Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα κέρδος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα κέρδος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 25 Αυγούστου 2026

Η μοναδική αξία που το κεφάλαιο παράγει σε μια δοσμένη παραγωγή είναι η αξία που προσθέτει η νέα ποσότητα εργασίας (v+s)

Η μοναδική αξία που το
κεφάλαιο παράγει σε μια δοσμένη παραγωγή είναι η αξία που προσθέτει η
νέα ποσότητα εργασίας. Αυτή όμως η αξία αποτελείται από την αναγκαία
εργασία, που αναπαράγει τον μισθό - την προκαταβολή του κεφαλαίου με τη
μορφή του μισθού - και από την υπερεργασία, άρα υπεραξία, πέρα και
πάνω απ' αυτή την αναγκαία εργασία. Οι
{453} προκαταβολές σε υλικό και μηχανή απλά μετατοπίζονται από τη μια στην
άλλη μορφή. Το εργαλείο μεταβαίνει στο προϊόν εξίσου όπως και η πρώτη
ύλη, και η φθορά του με τη χρήση είναι ταυτόχρονα μορφοποίηση του
προϊόντος. Όταν η πρώτη ύλη και το εργαλείο δεν κοστίζουν τίποτα, όπως σε
μερικές εξακτικές βιομηχανίες υπολογίζονται ακόμα σχεδόν =0 (η /πρώτη
ύλη /πάντα =0 σε κάθε εξακτική βιομηχανία: μεταλλωρυχία, ανθρακωρυχία,
αλιεία, κυνήγι, υλοτομία σε παρθένα δάση κλπ.), τότε και δεν προσθέτουν
απολύτως τίποτα στην αξία της παραγωγής. Η αξία τους είναι το αποτέλεσμα
προηγούμενης παραγωγής, όχι της άμεσης παραγωγής όπου χρησιμεύ-
ουν σαν εργαλείο και υλικό. Ώστε η /υπεραξία /μπορεί να υπολογιστεί
μόνο σε σχέση με την αναγκαία εργασία. Το κέρδος δεν είναι παρά μια
/δευτερογενής, /παράγωγη, και μεταλλαγμένη μορφή της υπεραξίας - η
αστική μορφή, όπου τα ίχνη της γένεσης της υπεραξίας έχουν εξαφανιστεί.
Ο ίδιος ο Ρικάρντο δεν το κατάλαβε αυτό ποτέ· γιατί εκείνος 1) μιλά
πάντοτε για τη
διανομή ενός /έτοιμου /ποσού, όχι για την αρχική τοποθέτηση αυτής της
διαφοράς· 2) γιατί αυτή η κατανόηση θα τον είχε αναγκάσει να δει πως
ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία μεσολαβεί μια σχέση ολότελα
διαφορετική από εκείνη της ανταλλαγής· και δεν του επιτρεπόταν να
διαβλέψει ότι το αστικό σύστημα της ισοδυναμίας μεταστρέφεται σε
ιδιοποίηση χωρίς ισοδύ-
ναμο και βασίζεται στην τελευταία· 3) <nb/>η πρόταση του Ρικάρντο για την
αναλογία ανάμεσα σε κέρδη και μισθούς αναφέρεται αποκλειστικά στο ότι
[αν] μια καθορισμένη συνολική αξία διαιρεθεί σε δυο μερίδια - αν γενικά
ένα ποσό διαιρεθεί στα δυο - τότε το μέγεθος των δυο μερών υποχρεωτικά
βρίσκεται σε αντίστροφη αναλογία. Και σωστά στη συνέχεια η σχολή του
περιόρισε το ζήτημα σ' αυτή την κενολογία. Το ενδιαφέρον που τον
οδήγησε να διατυπώσει την αναλογία μισθών και κερδών δεν είταν να
ερευνήσει ώς το βάθος τη δημιουργία της υπεραξίας - γιατί ξεκινά
προϋποθέτοντας μια δοσμένη αξία που πρόκειται να μοιραστεί ανάμεσα σε
μισθό και κέρδος, ανάμεσα σε εργασία και κεφάλαιο, προϋποθέτει λοιπόν
αυτή τη διαίρεση
σαν αυτονόητη - αλλά /πρώτο, /απέναντι στο συνηθισμένο τρόπο
καθορισμού των τιμών να επιβάλει τον σωστό - αυτόν που οικοδόμησε πάνω
στη βάση της αξίας - <nb/>δείχνοντας ότι το όριο της αξίας δεν επηρεάζεται το
ίδιο από τη διανομή του, από τον διαφορετικό του καταμερισμό ανάμεσα σε
κέρδη και μισθούς· /δεύτερο: /να εξηγήσει την όχι απλά παροδική, αλλά
αδιάκοπη πτώ-
ση του ποσοστού του κέρδους, που του είταν ανεξήγητη πάνω στη βάση
της παραδοχής ότι στην εργασία αναλογεί σταθερό μερίδιο της αξίας·
/τρίτο: /εξηγώντας αυτή την πτώση του κέρδους με την άνοδο του εργατικού
μισθού, την ίδια όμως αυτή την άνοδο με την άνοδο της /αξίας /των
γεωργικών προϊόντων, δηλαδή την ολοένα μεγαλύτερη δυσκολία στην παραγωγή
τους, σκο-
πός του είταν να εξηγήσει ταυτόχρονα τη /γαιοπρόσοδο /σαν
εναρμονισμένη με την αρχή του για τον καθορισμό της αξίας. Αυτό έδινε
ταυτόχρονα κι ένα όπλο στην πολεμική του βιομηχανικού κεφαλαίου ενάντια
στη γαιοκτησία, που εκμεταλλεύεται τις προόδους της βιομηχανίας.
Ταυτόχρονα όμως, σπρωγμένος από την απλή λογική, διακήρυξε έτσι την
αντιθετική φύση του
κέρδους, της εργασίας και του κεφαλαίου - όσο κι αν προσπαθεί ύστερα
να αποδείξει στον εργάτη πως ο αντιθετικός αυτός χαρακτήρας κέρδους και
μισθού δεν ενδιαφέρει το πραγματικό του εισόδημα, και μάλιστα ότι μια
/αναλογική /(όχι απόλυτη) άνοδος του εργατικού μισθού είναι /επιζήμια,
/γιατί εμποδίζει τη συσσώρευση, και τότε η πρόοδος της βιομηχανίας
ωφελεί μο-
νάχα τον τεμπέλη γαιοκτήμονα. Παρόλ' αυτά, η αντιθετική μορφή είχε δια-

{454} Τετράδιο VI,13

κηρυχτεί· και ο Κάρεϋ, που δεν καταλαβαίνει τον Ρικάρντο, μπόρεσε άρα να
τον βρίζει σαν πατέρα των κομμουνιστών κλπ. - κι εδώ έχει πάλι δίκιο, με
μια έννοια που ο ίδιος δεν καταλαβαίνει. Οι άλλοι όμως οικονομολόγοι,
που - όπως ο Μάλθους - δε θέλουν ούτε ν' ακούσουν για την αναλογική (και
άρα αντιθετική) φύση του εργατικού μισθού, /επιθυμούν, /από τη μια
μεριά, να συγκαλύψουν την αντίθεση· από την άλλη, επιμένουν πως ο
εργάτης απλά ανταλλάζει με το κεφάλαιο μια ορισμένη αξία χρήσης, το
εργατικό του δυναμικό, άρα παραιτείται από την παραγωγική δύναμη, τη
δύναμη που έχει η εργασία να δημιουργεί νέα αξία, δεν έχει καμιά /σχέση
με το προϊόν, /και άρα στην ανταλλαγή ανάμεσα σε καπιταλιστές και
εργάτες, στο μισθό, όπως και σε κάθε απλή ανταλλαγή όπου
προϋποθέτονται οικονομικά /ισοδύναμα, /μοναδικό ζήτημα είναι η
/ποσότητα, /το μέγεθος της αξίας χρήσης. Όσο σωστό κι αν είναι αυτό από
μια μεριά, άλλο τόσο η φαινομενική μορφή του αντιπραγματισμού, της
ανταλλαγής, συνεπάγεται πως ο εργάτης - όταν βέβαια ο ανταγωνισμός τού
επιτρέπει να παζαρεύει και να αντιδικεί με τον καπιταλιστή - μετρά
τις αξιώσεις του πάνω στο κέρδος του καπιταλιστή και απαιτεί ένα
ορισμένο μερίδιο από την υπεραξία που ο ίδιος δημιούργησε· κι έτσι η
/αναλογία /γίνεται πραγματικό συνθετικό στοιχείο της ίδιας της
οικονομικής ζωής. <nb/>Παραπέρα, στην πάλη ανάμεσα στις δυο τάξεις - που
αναγκαστικά εμφανίζεται, με την ανάπτυξη της εργατικής τάξης - η μέτρηση
της αμοιβαίας απόστασης, που ακριβώς ο ίδιος ο εργατικός μισθός
εκφράζει σαν αναλογία, αποκτά αποφασιστική σημασία. Η /επίφαση της
ανταλλαγής /εξαφανίζεται στην πορεία του τρόπου παραγωγής που βασίζεται
στο κεφάλαιο. Η ίδια αυτή η διαδικασία και η επανάληψη της τοποθετούν
αυτό που ισχύει καθαυτό, ότι δηλαδή ο εργάτης παίρνει σαν μισθό από τον
καπιταλιστή απλά και μόνο ένα μέρος της ίδιας του της εργασίας.
Αυτό τότε περνά και στη συνείδηση τόσο των εργατών όσο και των
καπιταλιστών. Για τον /Ρικάρντο ουσιαστικά το μόνο ζήτημα είναι: ποια
αναλογία της συνολικής αξίας αποτελεί, στην πορεία της εξέλιξης, ο
αναγκαίος μισθός; /Μένει πάντα /αναγκαίος μισθός /και μόνο· ώστε η
αναλογική του φύση δεν ενδιαφέρει τον εργάτη - αυτός παίρνει το ίδιο
μίνιμουμ όπως και πριν - αλλά μόνο τον καπιταλιστή, που οι κρατήσεις από
το καθαρό του εισόδημα μεταβάλλονται, χωρίς οι εργάτες να παίρνουν
περισσότερες αξίες χρήσης. Το ότι όμως ο Ρικάρντο, αν και για ολότελα
διαφορετικούς σκοπούς, διατύπωσε την αντιθετική φύση κέρδους και μισθού,
αυτό ήδη δείχνει ότι στον καιρό του ο θεμελιωμένος στο κεφάλαιο
τρόπος παραγωγής είχε προσλάβει μια μορφή ολοένα πιο πρόσφορη να
εκφράσει την φύση του. Ο Μάλθους παρατηρεί σχετικά με τη θεωρία του
Ρικάρντο για την αξία, στους /«Ορισμούς» /που προαναφέραμε (Τετράδιο IX,
σ. 49, 50): «Ο ισχυρισμός του Ρικάρντο ότι με την άνοδο της αξίας των
μισθών τα κέρδη αναλογικά μειώνονται [»], και vice versa
[αντίστροφα], [«] δεν αληθεύει παρά μόνο αν υποτεθεί ότι εμπορεύματα που
περιέχουν την ίδια ποσότητα εργασίας έχουν πάντα την ίδια αξία, πράγμα
που [δεν] αληθεύει [ούτε] μια φορά στις πεντακόσιες· και μάλιστα [...]
υποχρεωτικά, γιατί με την πρόοδο του πολιτισμού και των βελτιώσεων
αυξάνεται αδιάκοπα η ποσότητα του απασχολούμενου πάγιου κεφαλαίου,
και κάνει περισσότερο ποικίλους και άνισους τους χρόνους απόδοσης του
κυκλοφορούντος κεφαλαίου.» (ό.π. 31, 32.) (Αυτό αφορά τις /τιμές, /όχι
την /αξία.) /Σχετικά με τη δική του, ολοδική του ανακάλυψη του αληθινού
μέτρου της αξίας ο Μάλθους παρατηρεί: /«Πρώτο: /Πουθενά δεν είχα δει
διατυπωμένο πως η συνηθισμένη /ποσότητα εργασίας που ένα εμπό- /
{455} /ρευμα ελέγχει στην αγορά /πρέπει να αντιπροσωπεύει και να μετρά την
/ποσότητα εργασίας που περιέχει, συν τα κέρδη... /Αντιπροσωπεύοντας την
εργασία που περιέχεται σ' ένα εμπόρευμα συν τα κέρδη, η εργασία
αντιπροσωπεύει τους φυσικούς και αναγκαίους όρους της προσφοράς της, δηλαδή
το στοιχειώδες κόστος της παραγωγής της. [...] /Δεύτερο: /Πουθενά δεν
είχα δει διατυπωμένο ότι, όπως και να μεταβάλλεται η γονιμότητα του
εδάφους, το στοιχειώδες κόστος παραγωγής του μισθού μιας δοσμένης
ποσότητας εργασίας υποχρεωτικά μένει πάντα το ίδιο.» (196, [19]7.)
Σημαίνει απλά: ο μισθός είναι πάντα ίσος με τον αναγκαίο για την
παραγωγή του χρόνο, που
μεταβάλλεται με την παραγωγικότητα της εργασίας. Η ποσότητα
εμπορευμάτων μένει η ίδια. «Αν υποθέσουμε ότι ορίζουμε την
[ανταλλακτική] αξία σαν την γενική αγοραστική δύναμη ενός εμπορεύματος,
τότε αυτή αναφέρεται στην αγορά [»] όλων των εμπορευμάτων, [...] της
γενικής μάζας των εμπορευμάτων. Αυτή όμως είναι πέρα για πέρα δύσχρηστη
ποσότητα. [...]
Τώρα, δεν μπορεί κανείς ούτε στιγμή να αρνηθεί πως η εργασία είναι
αυτή που καλύτερα απ' όλα τα αντικείμενα αντιπροσωπεύει ένα μέσο όρο της
γενικής μάζας των προϊόντων. [»] (205.) [«] Μια μεγάλη κατηγορία
εμπορευμάτων, όπως τα ακατέργαστα προϊόντα, ανεβαίνουν με την πρόοδο της
κοινωνίας, ενώ τα βιομηχανικά είδη πέφτουν. Ώστε μπορεί να μη βρίσκεται
μακριά από την αλήθεια η παρατήρηση ότι η μέση μάζα εμπορευμάτων που
μια δοσμένη ποσότητα εργασίας, στην ίδια χώρα, είναι σε θέση να αγοράσει
μπορεί να μένει για αιώνες χωρίς πολύ ουσιαστικές μεταβολές.» (206.)
«Αξία [...] πρέπει πάντα να εννοούμε αξία στην ανταλλαγή με εργασία.»
(224 σημείωση ό.π.) Μ' άλλα λόγια, το δόγμα είναι: η αξία ενός εμπορεύμα-
τος, η συσσωρευμένη μέσα του εργασία, αντιπροσωπεύεται από τις
ζωντανές ημέρες εργασίας που μπορούν να το αγοράσουν, με τις οποίες
μπορεί να ανταλλαγεί· άρα αντιπροσωπεύεται από τους /μισθούς. /Οι
ζωντανές ημέρες εργασίας περιέχουν χρόνο εργασίας όπως και χρόνο
υπερεργασίας. Ας κάνουμε στον Μάλθους τη μεγαλύτερη χάρη που μπορούμε να
του κάνουμε. Ας
υποθέσουμε δηλαδή πως η αναλογία υπερεργασίας προς αναγκαία εργασία,
και άρα η αναλογία μισθού προς κέρδος, μένει πάντα σταθερή.
Πρώτα-πρώτα, το ότι ο κ. Μάλθους μιλά για τη συσσωρευμένη στο εμπόρευμα
εργασία /συν τα κέρδη /αποδείχνει ήδη τη σύγχυση του· γιατί ακριβώς τα
κέρδη δεν μπορούν να αποτελούν παρά ένα μέρος από τη συσσωρευμένη
εργασία. Στο
νου του έχει εδώ τα /κέρδη πέρα και πάνω από τη συσσωρευμένη εργασία,
που /τάχα προέρχονται /από το πάγιο κεφάλαιο /κλπ. Αυτό μπορεί να αφορά
μόνο την κατανομή του συνολικού κέρδους ανάμεσα στους διάφορους μετόχους
του, όχι το συνολικό ποσό του κέρδους· γιατί αν όλοι έπαιρναν για το
εμπόρευμα τους τη συσσωρευμένη σ' αυτό εργασία + κέρδη, <nb/>από πού θά-
βγαιναν αυτά, κύριε Μάλθους; Όταν ο ένας παίρνει συσσωρευμένη στο
εμπόρευμα του εργασία + κέρδος, πρέπει ο άλλος να παίρνει συσσωρευμένη
εργασία - κέρδος, θεωρώντας εδώ το κέρδος σαν πρόσθετο πάνω στην
πραγματική υπεραξία. Πάει αυτό λοιπόν. Ας υποθέσουμε τώρα πως η
συσσωρευμένη εργασία είναι = 3 ημέρες εργασίας· έτσι, αν η αναλογία του
χρόνου υπερεργασίας είναι 1:2, αυτές εισπράχθηκαν σαν πληρωμή για
1 1/2 ημέρα εργασίας. Οι εργάτες δούλεψαν πραγματικά 3 μέρες, καθένας
τους όμως πληρώθηκε μονάχα μισή μέρα δουλειάς. Μ' άλλα λόγια, το
εμπόρευμα που πήραν για 3 μέρες δουλειάς περιείχε μόνο 1 1/2 δουλεμένη
μέρα. Για τις 3 λοιπόν δουλεμένες εργάσιμες [μέρες] στο προϊόν του, ο
καπιταλιστής, με
όλες τις άλλες σχέσεις αμετάβλητες, θα έπαιρνε 6 ημέρες εργασίας. (Αυτό

