούν και πρέπει να εμφανίζονται διαρκώς μεγάλες διαταραχές. Από τη μία πλευρά, ασκείται πίεση στη χρηματαγορά· από την άλλη, μια άφθονη και εύκολα διαθέσιμη χρηματαγορά προκαλεί τη μαζική δημιουργία τέτοιων επιχειρήσεων (*en masse*), δημιουργώντας έτσι ακριβώς τις συνθήκες που αργότερα θα οδηγήσουν σε πίεση στη χρηματαγορά.
Η πίεση αυτή ασκείται στη χρηματαγορά επειδή εδώ απαιτούνται διαρκώς μεγάλες προκαταβολές χρηματικού κεφαλαίου για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Και αυτό ανεξάρτητα από το γεγονός ότι οι βιομήχανοι και οι έμποροι διοχετεύουν το χρηματικό κεφάλαιο που είναι αναγκαίο για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεών τους σε κερδοσκοπικά σιδηροδρομικά σχέδια και παρόμοιες επενδύσεις και στη συνέχεια το αναπληρώνουν δανειζόμενοι από τη χρηματαγορά.
[τόμ. 36, σ. 314]
If we conceive society
as being not capitalist but communist, there will be no money capital at
all in the first place, nor the disguises cloaking the transactions
arising on account of it. The question then comes down to the need of
society to calculate beforehand how much labour, means of production,
and means of subsistence it can invest, without detriment, in such lines
of business as for instance the building of railways, which do not
furnish any means of production or subsistence, nor produce any useful
effect for a long time, a year or more, while they extract labour, means
of production and means of subsistence from the total annual production.
In capitalist society however where social reason always asserts itself
only /post festum /great disturbances may and must constantly occur. On
the one hand pressure is brought to bear on the money market, while on
the other, an easy money market calls such enterprises into being /en
masse, /thus creating the very circumstances which later give rise to
pressure on the money market. Pressure is brought to bear on the money
market, since large advances of money capital are constantly needed here
for long periods of time. And this regardless of the fact that
industrialists and merchants throw the money capital necessary to carry
on their business into speculative railway schemes, etc., and make it
good by borrowing in the money market. [vol. 36, p. 314]
Ο Μαρξ προσφέρει εδώ ένα κάπως ασυνήθιστο σχόλιο για αυτή την κατάσταση, το οποίο αξίζει ιδιαίτερη προσοχή:
> Αν εξετάζαμε μια κομμουνιστική κοινωνία αντί για μια καπιταλιστική, τότε το χρηματικό κεφάλαιο θα καταργούνταν αμέσως, και μαζί του και οι συγκαλύψεις που προσδίδει στις συναλλαγές. Το ζήτημα θα περιοριζόταν απλώς στο γεγονός ότι η κοινωνία θα έπρεπε να υπολογίζει εκ των προτέρων πόση εργασία, πόσα μέσα παραγωγής και πόσα μέσα συντήρησης μπορεί να διαθέσει, χωρίς διαταραχή της συνολικής αναπαραγωγής, σε κλάδους παραγωγής που, όπως για παράδειγμα η κατασκευή σιδηροδρόμων, δεν παρέχουν ούτε μέσα παραγωγής ούτε μέσα συντήρησης ούτε οποιοδήποτε άλλο άμεσα χρήσιμο αποτέλεσμα για μεγάλο χρονικό διάστημα, έναν χρόνο ή και περισσότερο, μολονότι απορροφούν εργασία, μέσα παραγωγής και μέσα συντήρησης από το συνολικό ετήσιο κοινωνικό προϊόν. (σ. 390)
Μέχρι αυτό το σημείο, η ιδέα του κομμουνισμού περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αντίληψη των συνεταιρισμένων παραγωγών που διαχειρίζονται και οργανώνουν ελεύθερα τη δική τους εργασία για έναν κοινωνικό σκοπό. Εδώ όμως αναδύεται ένα ευρύτερο πρόβλημα: ο συντονισμός της παραγωγής μακροπρόθεσμων βελτιώσεων και έργων υποδομής, τα οποία απορροφούν μεγάλες ποσότητες εργασίας και μέσων παραγωγής για σημαντικό χρονικό διάστημα χωρίς να αποφέρουν άμεσα οφέλη.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Μαρξ δεν επικαλείται το κράτος, αλλά κάποιον απροσδιόριστο τρόπο με τον οποίο «η κοινωνία θα πρέπει να υπολογίζει» και, προφανώς, να αποφασίζει για την υλοποίηση τέτοιων έργων μεγάλης κλίμακας. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι υποστηρίζει πως, υπό τον κομμουνισμό, «το χρηματικό κεφάλαιο θα καταργηθεί αμέσως», πράγμα που προϋποθέτει την ύπαρξη κάποιας άλλης μορφής προσδιορισμού της αξίας (για παράδειγμα μέσω των κοινωνικών αξιών χρήσης), χωρίς όμως να διευκρινίζει ποια θα είναι αυτή.
Η παρατήρηση αυτή υποδηλώνει επίσης —και υπάρχουν και άλλα χωρία που ενισχύουν αυτή την ερμηνεία— ότι ένα από τα κεντρικά προβλήματα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής βρίσκεται στη χρηματική διαμεσολάβηση της κυκλοφορίας και στην κυκλοφορία του χρηματικού κεφαλαίου με γνώμονα το κέρδος.
Παρότι ο Ένγκελς ίσως είχε δίκιο όταν παραπονιόταν ότι ο δεύτερος τόμος του *Κεφαλαίου* «δεν περιέχει πολύ υλικό για πολιτική ζύμωση», το συγκεκριμένο απόσπασμα σηματοδοτεί μια σημαντική εξέλιξη στην πολιτική σύλληψη του Μαρξ για τον κομμουνισμό. Η εξέλιξη αυτή θα γίνει ακόμη πιο επιτακτική —αν και σε μεγάλο βαθμό παραμένει υπαινικτική— στο τρίτο μέρος του δεύτερου τόμου.