{456} Τετράδιο VI,14

είναι σωστό μονάχα επειδή ο χρόνος υπερεργασίας υποτέθηκε = με τον
αναγκαίο, ώστε στη δεύτερη περίπτωση /απλά /επαναλαμβάνεται η πρώτη.)
/(Η σχετική υπεραξία, ολοφάνερα, δεν περιορίζεται μόνο από τη σχέση που
αναφέραμε πιο πάνω, αλλά και από την αναλογία του προϊόντος στη συνολική
κατανάλωση του εργάτη. /Αν ο καπιταλιστής με την ανάπτυξη των παρα-
γωγικών δυνάμεων μπορούσε να βγάλει διπλάσιο αριθμό /μαντήλια από
κασμήρι, /και αν αυτά πουλιούνταν στην /αξία /τους, ο καπιταλιστής δεν
θα είχε δημιουργήσει καθόλου σχετική υπεραξία· γιατί οι εργάτες δεν
καταναλώνουν τέτοια μαντήλια, άρα ο χρόνος που είναι αναγκαίος για την
αναπαραγωγή του εργατικού τους δυναμικού θα έμενε ο ίδιος. Αυτό δεν
συμβαίνει στην πράξη, γιατί σε τέτοιες περιπτώσεις η τιμή ανεβαίνει
πάνω από την αξία. Εδώ στη θεωρία δεν μας ενδιαφέρει ακόμα αυτό, γιατί
εξετάζουμε το κεφάλαιο καθαυτό, όχι σ' ένα ξεχωριστό κλάδο.) Θα πληρώσει
δηλαδή εργατικό μισθό για 3 ημέρες και θα βάλει να του δουλέψουν 6· με
κάθε 1/2 μέρα αγοράζει 1 μέρα· ώστε με 6/2 ημέρες = 3 ημέρες,
αγοράζει 6 μέρες. Το να υποστηρίζει λοιπόν κανείς ότι οι μέρες
εργασίας που ένα εμπόρευμα ελέγχει στην αγορά, ή οι μισθοί που πληρώνει,
εκφράζουν την αξία του, σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνει απολύτως τίποτα
για τη φύση του κεφαλαίου και της μισθωτής εργασίας. Το ότι οι
αντικειμενοποιημένες ημέρες εργασίας αγοράζουν περισσότερες ζωντανές
είναι η ουσία κάθε αξιοδημιουργίας όπως και της δημιουργίας
κεφαλαίου. Σωστό θα είταν όμως, αν ο κ. Μάλθους έλεγε πως ο ζωντανός
χρόνος εργασίας που ένα εμπόρευμα ελέγχει στην αγορά εκφράζει το μέτρο
της /αξιοποίησης /αυτού του εμπορεύματος, το μέτρο της /υπερεργασίας
/που το εμπόρευμα τοποθετεί. Αλλά αυτό θάταν απλή ταυτολογία - ότι στο
μέτρο που τοποθετεί περισσότερη εργασία τοποθετεί περισσότερη
εργασία - ή θα έκφραζε το αντίθετο απ' αυτό που θέλει ο Μάλθους, ότι
δηλαδή η υπεραξία προέρχεται από το ότι ο ζωντανός χρόνος εργασίας που
ένα εμπόρευμα ελέγχει ποτέ δεν αντιπροσωπεύει τον χρόνο που έχει
συσσωρευτεί μέσα σ' αυτό.} (Τώρα τελειώσαμε οριστικά με τον Μάλθους.)

[Karl Marx, Grundrisse, Μτφ. Διονύσης Διβάρης]

Τετάρτη 22 Ιουλίου 2026

παραγωγή: συλλογική συνείδηση vs. τυφλός νόμος

Από την άλλη πλευρά, η πτώση του ποσοστού κέρδους που συνδέεται με τη συσσώρευση προκαλεί αναγκαστικά την εμφάνιση ενός ανταγωνιστικού αγώνα. Η αντιστάθμιση της πτώσης του ποσοστού κέρδους μέσω της αύξησης της μάζας του κέρδους ισχύει μόνο για το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο και για τους μεγάλους, σταθερά εδραιωμένους καπιταλιστές. Το νέο, πρόσθετο κεφάλαιο που λειτουργεί ανεξάρτητα δεν απολαμβάνει τέτοιες αντισταθμιστικές συνθήκες. Πρέπει πρώτα να τις κατακτήσει, και γι' αυτό η πτώση του ποσοστού κέρδους είναι εκείνη που προκαλεί τον ανταγωνιστικό αγώνα μεταξύ των καπιταλιστών, και όχι το αντίστροφο. Βεβαίως, ο ανταγωνιστικός αυτός αγώνας συνοδεύεται από μια προσωρινή αύξηση των μισθών και από μια επακόλουθη περαιτέρω προσωρινή πτώση του ποσοστού κέρδους. Το ίδιο συμβαίνει όταν υπάρχει υπερπαραγωγή εμπορευμάτων, όταν οι αγορές είναι υπερκορεσμένες.

Επειδή ο σκοπός του κεφαλαίου δεν είναι η ικανοποίηση ορισμένων αναγκών, αλλά η παραγωγή κέρδους, και επειδή επιτυγχάνει αυτόν τον σκοπό με μεθόδους που προσαρμόζουν τη μάζα της παραγωγής στην κλίμακα της παραγωγής, και όχι αντίστροφα, αναπόφευκτα δημιουργείται διαρκώς ένα χάσμα ανάμεσα στις περιορισμένες διαστάσεις της κατανάλωσης υπό τον καπιταλισμό και σε μια παραγωγή που τείνει αδιάκοπα να υπερβαίνει αυτό το εγγενές όριο.

Επιπλέον, το κεφάλαιο αποτελείται από εμπορεύματα, και συνεπώς η υπερπαραγωγή κεφαλαίου συνεπάγεται υπερπαραγωγή εμπορευμάτων. Από εδώ προκύπτει και το ιδιόμορφο φαινόμενο των οικονομολόγων που αρνούνται την υπερπαραγωγή εμπορευμάτων, ενώ παραδέχονται την υπερπαραγωγή κεφαλαίου. [Βλ. επίσης *Άπαντα* (MECW), τόμ. 32, σσ. 132–135, και τόμ. 33, σσ. 113–114.] Το να λέγεται ότι δεν υπάρχει γενική υπερπαραγωγή, αλλά απλώς δυσαναλογία μεταξύ των διαφόρων κλάδων της παραγωγής, δε σημαίνει τίποτε περισσότερο από το εξής: [256] ότι, στην καπιταλιστική παραγωγή, η αναλογικότητα μεταξύ των επιμέρους κλάδων της παραγωγής προκύπτει ως μια διαρκής διαδικασία μέσα από τη δυσαναλογία, επειδή η συνοχή της συνολικής παραγωγής επιβάλλεται στους φορείς της παραγωγής ως ένας τυφλός νόμος, και όχι ως ένας νόμος που, επειδή είναι κατανοητός και επομένως ελέγχεται από τη συλλογική τους συνείδηση, θέτει την παραγωγική διαδικασία υπό τον κοινό τους έλεγχο.

Αυτό ισοδυναμεί, επιπλέον, με την απαίτηση οι χώρες στις οποίες ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής δεν έχει αναπτυχθεί να καταναλώνουν και να παράγουν με ρυθμό που να εξυπηρετεί τις χώρες στις οποίες επικρατεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.

Αν ειπωθεί ότι η υπερπαραγωγή είναι μόνο σχετική, αυτό είναι απολύτως σωστό. Όμως, ολόκληρος ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι και αυτός σχετικός· τα όριά του δεν είναι απόλυτα. Είναι απόλυτα μόνο για αυτόν τον ίδιο τον τρόπο παραγωγής, δηλαδή πάνω στη δική του βάση.