Το χωρίο αυτό θέτει το ερώτημα με ποιον τρόπο η «κοινωνία» θα μπορούσε να συντονίζει ορθολογικά και να υπολογίζει τη συνολική κοινωνική κατανομή της εργασίας και να διαχειρίζεται μακροχρόνια αναπτυξιακά έργα, ελλείψει των σημάτων που παρέχει η αγορά, κατά τρόπο που να ενισχύει —και όχι να περιορίζει— την ελευθερία των συνεταιρισμένων παραγωγών να επιδιώκουν τα συλλογικά τους συμφέροντα.
Η ανάλυση αυτή αποκαλύπτει, για πρώτη αλλά όχι τελευταία φορά στο *Κεφάλαιο*, την ύπαρξη μιας κεντρικής αντίφασης στον πυρήνα του ίδιου του κομμουνιστικού εγχειρήματος. Διότι, όπως ακριβώς η ατομική αστική ελευθερία κατέστη δυνατή μόνο μέσα στο πλαίσιο του αυστηρού πειθαρχικού μηχανισμού που στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία και θεμελιώνει τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, έτσι και ο κομμουνισμός οφείλει να βρει έναν τρόπο να επαναπροσδιορίσει και να προστατεύσει την ελευθερία των συνεταιρισμένων παραγωγών μέσα σε ένα συνολικό πλαίσιο υπολογισμού, συντονισμού και κοινωνικού προγραμματισμού, το οποίο θα οριοθετεί και θα πειθαρχεί την παραγωγή των αναγκαίων κοινωνικών και υλικών υποδομών, ενώ ταυτόχρονα θα διευρύνει τις δυνατότητες της ανθρώπινης χειραφέτησης.
> Αντίθετα, στην καπιταλιστική κοινωνία, όπου κάθε μορφή κοινωνικού ορθολογισμού επιβάλλεται μόνο εκ των υστέρων (*post festum*), μεγάλες διαταραχές μπορούν και αναγκαστικά θα εμφανίζονται διαρκώς. Από τη μία πλευρά, ασκείται πίεση στη χρηματαγορά· από την άλλη, ακριβώς η απουσία αυτής της πίεσης προκαλεί τη μαζική ανάληψη τέτοιων επενδυτικών εγχειρημάτων, δημιουργώντας έτσι τις ίδιες τις συνθήκες που αργότερα προκαλούν πίεση στη χρηματαγορά. Η χρηματαγορά υφίσταται πίεση επειδή απαιτούνται πάντοτε μεγάλες προκαταβολές χρηματικού κεφαλαίου για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Και αυτό ανεξάρτητα από το γεγονός ότι οι βιομήχανοι και οι έμποροι διοχετεύουν το χρηματικό κεφάλαιο που χρειάζονται για τη λειτουργία των επιχειρήσεών τους σε κερδοσκοπικές επενδύσεις στους σιδηροδρόμους και σε παρόμοια εγχειρήματα, αναπληρώνοντάς το στη συνέχεια με δάνεια από τη χρηματαγορά. (σ. 390)
[DH-ACMC2, 12369–12434]
Marx does offer a somewhat unusual commentary on this situation that
warrants some consideration:
If we were to consider a communist society in place of a capitalist one,
then money capital would immediately be done away with, and so too the
disguises that transactions acquire through it. The matter would simply
be reduced to the fact that the society must reckon in advance how much
labour, means of production and means of subsistence it can spend,
without dislocation, on branches of industry which, like the building of
railways, for instance, supply neither means of production nor means of
subsistence, nor any kind of useful effect, for a long period, a year or
more, though they certainly do withdraw labour, means of production and
means of subsistence from the total annual product. (390)
Up until this point, the idea of communism has been largely confined to
that of associated laborers freely managing and organizing their own
labor for a social purpose. But here there looms a larger problem of
coordination in the production of long-term improvements and
infrastructures that will absorb large amounts of labor and means of
production for a considerable period of time without providing immediate
benefits. Notice that Marx appeals not to the state, but to some
unspecified way in which “society must reckon” and presumably decide on
the prosecution of such large-scale infrastructural projects. Notice,
also, that he also asserts that, under communism, “money capital will
immediately be done away with,” which presumes the existence of some
other form of value determination (such as social use-values), which
remains unspecified. This commentary also suggests (and there are other
passages that support this view) that a central problem within a
capitalist mode of production lies in the monetization of circulation
and the profit-oriented circulation of money capital.
While Engels may have been correct to complain of Volume II that “it
does not contain much material for agitation,” this passage signals a
significant development in Marx’s political vision of communism. It will
become even more compelling (though largely unstated) in Part 3 of
Volume II. It raises questions of how “society” might rationally
coordinate and “reckon” aggregate divisions of labor and manage
long-term developmental projects in the absence of market signals in a
way that enhances rather than hinders the freedom of associated laborers
to pursue their collective interests. What the analysis here shows, for
the first but not the last time in /Capital/, is the existence of a
central contradiction at the heart of the communist project. For in the
same way that individual bourgeois liberty and freedom only became
possible in the context of the draconian private-property-based
disciplinary apparatus that underpins a capitalist mode of production,
so communism has to find a way to redefine and protect the liberty and
freedom of associated labor within an overall framework of calculation,
coordination and reckoning that circumscribes and disciplines the
production of necessary social and physical infrastructures even as it
enhances prospects for human emancipation.
In capitalist society, on the other hand, where any kind of social
rationality asserts itself only /post festum/, major disturbances can
and must occur constantly. On the one hand there is pressure on the
money market, while conversely the absence of this pressure itself calls
into being a mass of such undertakings, and therefore the precise
circumstances that later provoke a pressure on the money market. The
money market is under pressure because large-scale advances of money
capital for long periods of time are always needed here. This is quite
apart from the fact that industrialists and merchants throw the money
capital they need for the carrying on of their
business into railway speculations, etc. and replace it with loans from
the money market. (390) [DH-ACMC2, 12369-12434]
[DH-ACMC2, 16251-16306]
Στη συνέχεια ακολουθεί μια σύντομη παρέκβαση σχετικά με το πώς θα μπορούσαν να διαμορφωθούν όλα αυτά υπό συνθήκες κοινοτικής παραγωγής και διανομής:
> Στη βάση της κοινοτικής παραγωγής, ο καθορισμός του χρόνου … παραμένει ουσιώδης. Όσο λιγότερο χρόνο χρειάζεται η κοινωνία για να παράγει σιτάρι, βοοειδή κ.λπ., τόσο περισσότερο χρόνο κερδίζει για άλλες μορφές παραγωγής, υλικές ή πνευματικές. Όπως και στην περίπτωση του ατόμου, η πολλαπλότητα της ανάπτυξής του, της απόλαυσής του και της δραστηριότητάς του εξαρτάται από την εξοικονόμηση χρόνου. Η οικονομία του χρόνου — σε αυτήν ανάγεται τελικά κάθε οικονομία. Ομοίως, η κοινωνία πρέπει να κατανέμει τον χρόνο της με σκόπιμο τρόπο, ώστε να επιτυγχάνει μια παραγωγή αντίστοιχη προς το σύνολο των αναγκών της… Έτσι, η οικονομία του χρόνου, μαζί με τη σχεδιασμένη κατανομή του χρόνου εργασίας ανάμεσα στους διάφορους κλάδους της παραγωγής, παραμένει ο πρώτος οικονομικός νόμος στη βάση της κοινοτικής παραγωγής. (173)
Ο Μαρξ δεν διευκρινίζει ποια μορφή κοινοτικής οργάνωσης έχει κατά νου. Ορισμένοι έχουν εκλάβει αυτό το σχόλιο ως δικαιολόγηση των σοβιετικού τύπου πενταετών σχεδίων, ενώ άλλοι το θεωρούν ως συμβουλή προς τις τοπικές κοινότητες να οργανώνονται αποτελεσματικά, ώστε να μεγιστοποιούν τον ελεύθερο χρόνο των μελών τους. Άλλωστε, δεν ήταν ο ίδιος ο Μαρξ που εξήρε τον ελεύθερο χρόνο για όλους ως το αληθινό μέτρο του βαθμού στον οποίο είχαμε προχωρήσει προς τον σοσιαλισμό;
[DH-ACMG, 2915–2936]
There then follows a brief excursus into how all of this might look
under conditions of communal production and distribution:
> On the basis of communal production, the determination of time …
remains essential. The less time the society requires to produce
wheat, cattle etc., the more time it wins for other production,
material or mental. Just as in the case of an individual, the
multiplicity of its development, its enjoyment and its activity
depends on economization of time. Economy of time, to this all
economy ultimately reduces itself. Society likewise has to
distribute its time in a purposeful way, in order to achieve a
production adequate to its overall needs … Thus, economy of time,
along with the planned distribution of labour time among the various
branches of production, remains the first economic law on the basis
of communal production. (173)
Marx does not say what kind of communal organization he has in mind.
Some have taken this comment as a justification for Soviet-style
five-year plans, whereas others see it as advice to local communes to
organize themselves efficiently to maximize the free time of their
members. Did not Marx, after all, praise free time for all as the true
measure of how far we had progressed toward socialism?
[DH-ACMG, 2915-2936]
Είναι προφανές ότι το χρήμα είναι απολύτως αναγκαίο σε έναν κόσμο όπου η ανταλλαγή μέσω της αγοράς είναι εκτεταμένη. «Αν καταργούσε κανείς το χρήμα, είτε θα επέστρεφε σε ένα κατώτερο στάδιο παραγωγής … είτε θα προχωρούσε σε ένα ανώτερο στάδιο, όπου η ανταλλακτική αξία δεν θα αποτελούσε πλέον την κύρια όψη του εμπορεύματος, επειδή η κοινωνική εργασία, της οποίας αυτή αποτελεί τον αντιπρόσωπο, δεν θα εμφανιζόταν πλέον ως κοινωνικά διαμεσολαβημένη ιδιωτική εργασία» (214).
Ο Μαρξ συνδέει εδώ, με έναν τρόπο που αφήνει πολλά να εννοηθούν, το όραμα του σοσιαλισμού με την κατάργηση της ανταλλακτικής αξίας. Θα έπρεπε να βρεθεί κάποιος τρόπος οργάνωσης της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσης, ώστε να ξεπεραστεί η κυριαρχία των δεσποζουσών αφαιρέσεων. Πρόκειται για μια εξαιρετικά απαιτητική προϋπόθεση, και ο Μαρξ δεν παρέχει καμία ένδειξη για το πώς θα μπορούσε να λάβει συγκεκριμένη μορφή.
Παράλληλα, συνδέει το χρήμα με την αναπαράσταση της κοινωνικής εργασίας (και όχι άμεσα με την ανταλλακτική αξία) και φαίνεται να οραματίζεται μια ριζική, αν και αόριστα προσδιορισμένη, αναδιοργάνωση του συστήματος παραγωγής και διανομής πάνω σε εντελώς διαφορετικές, μη αγοραίες, ίσως δημοκρατικά σοσιαλιστικές, βάσεις.
[DH-ACMG, 3140–3154]
Plainly, money is absolutely necessary for a world in which market
exchange is widespread. “Strike out money, and one would thereby either
be thrown back to a lower stage of production … or one would proceed to
a higher stage, in which exchange value would no longer be the principal
aspect of the commodity because social labour, whose representative it
is, would no longer appear as socially mediated private labour” (214).