Διαφορετικά, πώς θα μπορούσε να υπάρχει έλλειψη ζήτησης ακριβώς για τα εμπορεύματα που στερείται η μεγάλη μάζα του λαού, και πώς θα ήταν δυνατόν αυτή η ζήτηση να αναζητείται στο εξωτερικό, στις ξένες αγορές, ώστε να μπορούν οι εργάτες στο εσωτερικό να αμείβονται με τη μέση ποσότητα αναγκαίων μέσων διαβίωσης;

Αυτό είναι δυνατό μόνο επειδή, μέσα σε αυτή τη συγκεκριμένη καπιταλιστική σχέση, το υπερπροϊόν λαμβάνει μια μορφή κατά την οποία ο ιδιοκτήτης του δεν μπορεί να το διαθέσει για κατανάλωση, παρά μόνο εφόσον αυτό μετατραπεί εκ νέου σε κεφάλαιο γι' αυτόν.

Αν, τέλος, ειπωθεί ότι οι καπιταλιστές δεν έχουν παρά να ανταλλάσσουν και να καταναλώνουν τα εμπορεύματά τους μεταξύ τους, τότε παραβλέπεται ολόκληρη η φύση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Παραβλέπεται επίσης το γεγονός ότι το ζητούμενο είναι η *αξιοποίηση του κεφαλαίου*, όχι η κατανάλωσή του.

Με λίγα λόγια, όλες αυτές οι αντιρρήσεις απέναντι στα προφανή φαινόμενα της υπερπαραγωγής (φαινόμενα που δε δίνουν καμία σημασία σε αυτές τις αντιρρήσεις) καταλήγουν στον ισχυρισμό ότι τα όρια της *καπιταλιστικής* παραγωγής δεν είναι όρια της *παραγωγής γενικά*, και συνεπώς δεν είναι όρια αυτού του συγκεκριμένου, καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

Ωστόσο, η αντίφαση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής έγκειται ακριβώς στην τάση του προς την απόλυτη ανάπτυξη των *παραγωγικών δυνάμεων*, η οποία συγκρούεται διαρκώς με τις συγκεκριμένες *συνθήκες παραγωγής* μέσα στις οποίες το κεφάλαιο κινείται και μόνο μέσα στις οποίες μπορεί να κινηθεί.
[τόμ. 37, σσ. 255–256]

On the other hand, a fall in the rate of profit connected with
accumulation necessarily calls forth a competitive struggle.
Compensation of a fall in the rate of profit by a rise in the mass of
profit applies only to the total social capital and to the big, firmly
placed capitalists. The new additional capital operating independently
does not enjoy any such compensating conditions. It must still win them,
and so it is that a fall in the rate of profit calls forth a competitive
struggle among capitalists, not vice versa. To be sure, the competitive
struggle is accompanied by a temporary rise in wages and a resultant
further temporary fall of the rate of profit. The same occurs when there
is an overproduction of commodities, when markets are overstocked. Since
the aim of capital is not to minister to certain wants, but to produce
profit, and since it accomplishes this purpose by methods which adapt
the mass of production to the scale of production, not vice versa, a
rift must continually ensue between the limited dimensions of
consumption under capitalism and a production which forever tends to
exceed this immanent barrier. Furthermore, capital consists of
commodities, and therefore overproduction of capital implies
overproduction of commodities. Hence the peculiar phenomenon of
economists who deny overproduction of commodities, admitting
overproduction of capital.^a To say that there is no general
overproduction, but rather a disproportion within the various branches
of production, is no more than to say
[256]
that under capitalist production the proportionality of the individual
branches of production springs as a continual process from
disproportionality, because the cohesion of the aggregate production
imposes itself as a blind law upon the agents of production, and not as
a law which, being understood and hence controlled by their common mind,
brings the production process under their joint control. It amounts
furthermore to demanding that countries in which the capitalist mode of
production is not developed, should consume and produce at a rate which
suits the countries with the capitalist mode of production. If it is
said that overproduction is only relative, this is quite correct; but
the entire capitalist mode of production is only a relative one, whose
barriers are not absolute. They are absolute only for this mode, i. e.,
on its basis. How could there otherwise be a shortage of demand for the
very commodities which the mass of the people lack, and how would it be
possible for this demand to be sought abroad, in foreign markets, to pay
the labourers at home the average amount of necessities of life? This is
possible only because in this specific capitalist interrelation the
surplus product assumes a form in which its owner cannot offer it for
consumption, unless it first reconverts itself into capital for him. If
it is finally said that the capitalists have only to exchange and
consume their commodities among themselves, then the entire nature of
the capitalist mode of production is lost sight of; and also forgotten
is the fact that it is a matter of expanding the value of the capital,
not consuming it. In short, all these objections to the obvious
phenomena of overproduction (phenomena which pay no heed to these
objections) amount to the contention that the barriers of /capitalist
/production are not barriers of /production generally, /and therefore
not barriers of this specific, capitalist mode of production. The
contradiction of the capitalist mode of production, however, lies
precisely in its tendency towards an absolute development of the
productive /forces, /which continually comes into conflict with the
specific /conditions /of production in which capital moves, and alone
can move.

^a Ibid., Vol. 32, pp. 132-35 and Vol. 33, pp. 113-14.
[vol. 37, pp. 255-56]

Δευτέρα 20 Ιουλίου 2026

Χρήμα ως Κεφάλαιο & Από το Χρήμα στο Κεφάλαιο

 ## Χρήμα ως Κεφάλαιο

Economic Manuscript of 1864-1865.

[Marx 2016: 444]

Η πραγματική κίνηση του χρήματος που δανείζεται ως κεφάλαιο είναι μια πράξη η οποία βρίσκεται *πέρα από* τις συναλλαγές μεταξύ δανειοληπτών και δανειστών. Σε αυτή την πράξη *αυτή η διαμεσολάβηση εξαλείφεται*, γίνεται αόρατη και δεν συμμετέχει άμεσα. Το κεφάλαιο, ως ιδιαίτερο είδος εμπορεύματος, έχει επίσης μια *ιδιαίτερη μορφή αλλοτρίωσης* που του είναι χαρακτηριστική. Εδώ, επομένως, η επιστροφή δεν εμφανίζεται ως συνέπεια και αποτέλεσμα μιας ορισμένης σειράς οικονομικών διαδικασιών, αλλά μάλλον ως συνέπεια μιας ιδιαίτερης νομικής σύμβασης μεταξύ αγοραστή και πωλητή.
[Marx 2016: 454]

Ο δανειστής δίνει το χρήμα του ως *κεφάλαιο*· το εμπόρευμα που αλλοτριώνει σε κάποιον άλλο *είναι κεφάλαιο*, και γι’ αυτό επιστρέφει σε αυτόν. Δεν *πωλείται*, αλλά απλώς *δανείζεται* για μια ορισμένη χρονική περίοδο. Όμως η απλή επιστροφή του ποσού της αξίας δεν θα αποτελούσε *επιστροφή* αυτού του ποσού *ως κεφαλαίου*, αλλά απλή *αποπληρωμή ενός ποσού αξίας που είχε προηγουμένως δανειστεί*.

Για να επιστρέψει ως κεφάλαιο, το προκαταβεβλημένο ποσό αξίας δεν πρέπει μόνο να έχει διατηρηθεί μέσα στην κίνηση, αλλά πρέπει *να έχει αξιοποιηθεί*, πρέπει να έχει αυξήσει την αξία του, έτσι ώστε να επιστρέψει μαζί με μια υπεραξία, ως *Χ + ΔΧ*, όπου αυτό το ΔΧ είναι *τόκος*, δηλαδή εκείνο το μέρος του κέρδους (του μέσου κέρδους) το οποίο δεν παραμένει στα χέρια του λειτουργούντος καπιταλιστή, αλλά περιέρχεται μάλλον στον χρηματικό καπιταλιστή.

Το να πούμε ότι αυτό αλλοτριώνεται από αυτόν ως *κεφάλαιο* σημαίνει ότι πρέπει να επιστραφεί σε αυτόν ως *Χ + ΔΧ*.
[Marx 2016: 455]

Ποια είναι λοιπόν η *χρηστική αξία* που ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει* για τη διάρκεια του δανείου και παραχωρεί στον παραγωγικό καπιταλιστή, τον *δανειολήπτη*;

Είναι η χρηστική αξία που αποκτά το χρήμα από το γεγονός ότι μπορεί να μετατραπεί σε *κεφάλαιο*, μπορεί να λειτουργήσει *ως κεφάλαιο* και μπορεί επομένως, μέσα στην κίνησή του, να παράγει μια καθορισμένη υπεραξία — το *μέσο κέρδος* (οτιδήποτε περισσότερο ή λιγότερο από αυτή την ποσότητα εμφανίζεται εδώ απλώς ως τυχαίο και εξωτερικό προς τη λειτουργία του κεφαλαίου ως κεφαλαίου) — επιπλέον της ιδιότητάς του να *διατηρεί* και να *συντηρεί* το αρχικό του ποσό αξίας.

Αυτή ακριβώς τη χρηστική αξία που έχει το χρήμα ως κεφάλαιο —την ικανότητα να παράγει το μέσο κέρδος— είναι εκείνη που ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει* στον παραγωγικό καπιταλιστή για την περίοδο *του δανείου*, δηλαδή για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο θέτει το δανεισμένο κεφάλαιο στη διάθεση του τελευταίου.

Η θέση του χρήματος που δανείζεται με αυτόν τον τρόπο είναι, σε κάποιο βαθμό, ανάλογη με τη θέση της εργατικής δύναμης απέναντι στον παραγωγικό καπιταλιστή. (Αλλά ο τελευταίος *πληρώνει* την αξία της εργατικής δύναμης, ενώ απλώς *επιστρέφει* την αξία του δανεισμένου κεφαλαίου.)

Η *χρηστική αξία* της εργατικής δύναμης για τον παραγωγικό καπιταλιστή είναι ότι, όταν καταναλώνεται, παράγει περισσότερη αξία (κέρδος) από όση η ίδια διαθέτει και κοστίζει. Αυτή η περίσσεια *ανταλλακτική αξία* είναι η χρηστική της αξία για τον παραγωγικό καπιταλιστή. Και η χρηστική αξία του προκαταβεβλημένου χρηματικού κεφαλαίου εμφανίζεται αντίστοιχα ως μια ικανότητα να δημιουργεί και να αυξάνει την *ανταλλακτική αξία*.

[293] Στην πραγματικότητα, ο χρηματικός καπιταλιστής *αλλοτριώνει μια χρηστική αξία*, και γι’ αυτό εκείνο που δίνει εκχωρείται ως *εμπόρευμα*. Από αυτή την άποψη η αναλογία με το *εμπόρευμα καθαυτό* είναι πλήρης.

Πρώτον, πρόκειται για μια *αξία* που μεταφέρεται από το ένα χέρι στο άλλο. Στην περίπτωση του συνηθισμένου εμπορεύματος, το εμπόρευμα καθαυτό, τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής διατηρούν στα χέρια τους την *ίδια* αξία που αλλοτρίωσαν, μόνο σε διαφορετική μορφή: ο ένας στη μορφή εμπορεύματος, ο άλλος στη μορφή χρήματος.

Η *διαφορά* στην περίπτωση του δανείου είναι ότι σε αυτή τη συναλλαγή ο χρηματικός καπιταλιστής είναι ο μόνος που εκχωρεί αξία· αλλά τη διατηρεί μέσω της *επιστροφής*. Στη δανειακή αυτή συναλλαγή μόνο το ένα μέρος λαμβάνει *αξία*, επειδή μόνο το ένα μέρος εκχωρεί αξία.

Δεύτερον, το ένα μέρος *αλλοτριώνει* μια πραγματική χρηστική αξία, και το άλλο μέρος την *λαμβάνει* και την καταναλώνει. Σε αντίθεση με το εμπόρευμα καθαυτό, αυτή η χρηστική αξία είναι η ίδια *ανταλλακτική αξία*· είναι η περίσσεια της *αξίας* πάνω από το αρχικό της μέγεθος, η οποία προκύπτει από τη χρήση (του χρήματος ως κεφαλαίου). Έτσι, η χρηστική αξία είναι το *κέρδος*.
[Marx 2016: 456-57]

Η χρηστική αξία του χρήματος που δανείζεται είναι η ικανότητά του να λειτουργεί *ως κεφάλαιο* και, ως τέτοιο, να παράγει *μέσο κέρδος* κάτω από μέσες συνθήκες.^6

^6 «Η δικαιοσύνη της λήψης τόκου δεν εξαρτάται από το αν ένας άνθρωπος πραγματοποιεί ή όχι *κέρδος*, αλλά από το ότι αυτό (το δανεισμένο χρήμα) “είναι ικανό να παράγει κέρδος, αν χρησιμοποιηθεί σωστά…”» (Massie 1750, σ. 49.)
[Marx 2016: 457]

Ο δανειολήπτης δανείζεται το χρήμα ως *κεφάλαιο*, ως *αυτοαξιοποιούμενη αξία*.
[Marx 2016: 457]

χρήμα που προκαταβλήθηκε [Marx 2016: 457-58]

Το ίδιο το κεφάλαιο εμφανίζεται εδώ ως εμπόρευμα, στο μέτρο που προσφέρεται στην αγορά και η *χρηστική αξία του χρήματος ως κεφαλαίου* πράγματι αλλοτριώνεται. Η χρηστική του αξία, ωστόσο, συνίσταται η ίδια στην παραγωγή κέρδους.
[Marx 2016: 459]

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως *κεφαλαίου* δεν καθορίζεται από την αξία τους ως χρήματος ή εμπορευμάτων, αλλά μάλλον από την ποσότητα της υπεραξίας που αυτά «παράγουν» για τον κάτοχό τους. Το προϊόν του κεφαλαίου είναι το κέρδος.

Στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής, η διαφορά ανάμεσα στο χρήμα που δαπανάται ως χρήμα και στο χρήμα που προκαταβάλλεται ως κεφάλαιο είναι απλώς μια διαφορά *χρήσης*. Το χρήμα (ή ένα εμπόρευμα) είναι κεφάλαιο *καθεαυτό* (όπως ακριβώς η εργατική δύναμη είναι εργασία *καθεαυτή*).
[Marx 2016: 459]

(1) Το χρήμα μπορεί να μετατραπεί στις συνθήκες παραγωγής και ήδη, όπως είναι από μόνο του, αποτελεί απλώς μια αφηρημένη έκφραση των συνθηκών παραγωγής, της ύπαρξής τους ως *αξίες*, και (2) τα αντικειμενικά στοιχεία του πλούτου καθαυτά κατέχουν την ιδιότητά τους να είναι *κεφάλαιο*, επειδή η αντίθεσή τους —η *μισθωτή εργασία*— η οποία είναι αυτή που τα καθιστά κεφάλαιο, είναι παρούσα ως θεμέλιο της κοινωνικής παραγωγής.
[Marx 2016: 460]

Το ίδιο το κεφάλαιο εμφανίζεται εδώ ως εμπόρευμα στο βαθμό που προσφέρεται
στην αγορά και η *αξία χρήσης του χρήματος ως κεφάλαιο* πράγματι αλλοτριώνεται.
Ωστόσο, η αξία χρήσης του η ίδια είναι να παράγει κέρδος.

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως *κεφάλαιο* δεν καθορίζεται από
την αξία τους ως χρήμα ή ως εμπορεύματα αλλά μάλλον από την ποσότητα
υπεραξίας που «παράγουν» για τον κάτοχό τους. Το προϊόν του
κεφαλαίου είναι το κέρδος. Στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής, η διαφορά
μεταξύ χρήματος που δαπανάται ως χρήμα και προκαταβληθέντος χρήματος ως κεφάλαιο είναι απλώς μια
διαφορά στην *εφαρμογή*. Το χρήμα (ή ένα εμπόρευμα) είναι κεφάλαιο *καθεαυτό*
(όπως η εργασιακή ικανότητα είναι η εργασία *καθεαυτή*). Γιατί
[460] (1) το χρήμα μπορεί να μετατραπεί στις συνθήκες παραγωγής, και είναι
ήδη, όπως ακριβώς είναι, απλώς μια αφηρημένη έκφραση των συνθηκών
της παραγωγής, της ύπαρξής τους ως *αξίες*, και (2) τα αντικειμενικά
στοιχεία του πλούτου κατέχουν από μόνα τους την ιδιότητά τους να είναι
*κεφάλαιο* γιατί η αντίθεσή τους – μισθωτή εργασία – που τα κάνει
κεφάλαιο είναι παρούσα ως βάση της κοινωνικής παραγωγής. Ο αντιθετικός
κοινωνικός προσδιορισμός του *αντικειμενικού πλούτου* έναντι της εργασίας
εκφράζεται στην *ιδιοκτησία κεφαλαίου καθαυτή*, εντελώς ανεξάρτητα από την ίδια τη διαδικασία.
Αυτή η στιγμή, λοιπόν, που χωρίστηκε από την ίδια την καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία, της οποίας το σταθερό αποτέλεσμα είναι και ως το σταθερό αποτέλεσμα της οποίας είναι
επίσης η σταθερή προϋπόθεση της, εκφράζεται με αυτόν τον τρόπο, ότι το χρήμα,
και ομοίως τα εμπορεύματα, είναι από μόνα τους *λανθάνον* κεφάλαιο, που
μπορούν να πωληθούν ως *κεφάλαιο*, και ότι με αυτή τη μορφή δίνουν τον έλεγχο της
εργασίας των άλλων, και ως εκ τούτου είναι αυτοαξιοποιούμενη αξία. (Δίνουν μια
αξίωση στην οικειοποίηση της εργασίας των άλλων.) Εδώ επίσης
προκύπτει ξεκάθαρα ότι *αυτή η σχέση* είναι ο τίτλος και το μέσο για
την οικειοποίηση της εργασίας των άλλων και όχι για κάθε είδους εργασία
που υποτίθεται ότι προσφέρει ο καπιταλιστής ως ισοδύναμο.

[Karl Marx, ECONOMIC MANUSCRIPTS OF 1864-65
(Translated by Ben Fowkes), σσ. 459-60]

Προκειμένου να ορίσει την έννοια του τοκοφόρου κεφαλαίου, ο Μαρξ γράφει τα εξής:

> Το χρήμα [...] μπορεί να μετατραπεί σε κεφάλαιο στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής και έτσι να μετασχηματιστεί από μια δεδομένη αξία σε μια αυτοαυξανόμενη ή αυτοαξιοποιούμενη αξία. Παράγει κέρδος, δηλαδή καθιστά δυνατό για τον καπιταλιστή να αποσπά από τους εργάτες μια ορισμένη ποσότητα απλήρωτης εργασίας, υπερπροϊόντος και υπεραξίας και να την ιδιοποιηθεί. Με αυτόν τον τρόπο, πέρα από τη χρηστική του αξία ως χρήματος, αποκτά μια πρόσθετη χρηστική αξία, δηλαδή εκείνη του να λειτουργεί ως κεφάλαιο. Η χρηστική του αξία συνίσταται ακριβώς στο κέρδος που παράγει όταν μετατρέπεται σε κεφάλαιο. Υπό αυτή την ιδιότητα του δυνητικού κεφαλαίου, ως μέσου παραγωγής κέρδους, γίνεται εμπόρευμα, αλλά ένα εμπόρευμα ιδιάζοντος είδους (*sui generis*). Ή, πράγμα που σημαίνει το ίδιο, το κεφάλαιο ως κεφάλαιο γίνεται εμπόρευμα (*Capital*, τόμ. ΙΙΙ, σσ. 338–349).

[Uno 1980: 120]

## Από το Χρήμα στο Κεφάλαιο

Για να μετατραπεί επομένως το χρήμα σε κεφάλαιο, δεν είναι μόνο αναγκαίο να μπορεί να θέσει σε κίνηση υπερεργασία, αλλά πρέπει να μπορεί να θέσει σε κίνηση *μια ορισμένη ποσότητα υπερεργασίας*, την υπερεργασία μιας ορισμένης ποσότητας αναγκαίας εργασίας, δηλαδή *πολλών εργατών ταυτόχρονα*.
[MECW 28, σ. 508]

Το χρήμα γίνεται για πρώτη φορά κεφάλαιο **ακριβώς μέσω αυτής της ανταλλαγής με την εργατική ικανότητα**: δεν **καταναλώνεται ως** κεφάλαιο, αλλά αντίθετα παράγεται, διατηρείται, επιβεβαιώνεται.
[MECW 30, σ. 137]

Η μετατροπή του χρήματος — το οποίο αποτελεί και το ίδιο απλώς μια μετασχηματισμένη μορφή του εμπορεύματος — σε κεφάλαιο πραγματοποιείται μόνο όταν η εργατική ικανότητα (και όχι ο εργάτης) έχει μετατραπεί σε εμπόρευμα· επομένως η κατηγορία του εμπορεύματος έχει ήδη από την αρχή καταλάβει μια ολόκληρη σφαίρα η οποία προηγουμένως βρισκόταν έξω από αυτήν.

Μόνο όταν η εργαζόμενη μάζα του πληθυσμού έχει πάψει να εισέρχεται στην αγορά ως παραγωγός εμπορευμάτων και έχει αρχίσει να πουλά, αντί για το προϊόν της εργασίας της, την ίδια την εργασία της, ή μάλλον την **εργατική της ικανότητα**, τότε η παραγωγή στο σύνολό της, σε όλη της την έκταση, το πλάτος και το βάθος, γίνεται **παραγωγή εμπορευμάτων**, με όλα τα προϊόντα να μετατρέπονται σε εμπορεύματα και με τις αντικειμενικές συνθήκες κάθε επιμέρους σφαίρας παραγωγής να εισέρχονται σε αυτήν οι ίδιες ως εμπορεύματα.

Μόνο στη βάση του κεφαλαίου, της καπιταλιστικής παραγωγής, γίνεται στην πραγματικότητα το εμπόρευμα η **γενική στοιχειώδης μορφή του πλούτου**. Αυτό όμως συνεπάγεται ήδη [V-186] ότι η ανάπτυξη του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας, όπου αυτός εμφανίζεται με τυχαία μορφή, και ο καπιταλιστικός καταμερισμός της εργασίας μέσα στο εργαστήριο αλληλοπροϋποτίθενται και αλληλοπαράγονται.

Για να παράγει ο παραγωγός μόνο εμπορεύματα, δηλαδή για να υπάρχει γι’ αυτόν η αξία χρήσης του προϊόντος αποκλειστικά ως μέσο ανταλλαγής, είναι απαραίτητο η παραγωγή του να βασίζεται εξ ολοκλήρου στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, έτσι ώστε μέσω της παραγωγής του να ικανοποιεί μόνο μια εντελώς μονόπλευρη ανάγκη.

Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτή η γενική παραγωγή προϊόντων ως εμπορευμάτων πραγματοποιείται μόνο στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής και στον βαθμό της εξάπλωσής της. Εάν, για παράδειγμα, το κεφάλαιο δεν έχει ακόμη κυριαρχήσει στη γεωργία, ένα μεγάλο μέρος του προϊόντος θα εξακολουθεί να παράγεται άμεσα ως μέσο διαβίωσης και όχι ως εμπόρευμα· ένα μεγάλο μέρος του εργαζόμενου πληθυσμού δεν θα έχει ακόμη μετατραπεί σε μισθωτούς εργάτες και ένα μεγάλο μέρος των όρων της εργασίας δεν θα έχει ακόμη μετατραπεί σε κεφάλαιο.^95
[MECW 30, σσ. 313-314]

[MECW 34, σσ. 236 κ.ε.]

Μετατρέπει για πρώτη φορά το χρήμα του σε κεφάλαιο από τη στιγμή που εκμεταλλεύεται ο ίδιος εργάτες.
[MECW 34, σ. 237]

[καπιταλιστική παραγωγή](#καπιταλιστική παραγωγή)
[MECW 34, σσ. 237-238]

[MECW 34, σ. 359]

[MECW 34, σ. 384]

[MECW 34, σσ. 409 κ.ε.]

Το χρήμα δεν μπορεί να γίνει κεφάλαιο χωρίς να ανταλλαγεί με εργατική ικανότητα ως εμπόρευμα που πωλείται από τον ίδιο τον εργάτη.
[MECW 34, σ. 413]

Στην ίδια τη διαδικασία της ανταλλαγής, μια ποσότητα εργασίας που έχει αντικειμενοποιηθεί στο χρήμα ως εμπόρευμα ανταλλάσσεται με μια ποσότητα εργασίας ίσου μεγέθους, αντικειμενοποιημένης στη ζωντανή εργατική ικανότητα. [469h]

Σύμφωνα με τον νόμο της αξίας που διέπει την ανταλλαγή των εμπορευμάτων, ανταλλάσσονται ισοδύναμα, *ίσες ποσότητες* αντικειμενοποιημένης εργασίας, μολονότι η μία ποσότητα είναι αντικειμενοποιημένη σε ένα πράγμα, ενώ η άλλη σε ένα ζωντανό πρόσωπο.

Ωστόσο, αυτή η ανταλλαγή εισάγει μόνο τη *διαδικασία παραγωγής*, μέσω της οποίας στην πραγματικότητα αποκτάται περισσότερη εργασία σε ζωντανή μορφή από όση δαπανήθηκε σε αντικειμενοποιημένη μορφή.
[MECW 34, σ. 416]

Στην πραγματικότητα μετατρέπει το χρήμα του σε κεφάλαιο εκβιάζοντας απλήρωτη εργασία, υπερεργασία, από τον άμεσο παραγωγό.
[MECW 34, σ. 428]

Μέρος ΙΙ Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
[MECW 35, σσ. 157-186]

Κεφάλαιο IV Η ΓΕΝΙΚΗ ΦΟΡΜΟΥΛΑ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
[MECW 35, σσ. 157-166]

Η κυκλοφορία των εμπορευμάτων αποτελεί το σημείο αφετηρίας του κεφαλαίου. Η παραγωγή εμπορευμάτων, η κυκλοφορία τους και εκείνη η πιο ανεπτυγμένη μορφή της κυκλοφορίας τους που ονομάζεται εμπόριο, αποτελούν το ιστορικό υπόβαθρο από το οποίο αναδύεται το κεφάλαιο.