Marx tantalizing links the vision of socialism with the abolition of
exchange-value. Some way would have to be found to organize production,
distribution and consumption to escape the power of the ruling
abstractions. This is a tall order, and Marx provides no hints as to
what this might look like. He also links money with the representation
of social labor (as opposed to exchange-value directly) and is
envisaging a radical if vaguely specified reorganization of the
production and distribution matrix along wholly different, nonmarket,
perhaps democratic socialist, lines. [DH-ACMG, 3140-3154]
«Ερ.: Τι είναι ο Κομμουνισμός;
Απ.: Ο Κομμουνισμός είναι η θεωρία των όρων απελευθέρωσης του προλεταριάτου.»
— Φρίντριχ Ένγκελς
“Q:What is Communism?
A:Communism is the doctrine of the conditions of the liberation of the proletariat.” —Friedrich Engels
[Kolakowski 1978a: 170]
[Kolakowski 1978a: 173]
[Kolakowski 1978a: 176]
[Kolakowski 1978a: 178]
Proudhon [Kolakowski 1978a: 207]
Το χειρόγραφο του 1857-58 περιέχει επίσης σημαντικές ιδέες σχετικά με την
αλλαγή του χαρακτήρα της εργασίας στην κομμουνιστική κοινωνία του
μέλλοντος. Ο Μαρξ επεσήμανε ότι σε συνθήκες συλλογικής παραγωγής
η εργασία του ατόμου, από την αρχή, θα εμφανίζεται ως κοινωνικοποιημένη εργασία·
η αντίφαση μεταξύ του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας και της ιδιωτικής
μορφής της ιδιοποίησης των προϊόντων της που είναι εγγενής
στον καπιταλισμό θα εξαφανιστεί. Υπογραμμίζοντας το γεγονός ότι κάθε εργάτης θα
ενδιαφέρεται να εξασφαλίσει την πιο πρόσφορη, ορθολογική και συστηματική
οργάνωση της παραγωγής, ο Μαρξ διατύπωσε τον νόμο της οικονομίας του χρόνου
στην κομμουνιστική κοινωνία: «Όπως συμβαίνει με ένα μόνο άτομο, η ευρύτητα
της ανάπτυξης της [κοινωνίας] του, οι απολαύσεις και οι δραστηριότητές της
εξαρτάται από την εξοικονόμηση του χρόνου. Τελικά, όλη η οικονομία είναι θέμα οικονομίας
χρόνου. Η κοινωνία πρέπει επίσης να διαθέτει κατάλληλα τον χρόνο της για να επιτύχει μια
παραγωγή που να αντιστοιχεί στις συνολικές ανάγκες της, όπως ακριβώς πρέπει το άτομο
να κατανέμει σωστά τον χρόνο του για να αποκτήσει γνώσεις σε κατάλληλες αναλογίες
είτε για να ικανοποιήσει τις διάφορες απαιτήσεις της δραστηριότητάς του. Οικονομία χρόνου, όπως
καθώς και η προγραμματισμένη κατανομή του χρόνου εργασίας στους διάφορους
κλάδους παραγωγής επομένως παραμένει ο πρώτος οικονομικός νόμος αν
λαμβάνεται ως βάση η κοινοτική παραγωγή. Γίνεται νόμος ακόμη και σε ένα
πολύ ανώτερο βαθμό» (ό.π., σελ. 109).
The Manuscript of 1857-58 also contains significant ideas concerning the
change in the character of labour in the communist society of the
future. Marx pointed out that in conditions of collective production the
individual's labour will, from the outset, appear as socialised labour;
the contradiction between the social character of labour and the private
form of the appropriation of its products which is intrinsic to
capitalism will disappear. Underlining the fact that each worker will be
interested in ensuring the most expedient, rational and systematic
organisation of production, Marx formulated the law of time economy in
communist society: "As with a single individual, the comprehensiveness
of its [society's] development, its pleasures and its activities depends
upon the saving of time. Ultimately, all economy is a matter of economy
of time. Society must also allocate its time appropriately to achieve a
production corresponding to its total needs, just as the individual must
allocate his time correctly to acquire knowledge in suitable proportions
or to satisfy the various demands on his activity. Economy of time, as
well as the planned distribution of labour time over the various
branches of production, therefore, remains the first economic law if
communal production is taken as the basis. It becomes a law even to a
much higher degree" (ibid., p. 109).
[Tatyana Vasilyeva, MECW, Preface to vol. 28, p. xxv ]
Επειδή η καπιταλιστική εκμετάλλευση, όπως
καταδεικνύεται από τον Μαρξ, πηγάζει από την ίδια την ουσία των καπιταλιστικών
σχέσεων παραγωγής, από αυτό προκύπτει ότι η χειραφέτηση της
εργατικής τάξης από την εκμετάλλευση δεν μπορεί να επιτευχθεί εντός του
πλαισίου της καπιταλιστικής τάξης.
Η ανάλυση που πρόσφερε ο Μαρξ για τη νέα κοινωνική τάξη που προοριζόταν
να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό περιείχε οξυδερκείς ιδέες ως προς τα κύρια χαρακτηριστικά και τους νόμους
της ανάπτυξης που είναι ιδιάζουσα στις κοινωνικές σχέσεις υπό τον κομμουνισμό. Ο Μαρξ
τόνισε την ιστορική αναγκαιότητα της μετάβασης στον κομμουνισμό,
η εμφάνιση του οποίου προϋποθέτει ένα συγκεκριμένο στάδιο ανάπτυξης των
υλικών και πολιτιστικών συνθηκών. Ο κομμουνισμός, σύμφωνα με τον Μαρξ, είναι μια
κοινωνία που θα κυριαρχείται από «την ελεύθερη ατομικότητα, με βάση την
καθολική ανάπτυξη των ατόμων και την υποταγή της
κοινοτικής, κοινωνικής παραγωγικότητας, που είναι η κοινωνική τους κατοχή» (βλ
αυτός ο τόμος, σελ. 95).
Since capitalist exploitation, as
demonstrated by Marx, stems from the very essence of capitalist
production relations, it follows on from this that the emancipation of
the working class from exploitation cannot be achieved within the
framework of the capitalist order.
The analysis Marx went on to provide of the new social order destined to
replace capitalism contained astute ideas as to the main traits and laws
of development peculiar to social relations under communism. Marx
stressed the historical necessity of the transition to communism, the
emergence of which presupposes a specific stage of development of
material and cultural conditions. Communism, according to Marx, is a
society that will be dominated by "free individuality, based on the
universal development of the individuals and the subordination of their
communal, social productivity, which is their social possession" (see
this volume, p. 95).
[Tatyana Vasilyeva, MECW, Preface to vol. 28, p. xxv ]
Πράγματι, ένα από τα πιο γνωστά χωρία του Μαρξ, στο οποίο περιγράφει τις συνθήκες του κομμουνισμού, κάνει χρήση αυτής της ιδέας του μεταβολισμού: «Η ελευθερία [στη σφαίρα της αναγκαιότητας] μπορεί να συνίσταται μόνο σε αυτό: ότι ο κοινωνικοποιημένος άνθρωπος, οι συνεταιρισμένοι παραγωγοί, ρυθμίζουν ορθολογικά τον ανθρώπινο μεταβολισμό με τη φύση, τον θέτουν υπό τον συλλογικό τους έλεγχο, αντί να κυριαρχούνται από αυτόν ως από μια τυφλή δύναμη»
(Marx, [1894] 1981: 959).
[Swain 2019: 372]
Indeed, one of Marx’s more famous passages in which he describes the
conditions of Communism makes use of this idea of metabolism: “Freedom
[in the sphere of necessity] can consist only in this, that socialized
man, the associated producers, govern the human metabolism with nature
in a rational way, bringing it under collective control instead of being
dominated by it as a blind power” (Marx, [1894] 1981:959).
[Swain 2019: 372]
[[Savran-Tonak-2024-In the Tracks of Marxs Capital](#Savran-Tonak-2024-In the Tracks of Marxs Capital): 46]
Η Κομμούνα, αναφωνούν, σκοπεύει να καταργήσει την ιδιοκτησία, τη βάση κάθε πολιτισμού! Ναι, κύριοι, η Κομμούνα πράγματι σκόπευε να καταργήσει εκείνη την ταξική ιδιοκτησία που κάνει την εργασία των πολλών τον πλούτο των λίγων. Αποσκοπούσε στην απαλλοτρίωση των απαλλοτριωτών. Ήθελε να καταστήσει την ατομική ιδιοκτησία αληθινή, μετασχηματίζοντας τα μέσα παραγωγής – γη και κεφάλαιο – που τώρα είναι κυρίως μέσα υποδούλωσης και εκμετάλλευσης της εργασίας, σε απλά όργανα ελεύθερης και συνεταιρισμένης εργασίας. — Μα αυτό είναι κομμουνισμός, «αδύνατος» κομμουνισμός! Γιατί, εκείνα τα μέλη των κυρίαρχων τάξεων που είναι αρκετά ευφυή ώστε να αντιλαμβάνονται την αδυνατότητα συνέχισης του σημερινού συστήματος —και είναι πολλοί— έχουν ήδη γίνει οι φορτικοί και πολυλογάδες απόστολοι της συνεταιριστικής παραγωγής. Αν η συνεταιριστική παραγωγή δεν πρόκειται να παραμείνει ένα ψέμα και μια παγίδα· αν πρόκειται να υποκαταστήσει το καπιταλιστικό σύστημα· αν οι ενωμένες συνεταιριστικές κοινωνίες πρόκειται να ρυθμίζουν την εθνική παραγωγή βάσει ενός κοινού σχεδίου, θέτοντάς την έτσι υπό δικό τους έλεγχο και βάζοντας τέλος στη διαρκή αναρχία και τις περιοδικές αναταράξεις που αποτελούν τη μοιραία συνέπεια της καπιταλιστικής παραγωγής — τι άλλο, κύριοι, θα ήταν αυτό παρά κομμουνισμός, «εφικτός» κομμουνισμός;
The Commune, they exclaim, intends to abolish property, the basis
of all civilization! Yes, gentlemen, the Commune intended to abolish
that class-property which makes the labour of the many the wealth of the
few. It aimed at the expropriation of the expropriators. It wanted to
make individual property a truth by transforming the means of
production, land and capital, now chiefly the means of enslaving and
exploiting labour, into mere instruments of free and associated
labour.—But this is Communism, "impossible" Communism! Why, those
members of the ruling classes who are intelligent enough to perceive the
impossibility of continuing the present system—and they are many—have
become the obtrusive and full-mouthed apostles of co-operative
production. If co-operative production is not to remain a sham and a
snare; if it is to supersede the Capitalist system; if united
co-operative societies are to regulate national production upon a common
plan, thus taking it under their own control, and putting an end to the
constant anarchy and periodical convulsions which are the fatality of
Capitalist production—what else, gendemen, would it be but Communism,
"possible" Communism?