Η σύγχρονη ιστορία του κεφαλαίου αρχίζει από τη δημιουργία, κατά τον 16ο αιώνα, ενός παγκόσμιου εμπορίου και μιας παγκόσμιας αγοράς.

Εάν αφαιρέσουμε από την κυκλοφορία των εμπορευμάτων την υλική της ουσία, δηλαδή την ανταλλαγή των διαφόρων αξιών χρήσης, και εξετάσουμε μόνο τις οικονομικές μορφές που παράγονται μέσω αυτής της διαδικασίας κυκλοφορίας, βρίσκουμε ότι το τελικό της αποτέλεσμα είναι το χρήμα: αυτό το τελικό προϊόν της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων είναι η πρώτη μορφή με την οποία εμφανίζεται το κεφάλαιο.

Ιστορικά, το κεφάλαιο, σε αντίθεση με τη γαιοκτησία, παίρνει πάντοτε αρχικά τη μορφή του χρήματος· εμφανίζεται ως χρηματικός πλούτος, ως το κεφάλαιο του εμπόρου και του τοκογλύφου.^1)

Ωστόσο, δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στην προέλευση του κεφαλαίου για να ανακαλύψουμε ότι η πρώτη μορφή εμφάνισης του κεφαλαίου είναι το χρήμα. Αυτό μπορούμε να το δούμε καθημερινά μπροστά στα μάτια μας.

Κάθε νέο κεφάλαιο, για να ξεκινήσει, εμφανίζεται στη σκηνή — δηλαδή στην αγορά, είτε αυτή είναι αγορά εμπορευμάτων, εργασίας ή χρήματος — ακόμη και στις μέρες μας, με τη μορφή χρήματος, το οποίο μέσω μιας καθορισμένης διαδικασίας πρέπει να μετατραπεί σε κεφάλαιο.
[MECW 35, σ. 157]

Η πρώτη διάκριση που παρατηρούμε ανάμεσα στο χρήμα που είναι απλώς χρήμα και στο χρήμα που είναι κεφάλαιο δεν είναι παρά μια διαφορά στη μορφή της κυκλοφορίας τους.
[MECW 35, σ. 158]

[κυκλώματα του κεφαλαίου](#κυκλώματα του κεφαλαίου)
[MECW 35, σσ. 158-166]

Με τη μορφή του χρήματος αρχίζει και τελειώνει, και αρχίζει εκ νέου, κάθε πράξη της αυθόρμητης γένεσης της αξίας. Ξεκίνησε ως 100 λίρες, τώρα είναι 110 λίρες, και ούτω καθεξής. Όμως το ίδιο το χρήμα είναι μόνο μία από τις δύο μορφές της αξίας. Αν δεν λάβει τη μορφή κάποιου εμπορεύματος, δεν γίνεται κεφάλαιο.

Εδώ δεν υπάρχει εκείνη η αντίθεση ανάμεσα στο χρήμα και στα εμπορεύματα που υπάρχει στην περίπτωση της αποθησαύρισης. Ο καπιταλιστής γνωρίζει ότι όλα τα εμπορεύματα, όσο αξιοθρήνητη κι αν είναι η εμφάνισή τους ή όσο άσχημα κι αν μυρίζουν, είναι στην πραγματικότητα και στην ουσία χρήμα, εσωτερικά περιτετμημένοι Εβραίοι^138, και επιπλέον ένα θαυμαστό μέσο για να παραχθεί περισσότερο χρήμα από το χρήμα.
[MECW 35, σ. 165]

Η αξία, επομένως, γίνεται τώρα αξία σε διαδικασία, χρήμα σε διαδικασία και, ως τέτοια, κεφάλαιο. Εξέρχεται από την κυκλοφορία, εισέρχεται ξανά σε αυτήν, διατηρεί και πολλαπλασιάζει τον εαυτό της μέσα στον κύκλο της, επιστρέφει από αυτήν με αυξημένο μέγεθος και αρχίζει ξανά πάντοτε από την αρχή τον ίδιο κύκλο.^1)

*Χ – Χ′*, χρήμα που γεννά χρήμα: αυτή είναι η περιγραφή του κεφαλαίου από τα στόματα των πρώτων ερμηνευτών του, των μερκαντιλιστών.
[MECW 35, σ. 166]

Κεφάλαιο V ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΦΟΡΜΟΥΛΑΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
[MECW 35, σσ. 166-177]

[...] Η αντιστροφή, επομένως, της σειράς διαδοχής δεν μας βγάζει έξω από τη σφαίρα της απλής κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και πρέπει μάλλον να εξετάσουμε αν υπάρχει μέσα σε αυτή την απλή κυκλοφορία κάτι που να επιτρέπει μια διεύρυνση της αξίας η οποία εισέρχεται στην κυκλοφορία και, συνεπώς, μια δημιουργία υπεραξίας.
[MECW 35, σ. 167]

[...] Όσον αφορά, επομένως, την αξία χρήσης, υπάρχει βάσιμος λόγος να λέμε ότι «η ανταλλαγή είναι μια συναλλαγή από την οποία κερδίζουν και οι δύο πλευρές».^1)
Τα πράγματα είναι διαφορετικά όσον αφορά την ανταλλακτική αξία.
[MECW 35, σ. 168]

«Ένας άνθρωπος που έχει άφθονο κρασί και καθόλου σιτάρι συναλλάσσεται με έναν άνθρωπο που έχει άφθονο σιτάρι και καθόλου κρασί· πραγματοποιείται μεταξύ τους μια ανταλλαγή σιταριού αξίας 50 με κρασί της ίδιας αξίας. Η πράξη αυτή δεν παράγει καμία αύξηση της ανταλλακτικής αξίας ούτε για τον έναν ούτε για τον άλλο· διότι καθένας από αυτούς κατείχε ήδη, πριν από την ανταλλαγή, μια αξία ίση με εκείνη που απέκτησε μέσω αυτής της πράξης».^2)

Το αποτέλεσμα δεν αλλάζει αν εισαγάγουμε το χρήμα ως μέσο κυκλοφορίας ανάμεσα στα εμπορεύματα και καταστήσουμε την πώληση και την αγορά δύο διακριτές πράξεις.^3) Η αξία ενός εμπορεύματος εκφράζεται στην τιμή του πριν εισέλθει στην κυκλοφορία και, επομένως, αποτελεί προϋπόθεση της κυκλοφορίας και όχι αποτέλεσμά της.^4)

^2) Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 544.

^3) «Το αν μία από αυτές τις δύο αξίες είναι χρήμα ή αν και οι δύο είναι συνηθισμένα εμπορεύματα είναι από μόνο του ζήτημα πλήρους αδιαφορίας» (Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 543).

^4) «Δεν είναι οι συμβαλλόμενες πλευρές που αποφασίζουν για την αξία· αυτή έχει αποφασιστεί πριν από τη σύμβαση» (Le Trosne, σ. 906).
[MECW 35, σ. 168]

[...] Στον βαθμό, επομένως, που η κυκλοφορία των εμπορευμάτων επιφέρει μόνο μια αλλαγή στη μορφή των αξιών τους και είναι απαλλαγμένη από διαταρακτικές επιδράσεις, πρέπει να αποτελεί ανταλλαγή ισοδυνάμων.
[MECW 35, σ. 169]

Εάν, επομένως, όσον αφορά τις ανταλλασσόμενες αξίες χρήσης, τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής μπορούν πιθανώς να κερδίσουν κάτι, αυτό δεν συμβαίνει όσον αφορά τις ανταλλακτικές αξίες. Εδώ πρέπει μάλλον να πούμε: «Όπου υπάρχει ισότητα, δεν μπορεί να υπάρχει κέρδος».^1)

Είναι αλήθεια ότι τα εμπορεύματα μπορούν να πωλούνται σε τιμές που αποκλίνουν από τις αξίες τους, αλλά αυτές οι αποκλίσεις πρέπει να θεωρούνται παραβιάσεις των νόμων της ανταλλαγής των εμπορευμάτων,^2) η οποία στη φυσιολογική της κατάσταση είναι ανταλλαγή ισοδυνάμων και, συνεπώς, δεν αποτελεί μέθοδο αύξησης της αξίας.^3)

^1) «Dove è egualità non è lucro» («Όπου υπάρχει ισότητα, δεν υπάρχει κέρδος») (Galiani, *Della Moneta in Custodi*, Parte Moderna, τ. IV, σ. 244).

^2) «Η ανταλλαγή γίνεται δυσμενής για ένα από τα μέρη όταν κάποια εξωτερική περίσταση έρχεται να μειώσει ή να αυξήσει την τιμή· τότε παραβιάζεται η ισότητα, αλλά αυτή η παραβίαση προέρχεται από εκείνη την αιτία και όχι από την ίδια την ανταλλαγή» (Le Trosne, ό.π., σ. 904).

^3) «Η ανταλλαγή είναι από τη φύση της μια σύμβαση που βασίζεται στην ισότητα, δηλαδή πραγματοποιείται ανάμεσα σε δύο ίσες αξίες, και δεν αποτελεί μέσο αυτοπλουτισμού, αφού δίνεται τόσο όσο λαμβάνεται» (Le Trosne, ό.π., σσ. 903-904).
[MECW 35, σ. 169]

Επομένως, βλέπουμε ότι πίσω από όλες τις προσπάθειες να παρουσιαστεί η κυκλοφορία των εμπορευμάτων ως πηγή υπεραξίας κρύβεται μια λογική σύγχυση (*quid pro quo*), μια ανάμειξη της αξίας χρήσης και της ανταλλακτικής αξίας.

Για παράδειγμα, ο Condillac λέει: [...]
[MECW 35, σσ. 169 κ.ε.]

Σε αυτό το απόσπασμα βλέπουμε πώς ο Condillac όχι μόνο συγχέει την αξία χρήσης με την ανταλλακτική αξία, αλλά με έναν πραγματικά παιδαριώδη τρόπο υποθέτει ότι σε μια κοινωνία όπου η παραγωγή εμπορευμάτων είναι ανεπτυγμένη, κάθε παραγωγός παράγει τα δικά του μέσα διαβίωσης και ρίχνει στην κυκλοφορία μόνο το πλεόνασμα πέρα από τις δικές του ανάγκες.^2

Ωστόσο, το επιχείρημα του Condillac χρησιμοποιείται συχνά από τους σύγχρονους οικονομολόγους, ιδιαίτερα όταν πρόκειται να αποδειχθεί ότι η ανταλλαγή εμπορευμάτων στην ανεπτυγμένη της μορφή, δηλαδή το εμπόριο, παράγει υπεραξία.

Για παράδειγμα:

«Το εμπόριο ... προσθέτει αξία στα προϊόντα, διότι τα ίδια προϊόντα στα χέρια των καταναλωτών αξίζουν περισσότερο από ό,τι στα χέρια των παραγωγών, και μπορεί αυστηρά να θεωρηθεί πράξη παραγωγής».^3)
[...]
[MECW 35, σ. 170]

Εάν ανταλλάσσονται εμπορεύματα, ή εμπορεύματα και χρήμα, ίσης ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, ισοδύναμα, είναι προφανές ότι κανείς δεν αφαιρεί από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από όση εισάγει σε αυτήν.

Δεν υπάρχει δημιουργία υπεραξίας. Και, στη φυσιολογική της μορφή, η κυκλοφορία των εμπορευμάτων απαιτεί την ανταλλαγή ισοδυνάμων.

Στην πραγματική πράξη, όμως, η διαδικασία δεν διατηρεί τη φυσιολογική της μορφή. Ας υποθέσουμε, επομένως, μια ανταλλαγή μη ισοδυνάμων.
[MECW 35, σσ. 170-171]

Η δημιουργία υπεραξίας και, επομένως, η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο δεν μπορεί συνεπώς να εξηγηθεί ούτε με την υπόθεση ότι τα εμπορεύματα πωλούνται πάνω από την αξία τους ούτε με την υπόθεση ότι αγοράζονται κάτω από την αξία τους.^1)

^1) «Ένας πωλητής μπορεί κανονικά να επιτύχει μόνο την αύξηση των τιμών των εμπορευμάτων του εάν συμφωνεί να πληρώνει, κατά γενικό κανόνα, περισσότερο για τα εμπορεύματα των άλλων πωλητών· και για τον ίδιο λόγο ένας καταναλωτής μπορεί κανονικά να πληρώνει λιγότερα για τις αγορές του μόνο εάν υποστεί μια παρόμοια μείωση στις τιμές των πραγμάτων που πουλά ο ίδιος» (Mercier de la Rivière, ό.π., σ. 555).
[MECW 35, σ. 172]

[...] Για να είναι συνεπείς, επομένως, οι υποστηρικτές της πλάνης ότι η υπεραξία έχει την προέλευσή της σε μια ονομαστική αύξηση των τιμών ή στο προνόμιο που έχει ο πωλητής να πουλάει υπερβολικά ακριβά, πρέπει να υποθέσουν την ύπαρξη μιας τάξης η οποία μόνο αγοράζει και δεν πουλά, δηλαδή μόνο καταναλώνει και δεν παράγει.

Η ύπαρξη μιας τέτοιας τάξης είναι ανεξήγητη από τη σκοπιά στην οποία έχουμε φτάσει μέχρι τώρα, δηλαδή από τη σκοπιά της απλής κυκλοφορίας. Αλλά ας προτρέξουμε λίγο. [...]
[MECW 35, σ. 172]

Αυτός δεν είναι ο τρόπος για να πλουτίσει κανείς ή για να δημιουργήσει υπεραξία.
[MECW 35, σ. 173]

[...] Το άθροισμα των αξιών που βρίσκονται σε κυκλοφορία δεν μπορεί προφανώς να αυξηθεί μέσω οποιασδήποτε αλλαγής στη διανομή τους, όπως ακριβώς δεν μπορεί να αυξηθεί η ποσότητα των πολύτιμων μετάλλων σε μια χώρα επειδή ένας Εβραίος πούλησε ένα νόμισμα της βασίλισσας Άννας αξίας ενός φαρίγκινγκ για μια γκινέα.

Η καπιταλιστική τάξη, στο σύνολό της, σε οποιαδήποτε χώρα, δεν μπορεί να εξαπατήσει τον ίδιο της τον εαυτό.^2)
[MECW 35, σ. 173]

Όπως και αν στρέψουμε και αναστρέψουμε τα πράγματα, το γεγονός παραμένει αμετάβλητο. Αν ανταλλάσσονται ισοδύναμα, δεν προκύπτει υπεραξία· και αν ανταλλάσσονται μη ισοδύναμα, πάλι δεν προκύπτει υπεραξία.^1)

Η κυκλοφορία, ή η ανταλλαγή εμπορευμάτων, δεν γεννά αξία.^2)

^1) «Η ανταλλαγή δύο ίσων αξιών ούτε αυξάνει ούτε μειώνει το ποσό των διαθέσιμων αξιών στην κοινωνία. Ούτε η ανταλλαγή δύο άνισων αξιών ... δεν μεταβάλλει οτιδήποτε στο άθροισμα των κοινωνικών αξιών, παρόλο που προσθέτει στον πλούτο ενός προσώπου ό,τι αφαιρεί από τον πλούτο ενός άλλου» (J. B. Say, ό.π., τ. II, σσ. 443-444).

Ο Say, χωρίς να ανησυχεί καθόλου για τις συνέπειες αυτής της δήλωσης, την δανείζεται σχεδόν κατά λέξη από τους φυσιοκράτες. Το ακόλουθο παράδειγμα δείχνει πώς ο κύριος Say χρησιμοποίησε τα έργα των φυσιοκρατών, τα οποία στην εποχή του είχαν ξεχαστεί, προκειμένου να διευρύνει τη δική του έννοια της «αξίας».

Η πιο διάσημη φράση του, «Τα προϊόντα μπορούν να αγοραστούν μόνο με προϊόντα» (ό.π., τ. I, σ. 438), διατυπώνεται στο πρωτότυπο φυσιοκρατικό έργο ως εξής: «Τα προϊόντα μπορούν να πληρωθούν μόνο με προϊόντα» (Le Trosne, ό.π., σ. 899).

^2) «Η ανταλλαγή δεν προσδίδει καμία απολύτως αξία στα προϊόντα» (F. Wayland, *The Elements of Political Economy*, Βοστώνη, 1843, σ. 169).
[MECW 35, σ. 174]

Ο λόγος είναι πλέον φανερός για τον οποίο, κατά την ανάλυση της τυπικής μορφής του κεφαλαίου — της μορφής μέσω της οποίας αυτό καθορίζει την οικονομική οργάνωση της σύγχρονης κοινωνίας — αφήσαμε εντελώς έξω από την εξέταση τις πιο δημοφιλείς και, κατά κάποιον τρόπο, προκατακλυσμιαίες μορφές του: το εμπορικό κεφάλαιο και το τοκογλυφικό κεφάλαιο.
[MECW 35, σ. 174]

Το κύκλωμα *Χ–Ε–Χ′*, δηλαδή η αγορά με σκοπό την πώληση ακριβότερα, εμφανίζεται με τον πιο καθαρό τρόπο στο γνήσιο εμπορικό κεφάλαιο.

Η κίνηση όμως αυτή πραγματοποιείται εξ ολοκλήρου μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας. Εφόσον, ωστόσο, είναι αδύνατο μέσω της κυκλοφορίας και μόνο να εξηγηθεί η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο, η δημιουργία υπεραξίας, θα φαινόταν ότι το εμπορικό κεφάλαιο είναι αδύνατο, όσο ανταλλάσσονται ισοδύναμα.^3)

Θα φαινόταν, επομένως, ότι μπορεί να προέρχεται μόνο από το διπλό πλεονέκτημα που αποκομίζει ο έμπορος — ο οποίος παρασιτικά παρεμβάλλεται ανάμεσα στους παραγωγούς — τόσο απέναντι στους πωλητές όσο και απέναντι στους αγοραστές παραγωγούς.

Με αυτή την έννοια ο Franklin λέει: «Ο πόλεμος είναι ληστεία, το εμπόριο είναι γενικά εξαπάτηση».^4)

Εάν η μετατροπή του εμπορικού χρήματος σε κεφάλαιο πρόκειται να εξηγηθεί διαφορετικά από το ότι οι παραγωγοί απλώς εξαπατώνται, θα απαιτούνταν μια μακρά σειρά ενδιάμεσων βημάτων, τα οποία σήμερα, όταν η απλή κυκλοφορία των εμπορευμάτων αποτελεί τη μοναδική μας υπόθεση, απουσιάζουν εντελώς.

^3) «Υπό την κυριαρχία αμετάβλητων ισοδυνάμων το εμπόριο θα ήταν αδύνατο» (G. Opdyke, *A Treatise on Polit. Economy*, Νέα Υόρκη, 1851, σσ. 66-69). «Η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική αξία και την ανταλλακτική αξία βασίζεται σε αυτό το γεγονός, δηλαδή ότι η αξία ενός πράγματος διαφέρει από το λεγόμενο ισοδύναμο που δίνεται γι’ αυτό στο εμπόριο, δηλαδή ότι αυτό το ισοδύναμο δεν είναι ισοδύναμο» (F. Engels, ό.π., σσ. 95-96) [παρούσα έκδοση, τόμ. 3, σ. 427].

^4) Benjamin Franklin, *Works*, τόμ. II, έκδ. Sparks, «Positions to be examined concerning National Wealth», σ. 376.
[MECW 35, σσ. 174-175]

Έχουμε δείξει ότι η υπεραξία δεν μπορεί να δημιουργηθεί από την κυκλοφορία και, επομένως, ότι κατά τον σχηματισμό της πρέπει να συμβαίνει στο παρασκήνιο κάτι που δεν εμφανίζεται μέσα στην ίδια την κυκλοφορία.^2)

Αλλά μπορεί άραγε η υπεραξία να προέρχεται από οπουδήποτε αλλού εκτός από την κυκλοφορία, η οποία αποτελεί το σύνολο όλων των αμοιβαίων σχέσεων των κατόχων εμπορευμάτων, στον βαθμό που αυτές καθορίζονται από τα εμπορεύματά τους;

Πέρα από την κυκλοφορία, ο κάτοχος εμπορεύματος βρίσκεται σε σχέση μόνο με το δικό του εμπόρευμα. Όσον αφορά την αξία, αυτή η σχέση περιορίζεται στο εξής: το εμπόρευμα περιέχει μια ποσότητα της δικής του εργασίας, και αυτή η ποσότητα μετριέται από ένα καθορισμένο κοινωνικό μέτρο.

Η ποσότητα αυτή εκφράζεται μέσω της αξίας του εμπορεύματος και, επειδή η αξία υπολογίζεται σε λογιστικό χρήμα, αυτή η ποσότητα εκφράζεται επίσης μέσω της τιμής, την οποία υποθέτουμε ότι είναι 10 λίρες.

Αλλά η εργασία του δεν αντιπροσωπεύεται ταυτόχρονα από την αξία του εμπορεύματος και από ένα πλεόνασμα πάνω από αυτή την αξία· δεν αντιπροσωπεύεται από μια τιμή 10 που είναι ταυτόχρονα και τιμή 11· δεν αντιπροσωπεύεται από μια αξία που είναι μεγαλύτερη από τον εαυτό της.

Ο κάτοχος εμπορεύματος μπορεί, μέσω της εργασίας του, να δημιουργήσει αξία, αλλά όχι αυτοαυξανόμενη αξία.

Μπορεί να αυξήσει την αξία του εμπορεύματός του προσθέτοντας νέα εργασία και, επομένως, περισσότερη αξία στην ήδη υπάρχουσα αξία, όπως για παράδειγμα μετατρέποντας το δέρμα σε μπότες.

Το ίδιο υλικό έχει τώρα μεγαλύτερη αξία, επειδή περιέχει μεγαλύτερη ποσότητα εργασίας. Οι μπότες έχουν επομένως μεγαλύτερη αξία από το δέρμα· όμως η αξία του δέρματος παραμένει αυτή που ήταν. Δεν έχει αυξηθεί από μόνο του, δεν έχει προσαρτήσει υπεραξία κατά τη διάρκεια της κατασκευής των μποτών.

Είναι επομένως αδύνατο έξω από τη σφαίρα της κυκλοφορίας ένας παραγωγός εμπορευμάτων, χωρίς να έρθει σε επαφή με άλλους κατόχους εμπορευμάτων, να αυξήσει την αξία και, συνεπώς, να μετατρέψει χρήμα ή εμπορεύματα σε κεφάλαιο.

^2) «Το κέρδος, υπό τις συνηθισμένες συνθήκες της αγοράς, δεν δημιουργείται από την ανταλλαγή. Αν δεν υπήρχε πριν από αυτήν τη συναλλαγή, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε μετά από αυτήν» (Ramsay, ό.π., σ. 184).
[MECW 35, σσ. 175-176]

Είναι, επομένως, αδύνατο το κεφάλαιο να παραχθεί από την κυκλοφορία, και είναι εξίσου αδύνατο να προέλθει έξω από την κυκλοφορία. Πρέπει να έχει την προέλευσή του τόσο μέσα στην κυκλοφορία όσο και όχι μέσα στην κυκλοφορία.

Έχουμε, λοιπόν, καταλήξει σε ένα διπλό αποτέλεσμα.

Η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο πρέπει να εξηγηθεί στη βάση των νόμων που ρυθμίζουν την ανταλλαγή των εμπορευμάτων, με αφετηρία την ανταλλαγή ισοδυνάμων.^1) Ο φίλος μας, ο Κύριος Moneybags, ο οποίος προς το παρόν είναι μόνο ένας εμβρυώδης καπιταλιστής, πρέπει να αγοράζει τα εμπορεύματά του στην αξία τους, να τα πουλά στην αξία τους και όμως, στο τέλος της διαδικασίας, να αποσύρει από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από εκείνη που έριξε αρχικά σε αυτήν.

Η εξέλιξή του σε ολοκληρωμένο καπιταλιστή πρέπει να πραγματοποιηθεί τόσο μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας όσο και έξω από αυτήν. Αυτοί είναι οι όροι του προβλήματος. *Hic Rhodus, hic salta!* («Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα!»).^141

^1) Από την προηγούμενη έρευνα ο αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι αυτή η διατύπωση σημαίνει μόνο πως ο σχηματισμός του κεφαλαίου πρέπει να είναι δυνατός ακόμη και όταν η τιμή και η αξία ενός εμπορεύματος συμπίπτουν· διότι ο σχηματισμός του δεν μπορεί να αποδοθεί σε οποιαδήποτε απόκλιση της μίας από την άλλη. Εάν οι τιμές πράγματι διαφέρουν από τις αξίες, πρέπει πρώτα απ’ όλα να αναγάγουμε τις πρώτες στις δεύτερες, δηλαδή να θεωρήσουμε τη διαφορά ως τυχαία, ώστε τα φαινόμενα να παρατηρούνται στην καθαρή τους μορφή και οι παρατηρήσεις μας να μην παρεμποδίζονται από διαταρακτικές περιστάσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την υπό εξέταση διαδικασία. Γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι αυτή η αναγωγή δεν αποτελεί απλώς μια επιστημονική διαδικασία. Οι συνεχείς διακυμάνσεις των τιμών, οι αυξήσεις και οι μειώσεις τους, αλληλοαντισταθμίζονται και ανάγονται σε μια μέση τιμή, η οποία αποτελεί τον κρυφό ρυθμιστή τους. Αυτή αποτελεί τον καθοδηγητικό αστέρα του εμπόρου ή του βιομήχανου σε κάθε επιχείρηση που απαιτεί χρόνο. Γνωρίζει ότι, όταν εξετάζεται μια μεγάλη χρονική περίοδος, τα εμπορεύματα ούτε πωλούνται πάνω ούτε κάτω από την αξία τους, αλλά στη μέση τιμή τους. Εάν λοιπόν συλλογιζόταν θεωρητικά το ζήτημα, θα διατύπωνε το πρόβλημα του σχηματισμού του κεφαλαίου ως εξής: Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την προέλευση του κεφαλαίου, αν υποθέσουμε ότι οι τιμές ρυθμίζονται από τη μέση τιμή, δηλαδή τελικά από την αξία των εμπορευμάτων; Λέω «τελικά», επειδή οι μέσες τιμές δεν συμπίπτουν άμεσα με τις αξίες των εμπορευμάτων, όπως πίστευαν ο Adam Smith, ο Ricardo και άλλοι.
[MECW 35, σσ. 176-177]

Κεφάλαιο VI Η ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Η ΠΩΛΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ
[MECW 35, σσ. 177-186]

Η μεταβολή της αξίας που συμβαίνει στην περίπτωση του χρήματος το οποίο πρόκειται να μετατραπεί σε κεφάλαιο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί στο ίδιο το χρήμα, διότι στη λειτουργία του ως μέσου αγοράς και μέσου πληρωμής δεν κάνει τίποτε περισσότερο από το να πραγματοποιεί την τιμή του εμπορεύματος που αγοράζει ή πληρώνει· και, ως μετρητό, αποτελεί απολιθωμένη αξία, που δεν μεταβάλλεται ποτέ.^1)

Εξίσου λίγο μπορεί η μεταβολή αυτή να προέρχεται από τη δεύτερη πράξη της κυκλοφορίας, δηλαδή από τη μεταπώληση του εμπορεύματος, η οποία δεν κάνει τίποτε περισσότερο από το να μετασχηματίζει το εμπόρευμα από τη φυσική του μορφή πίσω στη χρηματική του μορφή.