[The Civil War in France, MECW 22: 335]
Τετάρτη 22 Ιουλίου 2026
κομμουνισμός (αποσπάσματα)
Κυριακή 19 Ιουλίου 2026
χρήμα (γενική εξουσία πάνω στην κοινωνία)
Η γλώσσα εδώ είναι εντελώς διαφορετική. Πρόκειται πραγματικά για την
ανθρωπολογία, την ψυχολογία που συνδέεται με το φετίχ του χρήματος και
τι σημαίνει αυτό. Η γλώσσα είναι επίσης κάπως μπερδεμένη, οπότε θα
προσπαθήσω να απομονώσω τα βασικά σημεία. Το χρήμα αντιπροσωπεύει, λέει ο Μαρξ, «τη
θεία ύπαρξη των εμπορευμάτων, ενώ αυτά [τα εμπορεύματα] αντιπροσωπεύουν
τη γήινη μορφή του. Πριν αντικατασταθεί από ανταλλακτική αξία, κάθε μορφή
φυσικού πλούτου προϋποθέτει μια ουσιαστική σχέση μεταξύ του ατόμου
και των αντικειμένων, στα οποία το άτομο, και μια από τις πτυχές του,
αντικειμενοποιεί τον εαυτό του στο πράγμα» (221). Το χρήμα, από την άλλη, έχει
μια ανεξάρτητη ύπαρξη εκτός κυκλοφορίας. Ως «ατομικό,
απτό αντικείμενο», το χρήμα μπορεί να «βρεθεί, κλαπεί, ανακαλυφθεί» και ως εκ τούτου
«να τεθεί χειροπιαστά στην κατοχή ενός συγκεκριμένου ατόμου». Μακριά από το
να επιτελεί τους «δουλοπρεπείς» ρόλους του ως μέτρο και μέσο κυκλοφορίας, αυτό
«ξαφνικά αλλάζει σε κύριο και θεό του κόσμου των εμπορευμάτων»
(221). Ενώ η αρχική του σχέση με το άτομο εμφανίζεται ως καθαρά
τυχαία, αποδίδει ωστόσο λόγω του χαρακτήρα του «μια
γενική εξουσία πάνω στην κοινωνία, σε ολόκληρο τον κόσμο των ικανοποιήσεων,
εργασιών κ.λπ.». (222).
The language here is completely different. It is really about the
anthropology, the psychology that is attached to the money fetish and
what that means. The language is also somewhat convoluted, so I shall
try to isolate the essential points. Money represents, Marx says, “the
divine existence of commodities, while they [the commodities] represent
its earthly form. Before it is replaced by exchange value, every form of
natural wealth presupposes an essential relation between the individual
and the objects, in which the individual, and one of his aspects,
objectifies himself in the thing” (221). Money, on the other hand, has
an independent existence outside circulation. As “an individuated,
tangible object,” money may be “found, stolen, discovered” and thereby
“tangibly brought into the possession of a particular individual.” From
performing its “servile” roles as measure and medium of circulation, it
“suddenly changes into the lord and god of the world of commodities”
(221). While its initial relation to the individual appears as purely
accidental, it nevertheless confers by virtue of its character “a
general power over society, over the whole world of gratifications,
labours, etc.” (222).
[David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]
Διαγράψτε το χρήμα και τότε θα βρισκόσασταν πίσω σε ένα κατώτερο στάδιο παραγωγής … ή θα προχωρούσατε σε ένα υψηλότερο στάδιο, στο οποίο η ανταλλακτική αξία δε θα ήταν πλέον η κύρια πτυχή του εμπορεύματος επειδή η κοινωνική εργασία, της οποίας είναι αντιπρόσωπος, δε θα εμφανίζεται πλέον ως ιδιωτική εργασία με κοινωνική διαμεσολάβηση.
Προφανώς, το χρήμα είναι απολύτως αναγκαίο για έναν κόσμο στον οποίο η αγοραία
ανταλλαγή είναι ευρέως διαδεδομένη. «Διαγράψτε το χρήμα και τότε θα βρισκόσασταν
πίσω σε ένα κατώτερο στάδιο παραγωγής … ή θα προχωρούσατε σε
ένα υψηλότερο στάδιο, στο οποίο η ανταλλακτική αξία δε θα ήταν πλέον η κύρια
πτυχή του εμπορεύματος επειδή η κοινωνική εργασία, της οποίας είναι αντιπρόσωπος,
δε θα εμφανίζεται πλέον ως ιδιωτική εργασία με κοινωνική διαμεσολάβηση» (214).
Ο Μαρξ συνδέει βασανιστικά το όραμα του σοσιαλισμού με την κατάργηση της
ανταλλακτικής αξίας. Θα έπρεπε να βρεθεί κάποιος τρόπος για να οργανωθεί η παραγωγή,
διανομή και κατανάλωση για να ξεφύγουμε από την εξουσία των κυρίαρχων
αφαιρέσεων. Αυτό είναι ένα υψηλό διάταγμα, και ο Μαρξ δεν παρέχει υποδείξεις ως προς το
πώς μπορεί να μοιάζει αυτό. Συνδέει επίσης το χρήμα με την αναπαράσταση
της κοινωνικής εργασίας (σε αντίθεση με την ανταλλακτική αξία άμεσα) και
προβλέπει μια ριζική αν και αόριστα καθορισμένη αναδιοργάνωση της
μήτρας παραγωγής και διανομής κατά μήκος εντελώς διαφορετικών, μη εμπορευματικών,
ίσως δημοκρατικών σοσιαλιστικών, γραμμών.
Plainly, money is absolutely necessary for a world in which market
exchange is widespread. “Strike out money, and one would thereby either
be thrown back to a lower stage of production … or one would proceed to
a higher stage, in which exchange value would no longer be the principal
aspect of the commodity because social labour, whose representative it
is, would no longer appear as socially mediated private labour” (214).
Marx tantalizing links the vision of socialism with the abolition of
exchange-value. Some way would have to be found to organize production,
distribution and consumption to escape the power of the ruling
abstractions. This is a tall order, and Marx provides no hints as to
what this might look like. He also links money with the representation
of social labor (as opposed to exchange-value directly) and is
envisaging a radical if vaguely specified reorganization of the
production and distribution matrix along wholly different, nonmarket,
perhaps democratic socialist, lines.