Η μεταβολή πρέπει, επομένως, να πραγματοποιείται στο εμπόρευμα που αγοράζεται με την πρώτη πράξη, *Χ–Ε*, αλλά όχι στην αξία του, διότι ανταλλάσσονται ισοδύναμα και το εμπόρευμα πληρώνεται στην πλήρη αξία του.

Είμαστε, συνεπώς, αναγκασμένοι να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η μεταβολή προέρχεται από την αξία χρήσης, ως τέτοια, του εμπορεύματος, δηλαδή από την κατανάλωσή του.

Για να μπορέσει να αντλήσει αξία από την κατανάλωση ενός εμπορεύματος, ο φίλος μας, ο Moneybags, πρέπει να έχει την τύχη να βρει, μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας, στην αγορά, ένα εμπόρευμα του οποίου η αξία χρήσης να διαθέτει την ιδιόμορφη ιδιότητα να αποτελεί πηγή αξίας, έτσι ώστε η πραγματική κατανάλωσή του να είναι η ίδια αντικειμενοποίηση εργασίας και, συνεπώς, δημιουργία αξίας.

Και ο κάτοχος του χρήματος βρίσκει στην αγορά ένα τέτοιο ιδιαίτερο εμπόρευμα: την εργατική δύναμη ή εργατική ικανότητα.

^1) «Στη μορφή του χρήματος ... το κεφάλαιο δεν αποφέρει κανένα κέρδος» (Ricardo, *On the Principles of Political Economy*, σ. 267).
[MECW 35, σ. 177]

Με τον όρο εργατική δύναμη ή εργατική ικανότητα νοείται το σύνολο των πνευματικών και σωματικών ικανοτήτων που υπάρχουν σε έναν άνθρωπο και τις οποίες αυτός ασκεί κάθε φορά που παράγει μια οποιαδήποτε αξία χρήσης.
[MECW 35, σ. 177]

Για να μπορέσει όμως ο κάτοχος του χρήματος να βρει την εργατική δύναμη να προσφέρεται προς πώληση ως εμπόρευμα, πρέπει προηγουμένως να πληρούνται διάφορες προϋποθέσεις.

Η ανταλλαγή εμπορευμάτων, αυτή καθαυτή, δεν συνεπάγεται άλλες σχέσεις εξάρτησης πέρα από εκείνες που απορρέουν από τη δική της φύση.

Με αυτή την προϋπόθεση, η εργατική δύναμη μπορεί να εμφανιστεί στην αγορά ως εμπόρευμα μόνο εφόσον, και στον βαθμό που, ο κάτοχός της — το άτομο στο οποίο ανήκει η εργατική δύναμη — την προσφέρει προς πώληση ή την πουλά ως εμπόρευμα.

Για να μπορέσει να το κάνει αυτό, πρέπει να έχει τη διάθεσή της, να είναι ο ανεμπόδιστος κύριος της εργατικής του ικανότητας, δηλαδή του ίδιου του προσώπου του.^1)

Αυτός και ο κάτοχος του χρήματος συναντώνται στην αγορά και συναλλάσσονται μεταξύ τους ως πρόσωπα με ίσα δικαιώματα, με τη μόνη διαφορά ότι ο ένας είναι αγοραστής και ο άλλος πωλητής· συνεπώς, και οι δύο είναι ίσοι απέναντι στον νόμο.

Η συνέχιση αυτής της σχέσης απαιτεί ο κάτοχος της εργατικής δύναμης να την πουλά μόνο για ορισμένο χρονικό διάστημα· διότι, αν την πουλούσε οριστικά και ολοκληρωτικά, θα πουλούσε τον ίδιο του τον εαυτό, θα μετατρεπόταν από ελεύθερος άνθρωπος σε δούλο, από κάτοχος ενός εμπορεύματος σε εμπόρευμα.

Πρέπει διαρκώς να θεωρεί την εργατική του δύναμη ως δική του ιδιοκτησία, ως δικό του εμπόρευμα· και αυτό μπορεί να το κάνει μόνο διαθέτοντάς την στον αγοραστή προσωρινά, για καθορισμένο χρονικό διάστημα.

Μόνο έτσι μπορεί να αποφύγει την παραίτηση από τα δικαιώματα ιδιοκτησίας του πάνω σε αυτήν.^2)

^1) Στις εγκυκλοπαίδειες της κλασικής αρχαιότητας^142 συναντά κανείς ανοησίες όπως η εξής: ότι στον αρχαίο κόσμο το κεφάλαιο ήταν πλήρως ανεπτυγμένο, «εκτός από το ότι έλειπαν ο ελεύθερος εργάτης και ένα σύστημα πίστωσης». Και ο Mommsen επίσης, στη *Ρωμαϊκή Ιστορία* του, υποπίπτει, από αυτή την άποψη, στο ένα σφάλμα μετά το άλλο.

^2) Γι’ αυτό και η νομοθεσία σε διάφορες χώρες καθορίζει ένα ανώτατο όριο στη διάρκεια των συμβάσεων εργασίας. Όπου η ελεύθερη εργασία αποτελεί τον κανόνα, οι νόμοι ρυθμίζουν τον τρόπο λύσης αυτής της σύμβασης.

Σε ορισμένα κράτη, ιδιαίτερα στο Μεξικό (πριν από τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο,^7 καθώς και στα εδάφη που είχαν αποσπαστεί από το Μεξικό, αλλά και, στην πραγματικότητα, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες μέχρι την επανάσταση που πραγματοποίησε ο Κούζα^143), η δουλεία ήταν συγκαλυμμένη με τη μορφή της δουλοπαροικίας λόγω χρέους (peonage).

Με προκαταβολές που εξοφλούνταν με εργασία και μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά, όχι μόνο ο ίδιος ο εργάτης αλλά και η οικογένειά του γίνονταν *de facto* ιδιοκτησία άλλων προσώπων και των οικογενειών τους.

Ο Χουάρες κατήργησε το *peonage*. Ο λεγόμενος αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός το επανέφερε με διάταγμα, το οποίο στη Βουλή των Αντιπροσώπων στην Ουάσιγκτον καταγγέλθηκε εύστοχα ως διάταγμα για την επανεισαγωγή της δουλείας στο Μεξικό.

«Μπορώ να παραχωρήσω σε άλλον τη χρήση, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των ιδιαίτερων σωματικών και πνευματικών μου ικανοτήτων και δεξιοτήτων· διότι, εξαιτίας αυτού του περιορισμού, αποκτούν έναν χαρακτήρα εξωτερικό ως προς το σύνολο του προσώπου μου. Αν όμως εκχωρούσα ολόκληρο τον χρόνο της εργασίας μου και το σύνολο του έργου μου, τότε θα μετέτρεπα την ίδια την ουσία μου, δηλαδή τη γενική μου δραστηριότητα και πραγματικότητα, το ίδιο μου το πρόσωπο, σε ιδιοκτησία κάποιου άλλου.» (Hegel, *Philosophie des Rechts*, Βερολίνο, 1840, σ. 104, §67).
[MECW 35, σ. 178]

Η δεύτερη ουσιώδης προϋπόθεση για να βρει ο κάτοχος του χρήματος στην αγορά την εργατική δύναμη ως εμπόρευμα είναι η εξής:

Ο εργάτης, αντί να βρίσκεται στη θέση να πουλά εμπορεύματα μέσα στα οποία έχει ενσωματωθεί η εργασία του, πρέπει να είναι αναγκασμένος να προσφέρει προς πώληση ως εμπόρευμα την ίδια την εργατική του δύναμη, η οποία υπάρχει μόνο στο ζωντανό του πρόσωπο.

Για να μπορεί κάποιος να πουλά εμπορεύματα διαφορετικά από την εργατική του δύναμη, πρέπει φυσικά να διαθέτει μέσα παραγωγής, όπως πρώτες ύλες, εργαλεία κ.λπ. Δεν μπορούν να κατασκευαστούν μπότες χωρίς δέρμα.

Χρειάζεται επίσης μέσα συντήρησης. Κανείς — ούτε καν «ο μουσικός του μέλλοντος»^144 — δεν μπορεί να ζήσει από μελλοντικά προϊόντα ή από αξίες χρήσης που βρίσκονται ακόμη σε ατελή μορφή. Από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής του πάνω στη γη, ο άνθρωπος υπήρξε πάντοτε και εξακολουθεί να είναι καταναλωτής, τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της παραγωγής.

Σε μια κοινωνία όπου όλα τα προϊόντα λαμβάνουν τη μορφή εμπορευμάτων, αυτά τα εμπορεύματα πρέπει να πωληθούν αφού παραχθούν· μόνο μετά την πώλησή τους μπορούν να χρησιμεύσουν για την ικανοποίηση των αναγκών του παραγωγού τους.

Ο χρόνος που απαιτείται για την πώλησή τους προστίθεται στον χρόνο που απαιτείται για την παραγωγή τους.
[MECW 35, σσ. 178-179]

Για τη μετατροπή, λοιπόν, του χρήματός του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη, ελεύθερο με τη διπλή έννοια ότι, αφενός, ως ελεύθερο πρόσωπο διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα και, αφετέρου, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης.

Το ερώτημα γιατί αυτός ο ελεύθερος εργάτης βρίσκεται απέναντί του στην αγορά δεν ενδιαφέρει τον κάτοχο του χρήματος, ο οποίος θεωρεί την αγορά εργασίας ως έναν κλάδο της γενικής αγοράς εμπορευμάτων. Και προς το παρόν ενδιαφέρει εξίσου λίγο και εμάς. Προσκολλώμαστε θεωρητικά στο γεγονός, όπως εκείνος προσκολλάται πρακτικά.

Ένα πράγμα, πάντως, είναι σαφές: **η φύση δεν παράγει από τη μία πλευρά κατόχους χρήματος ή εμπορευμάτων και από την άλλη ανθρώπους που δεν διαθέτουν τίποτε άλλο παρά μόνο την εργατική τους δύναμη.**

Αυτή η σχέση δεν έχει φυσική βάση, ούτε η κοινωνική της βάση είναι κοινή σε όλες τις ιστορικές περιόδους. Είναι φανερά αποτέλεσμα μιας προηγούμενης ιστορικής εξέλιξης, προϊόν πολλών οικονομικών επαναστάσεων, της εξαφάνισης μιας ολόκληρης σειράς παλαιότερων μορφών κοινωνικής παραγωγής.
[MECW 35, σ. 179]

[...] Διαφορετικά συμβαίνει με το κεφάλαιο.