[David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]
το χρήμα είναι αρχικά αυτό που εκφράζει τη σχέση ισότητας μεταξύ όλων των ανταλλακτικών αξιών: στο χρήμα, όλες έχουν το ίδιο όνομα
Κατά συνέπεια, «το χρήμα είναι αρχικά αυτό που εκφράζει τη σχέση
ισότητας μεταξύ όλων των ανταλλακτικών αξιών: στο χρήμα, όλες έχουν το ίδιο όνομα» (188–9).
Consequently, “money is in
the first instance that which expresses the relation of equality between
all exchange values: in money, they all have the same name” (188–9).
[David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]
Η αντικειμενοποίηση του γενικού, κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας (και επομένως του χρόνου εργασίας που περιέχεται στην ανταλλακτική αξία) είναι ακριβώς αυτό που κάνει το προϊόν του χρόνου εργασίας ανταλλακτική αξία· αυτό είναι που δίνει στο εμπόρευμα τις ιδιότητες του χρήματος, που όμως με τη σειρά τους συνεπάγονται την ύπαρξη ενός ανεξάρτητου και εξωτερικού χρηματικού υποκειμένου [money-subject].
Ο Μαρξ έχει καταβάλει μεγάλη προσπάθεια για να δείξει ότι «το χρήμα δεν προκύπτει μέσω
συνθήκης, περισσότερο από όσο το προκύπτει έτσι το κράτος. Προκύπτει από ανταλλαγή, και
προκύπτει φυσικά από ανταλλαγή· είναι προϊόν της ίδιας» (165). [Ο Μαρξ]
ξεκινά τώρα μια μελέτη των φυσικών ιδιοτήτων του χρηματικού
εμπορεύματος. Προτείνω να παραλείψετε αυτήν την παρουσίαση (165–86) ως
δευτερεύοντος ενδιαφέροντος αν και υπάρχουν περιστασιακές ενοράσεις. Σημειώνει για
παράδειγμα ότι «τα *πολύτιμα* μέταλλα … χωρίζονται από τα υπόλοιπα
λόγω του ότι είναι ανοξείδωτα, τυπικής ποιότητας» (166). Αυτή η ποιότητα
είναι σημαντικό να είναι μη οξειδώσιμη, ιδιαίτερα εάν υπάρχει ανάγκη
για ένα σωματικά σταθερό όχημα για μακροπρόθεσμη εξοικονόμηση. Ο Μαρξ επιστρέφει αρκετές
φορές στην προέλευση του χρήματος μέσω της ιστορίας της ανταλλαγής και της
σύνδεσης μεταξύ της μορφής χρήματος και του χρόνου εργασίας. «Η αντικειμενοποίηση
του γενικού, κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας (και επομένως του χρόνου εργασίας
που περιέχεται στην ανταλλακτική αξία) είναι ακριβώς αυτό που κάνει το προϊόν του
χρόνου εργασίας ανταλλακτική αξία· αυτό είναι που δίνει στο εμπόρευμα τις
ιδιότητες του χρήματος, που όμως με τη σειρά τους συνεπάγονται την ύπαρξη ενός
ανεξάρτητου και εξωτερικού χρηματικού υποκειμένου [money-subject]» (168). Σημειώστε εδώ ότι ο χρόνος εργασίας
συνδέεται με την ανταλλακτική αξία παρά με την αξία (όπως γίνεται στο *Κεφάλαιο*).
«Η αλήθεια είναι ότι η σχέση ανταλλακτικής-αξίας—των
εμπορευμάτων ως αμοιβαία ίσες και ισοδύναμες αντικειμενοποιήσεις του εργασιακού
χρόνου—περιλαμβάνει αντιφάσεις που βρίσκουν την αντικειμενική τους έκφραση στο
χρήμα *το οποίο διακρίνεται από* τον χρόνο εργασίας» (169). Αν αυτό ίσχυε στην
εποχή του Μαρξ, τότε θα ήταν τριπλάσια έτσι στον σημερινό παγκόσμιο καπιταλισμό.
Marx has been at great pains to show that “money does not arise by
convention, any more than the state does. It arises out of exchange, and
arises naturally out of exchange; it is a product of the same” (165). He
now launches into a study of the physical properties of money
commodities. I propose to skip this presentation (165–86) as of
secondary interest although there are occasional insights. He notes for
example that “the /precious/ metals … split off from the remainder by
virtue of being inoxidizable, of standard quality” (166). This quality
of being inoxidizable is important, particularly if the need exists for
a physically stable vehicle for long-term saving. Marx returns several
times to the origins of money via the history of exchange and the
connection between the money form and labor time. “The objectification
of the general, social character of labour (and hence of the labour time
contained in exchange value) is precisely what makes the product of
labour time into exchange value; this is what gives the commodity the
attributes of money, which however, in turn imply the existence of an
independent and external money-subject” (168). Note here that labor time
is connected to exchange-value rather than to value (as it is in
/Capital/). “The truth is that the exchange-value relation—of
commodities as mutually equal and equivalent objectifications of labour
time—comprises contradictions which find their objective expression in a
money /which is distinct from/ labour time” (169). If this was true in
Marx’s time, then it would be triply so in today’s global capitalism.
[David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]
Στη χρηματική σχέση, στο ανεπτυγμένο σύστημα ανταλλαγής … οι δεσμοί της προσωπικής εξάρτησης, των διακρίσεων του αίματος, η εκπαίδευση κ.λπ. στην πραγματικότητα εκρήγνυνται, καταστρέφονται…
Όταν βλέπουμε τις κοινωνικές σχέσεις που δημιουργούν ένα μη ανεπτυγμένο σύστημα
της ανταλλαγής … τότε είναι ξεκάθαρο από την αρχή ότι τα άτομα
σε μια τέτοια κοινωνία, αν και οι σχέσεις τους φαίνεται να είναι περισσότερο
προσωπικές, συνάπτονται μεταξύ τους μόνο ως άτομα
φυλακισμένα σύμφωνα με έναν ορισμό ως φεουδάρχης και υποτελής,
ιδιοκτήτης και δουλοπάροικος κ.λπ., ή ως μέλη κάστας κλπ. ή ως μέλη
ενός κτήματος [estate] κλπ. Στη χρηματική σχέση, στο ανεπτυγμένο σύστημα
ανταλλαγής … οι δεσμοί της προσωπικής εξάρτησης, των διακρίσεων
του αίματος, η εκπαίδευση κ.λπ. στην πραγματικότητα εκρήγνυνται, καταστρέφονται… και
τα άτομα *φαίνονται* ανεξάρτητα (αυτή είναι μια ανεξαρτησία που είναι
στην ουσία απλώς μια ψευδαίσθηση, και πιο σωστά ονομάζεται
αδιαφορία), ελεύθερα να συγκρούονται μεταξύ τους και να εμπλέκονται
σε ανταλλαγή εντός αυτής της ελευθερίας· αλλά εμφανίζονται έτσι μόνο για κάποιον
που αφαιρεί από τις *συνθήκες*, τις *προϋποθέσεις ύπαρξης*
εντός των οποίων αυτά τα άτομα έρχονται σε επαφή (και αυτές
οι συνθήκες, με τη σειρά τους, είναι ανεξάρτητες από τα άτομα και
αν και δημιουργήθηκαν από την κοινωνία, εμφανίζονται σαν να ήταν *φυσικές*
*συνθήκες*, μη ελεγχόμενες από άτομα). (164)
When we look at social relations which create an undeveloped system
of exchange … then it is clear from the outset that the individuals
in such a society, although their relations appear to be more
personal, enter into connection with one another only as individuals
imprisoned within a certain definition as feudal lord and vassal,
landlord and serf etc., or as members of a caste etc. or as members
of an estate etc. In the money relation, in the developed system of
exchange … the ties of personal dependence, of distinctions of
blood, education, etc. are in fact exploded, ripped up … and
individuals /seem/ independent (this is an independence which is at
bottom merely an illusion, and it is more correctly called
indifference), free to collide with one another and to engage in
exchange within this freedom; but they appear thus only for someone
who abstracts from the /conditions/, the /conditions of existence/
within which these individuals enter into contact (and these
conditions, in turn, are independent of the individuals and,
although created by society, appear as if they were /natural
conditions/, not controllable by individuals). (164)
[αναφέρεται στο David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]
«Δείξε μου τα χρήματα», λέει ο έμπορος, «ακολούθησε το χρήμα», λέει ο ερευνητής, γιατί αυτή είναι η πιστοποιήσιμη αντικειμενική καταγραφή για τη μεταφορά της κοινωνικής εξουσίας από ένα άτομο σε άλλο.
Για παράδειγμα, μια κυλιόμενη αντίφαση ανάμεσα στα «εμπορεύματα ως ανταλλακτικές
αξίες και χρήμα» παίρνει το επίκεντρο. Ενώ «το χρήμα οφείλει την ύπαρξή του
μόνο στην τάση της ανταλλακτικής αξίας να διαχωρίζεται από την
ουσία των εμπορευμάτων και να λαμβάνει μια καθαρή μορφή, ωστόσο
τα εμπορεύματα δεν μπορούν να μετατραπούν άμεσα σε χρήμα». Είναι
φυσικά εμπορεύματα και αυτό είναι όλο. Αυτό σημαίνει ότι «η ύπαρξη
του χρήματος προϋποθέτει την αντικειμενοποίηση του κοινωνικού δεσμού», που
σημαίνει «ότι οι άνθρωποι τοποθετούν σε ένα πράγμα (χρήμα) την πίστη που δεν τοποθετούν
το ένα στο άλλο» (160). «Δείξε μου τα χρήματα», λέει ο έμπορος,
«ακολούθησε το χρήμα», λέει ο ερευνητής, γιατί αυτή είναι
η πιστοποιήσιμη αντικειμενική καταγραφή για τη μεταφορά της κοινωνικής εξουσίας από ένα
άτομο σε άλλο. Το χρήμα χρησιμεύει, λέει ο Μαρξ, «μόνο ως η 'νεκρή
υπόσχεση' της κοινωνίας». Έχει αυτή τη συμβολική κοινωνική ιδιότητα «γιατί
τα άτομα έχουν αποξενώσει τη δική τους κοινωνική σχέση από τον εαυτό τους
έτσι ώστε [η σχέση] να παίρνει τη μορφή ενός πράγματος». Μπορεί ακόμη και να
αξιολογήσουμε την αυτοεκτίμησή μας σε σχέση με το πόσα χρήματα έχουμε.
For example, a rolling contradiction between “commodities as exchange
values and money” takes center stage. While “money owes its existence
only to the tendency of exchange value to separate itself from the
substance of commodities and to take on a pure form, nevertheless
commodities cannot be directly transformed into money.” They are
physically commodities and that is that. This means that “the existence
of money presupposes the objectification of the social bond,” which in
turn means “that people place in a thing (money) the faith they do not
place in each other” (160). “Show me the money,” says the trader,
“follow the money,” says the investigator, because that is the
certifiable objective record for the transfer of social power from one
individual to another. Money serves, says Marx, “only as the ‘dead
pledge’ of society.” It has this symbolic social property “because
individuals have alienated their own social relationship from themselves
so that it [the relationship] takes the form of a thing.” We may even
evaluate our self-worth in terms of how much money we have.
[David Harvey, A Companion to Marx’s Grundrisse, Verso 2023]