Οι ιστορικές προϋποθέσεις της ύπαρξής του δεν δίνονται καθόλου με την απλή κυκλοφορία του χρήματος και των εμπορευμάτων. Το κεφάλαιο μπορεί να εμφανιστεί μόνο όταν ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και των μέσων συντήρησης συναντήσει στην αγορά τον ελεύθερο εργάτη που πουλά την εργατική του δύναμη. Και αυτή η μία ιστορική προϋπόθεση συμπυκνώνει μέσα της μια ολόκληρη παγκόσμια ιστορία. Το κεφάλαιο, επομένως, από την πρώτη κιόλας εμφάνισή του αναγγέλλει μια νέα εποχή στη διαδικασία της κοινωνικής παραγωγής.^1)

^1) Η καπιταλιστική εποχή χαρακτηρίζεται, επομένως, από το γεγονός ότι η εργατική δύναμη λαμβάνει, στα μάτια του ίδιου του εργάτη, τη μορφή ενός εμπορεύματος που αποτελεί ιδιοκτησία του· κατά συνέπεια, η εργασία του γίνεται μισθωτή εργασία. Από την άλλη πλευρά, μόνο από αυτή τη στιγμή και μετά το προϊόν της εργασίας γίνεται καθολικά εμπόρευμα.
[MECW 35, σ. 180]

Πρέπει τώρα να εξετάσουμε προσεκτικότερα αυτό το ιδιόμορφο εμπόρευμα, την εργατική δύναμη. Όπως όλα τα άλλα εμπορεύματα, έτσι και αυτή έχει αξία.^2) Πώς προσδιορίζεται όμως αυτή η αξία;

^2) «Η αξία ή η χρησιμότητα ενός ανθρώπου, όπως και όλων των άλλων πραγμάτων, είναι η τιμή του — δηλαδή ό,τι θα δινόταν για τη χρήση της δύναμής του.» (Thomas Hobbes, *Leviathan*, στα *Works*, έκδ. Molesworth, Λονδίνο, 1839-1844, τόμ. III, σ. 76).
[MECW 35, σ. 180]

Η αξία της εργατικής δύναμης καθορίζεται, όπως και στην περίπτωση κάθε άλλου εμπορεύματος, από τον εργάσιμο χρόνο που είναι αναγκαίος για την παραγωγή και, κατά συνέπεια, και για την αναπαραγωγή αυτού του ιδιαίτερου εμπορεύματος. Εφόσον έχει αξία, δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο μια ορισμένη ποσότητα του μέσου κοινωνικού έργου που έχει αντικειμενοποιηθεί σε αυτήν. Η εργατική δύναμη υπάρχει μόνο ως ικανότητα ή δύναμη του ζωντανού ατόμου. Η παραγωγή της προϋποθέτει, συνεπώς, την ύπαρξη αυτού του ατόμου. Δεδομένου του ατόμου, η παραγωγή της εργατικής δύναμης συνίσταται στην αναπαραγωγή του ίδιου του ατόμου ή στη συντήρησή του. Για τη συντήρησή του χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα μέσων διαβίωσης. Επομένως, ο εργάσιμος χρόνος που απαιτείται για την παραγωγή της εργατικής δύναμης ανάγεται στον χρόνο που είναι αναγκαίος για την παραγωγή αυτών των μέσων διαβίωσης· με άλλα λόγια, **η αξία της εργατικής δύναμης είναι η αξία των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για τη συντήρηση του εργάτη**. Ωστόσο, η εργατική δύναμη γίνεται πραγματικότητα μόνο με την άσκησή της· τίθεται σε ενέργεια μόνο μέσω της εργασίας. Με τον τρόπο αυτό όμως φθείρεται μια ορισμένη ποσότητα ανθρώπινων μυών, νεύρων, εγκεφάλου κ.λπ., και αυτά πρέπει να αποκατασταθούν. Αυτή η αυξημένη δαπάνη απαιτεί μεγαλύτερο εισόδημα.^1) Αν ο κάτοχος της εργατικής δύναμης εργάζεται σήμερα, αύριο πρέπει να είναι και πάλι σε θέση να επαναλάβει την ίδια διαδικασία υπό τις ίδιες συνθήκες υγείας και δύναμης. Τα μέσα διαβίωσής του πρέπει, επομένως, να επαρκούν ώστε να τον διατηρούν στη φυσιολογική του κατάσταση ως εργαζόμενου ατόμου. Οι φυσικές του ανάγκες, όπως η τροφή, η ένδυση, τα καύσιμα και η στέγαση, ποικίλλουν ανάλογα με το κλίμα και τις άλλες φυσικές συνθήκες της χώρας του. Από την άλλη πλευρά, ο αριθμός και η έκταση των λεγόμενων αναγκαίων αναγκών του, καθώς και οι τρόποι ικανοποίησής τους, αποτελούν και οι ίδιοι προϊόν ιστορικής εξέλιξης και εξαρτώνται, συνεπώς, σε μεγάλο βαθμό από τον βαθμό πολιτισμού μιας χώρας, και ιδιαίτερα από τις συνθήκες υπό τις οποίες έχει διαμορφωθεί η τάξη των ελεύθερων εργατών, καθώς και από τις συνήθειες και το επίπεδο διαβίωσης που έχει αποκτήσει.^2) Σε αντίθεση, λοιπόν, με την περίπτωση των άλλων εμπορευμάτων, στον καθορισμό της αξίας της εργατικής δύναμης υπεισέρχεται ένα **ιστορικό και ηθικό στοιχείο**. Ωστόσο, σε μια δεδομένη χώρα και σε μια δεδομένη ιστορική περίοδο, η μέση ποσότητα των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για τον εργάτη είναι πρακτικά γνωστή. [MECW 35, σσ. 180–181]

Ο κάτοχος της εργατικής δύναμης είναι θνητός. Αν, λοιπόν, η εμφάνισή του στην αγορά πρόκειται να είναι συνεχής, και εφόσον η συνεχής μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο το προϋποθέτει αυτό, ο πωλητής της εργατικής δύναμης πρέπει να διαιωνίζει τον εαυτό του, «με τον τρόπο που κάθε ζωντανό ον διαιωνίζει τον εαυτό του, δηλαδή με την τεκνοποίηση».^1) Η εργατική δύναμη που αποσύρεται από την αγορά λόγω φθοράς και θανάτου πρέπει να αντικαθίσταται διαρκώς από τουλάχιστον ίση ποσότητα νέας εργατικής δύναμης. Επομένως, το σύνολο των μέσων διαβίωσης που είναι αναγκαία για την παραγωγή της εργατικής δύναμης πρέπει να περιλαμβάνει και τα μέσα που απαιτούνται για τους αντικαταστάτες του εργάτη, δηλαδή για τα παιδιά του, ώστε αυτή η ιδιαίτερη φυλή κατόχων εμπορευμάτων να εξακολουθεί να εμφανίζεται στην αγορά.^2)

^1) Petty.

^2) «Η φυσική τιμή της (της εργασίας) συνίσταται σε τέτοια ποσότητα αναγκαίων αγαθών και ανέσεων της ζωής, ώστε, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση του κλίματος και τις συνήθειες της χώρας, να επαρκεί για τη συντήρηση του εργάτη και να του επιτρέπει να αναθρέψει μια οικογένεια που θα διατηρεί αμείωτη την προσφορά εργασίας στην αγορά» (R. Torrens, *An Essay on the External Corn Trade*, Λονδίνο, 1815, σ. 62). Η λέξη «εργασία» χρησιμοποιείται εδώ εσφαλμένα αντί για «εργατική δύναμη». [MECW 35, σσ. 181–182]

Για να τροποποιηθεί ο ανθρώπινος οργανισμός έτσι ώστε να αποκτήσει δεξιότητα και επιτηδειότητα σε έναν συγκεκριμένο κλάδο της βιομηχανίας και να καταστεί εργατική δύναμη ιδιαίτερου είδους, απαιτείται ειδική εκπαίδευση ή κατάρτιση, η οποία, από την πλευρά της, κοστίζει ένα ισοδύναμο σε εμπορεύματα μεγαλύτερης ή μικρότερης αξίας. Το ύψος αυτής της δαπάνης ποικίλλει ανάλογα με το πόσο πολύπλοκος είναι ο χαρακτήρας της εργατικής δύναμης. Οι δαπάνες αυτής της εκπαίδευσης (εξαιρετικά μικρές στην περίπτωση της συνηθισμένης εργατικής δύναμης) εισέρχονται κατά το αντίστοιχο μέρος τους (*pro tanto*) στη συνολική αξία που δαπανάται για την παραγωγή της. [MECW 35, σ. 182]

Η αξία της εργατικής δύναμης αναλύεται στην αξία μιας ορισμένης ποσότητας μέσων διαβίωσης. Μεταβάλλεται, επομένως, μαζί με την αξία αυτών των μέσων ή με την ποσότητα εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή τους. [MECW 35, σ. 182]

Μερικά από τα μέσα διαβίωσης, όπως η τροφή και τα καύσιμα, καταναλώνονται καθημερινά και πρέπει να ανανεώνονται καθημερινά. Άλλα, όπως τα ρούχα και τα έπιπλα, διαρκούν περισσότερο και χρειάζονται αντικατάσταση μόνο σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Ένα αγαθό πρέπει να αγοράζεται ή να πληρώνεται καθημερινά, άλλο εβδομαδιαία, άλλο ανά τρίμηνο κ.ο.κ. Όμως, όπως κι αν κατανέμεται μέσα στο έτος το συνολικό ποσό αυτών των δαπανών, πρέπει να καλύπτεται από το μέσο εισόδημα, υπολογίζοντας τη μία ημέρα με την άλλη. Αν το σύνολο των εμπορευμάτων που απαιτούνται καθημερινά για την παραγωγή της εργατικής δύναμης = Α, εκείνων που απαιτούνται εβδομαδιαία = Β, εκείνων που απαιτούνται ανά τρίμηνο = Γ κ.ο.κ., τότε ο ημερήσιος μέσος όρος αυτών των εμπορευμάτων είναι:

[
\frac{365A + 52B + 4Γ + \cdots}{365}.
]

Ας υποθέσουμε ότι σε αυτή τη μάζα εμπορευμάτων που απαιτείται για τη μέση ημέρα είναι ενσωματωμένες 6 ώρες κοινωνικής εργασίας· τότε στην εργατική δύναμη ενσωματώνεται καθημερινά μισή ημέρα μέσης κοινωνικής εργασίας· με άλλα λόγια, απαιτείται μισή ημέρα εργασίας για την καθημερινή παραγωγή της εργατικής δύναμης. **Αυτή η ποσότητα εργασίας αποτελεί την αξία της εργατικής δύναμης μιας ημέρας ή την αξία της εργατικής δύναμης που αναπαράγεται καθημερινά.** Αν μισή ημέρα μέσης κοινωνικής εργασίας ενσωματώνεται σε τρία σελίνια, τότε τρία σελίνια είναι η τιμή που αντιστοιχεί στην αξία της εργατικής δύναμης μιας ημέρας. Αν, επομένως, ο κάτοχός της την προσφέρει προς πώληση για τρία σελίνια την ημέρα, η τιμή πώλησής της είναι ίση με την αξία της και, σύμφωνα με την υπόθεσή μας, ο φίλος μας ο Moneybags, που επιδιώκει να μετατρέψει τα τρία του σελίνια σε κεφάλαιο, καταβάλλει αυτή την αξία.

Το κατώτατο όριο της αξίας της εργατικής δύναμης καθορίζεται από την αξία των εμπορευμάτων, χωρίς την καθημερινή προμήθεια των οποίων ο εργάτης δεν μπορεί να ανανεώσει τη ζωτική του ενέργεια· δηλαδή από την αξία εκείνων των μέσων διαβίωσης που είναι φυσιολογικά απολύτως αναγκαία. Αν η τιμή της εργατικής δύναμης πέσει σε αυτό το ελάχιστο, τότε πέφτει κάτω από την αξία της, αφού υπό αυτές τις συνθήκες μπορεί να συντηρηθεί και να αναπτυχθεί μόνο σε μια ακρωτηριασμένη κατάσταση. **Όμως η αξία κάθε εμπορεύματος καθορίζεται από τον εργάσιμο χρόνο που απαιτείται για να παραχθεί σε κανονική ποιότητα.**

Είναι ένα πολύ φθηνό είδος συναισθηματισμού να χαρακτηρίζει κανείς αυτή τη μέθοδο καθορισμού της αξίας της εργατικής δύναμης —μια μέθοδο που υπαγορεύεται από την ίδια τη φύση του πράγματος— ως βάρβαρη, και να θρηνεί μαζί με τον Ρόσσι ότι:

> «Το να αντιλαμβανόμαστε την ικανότητα προς εργασία (*puissance de travail*) ενώ ταυτόχρονα αφαιρούμε από τη σκέψη μας τα μέσα διαβίωσης των εργατών κατά τη διάρκεια της παραγωγικής διαδικασίας, σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε ένα φάντασμα (*être de raison*). Όταν μιλάμε για εργασία ή για ικανότητα προς εργασία, μιλάμε ταυτόχρονα για τον εργάτη και για τα μέσα διαβίωσής του, για τον εργάτη και για τον μισθό του».^1)

Όταν μιλάμε για την εργατική δύναμη, δεν μιλάμε για την εργασία, όπως ακριβώς όταν μιλάμε για την ικανότητα πέψης δεν μιλάμε για την ίδια την πέψη. Για να πραγματοποιηθεί η δεύτερη διαδικασία απαιτείται κάτι περισσότερο από ένα γερό στομάχι. Όταν μιλάμε για την εργατική δύναμη, δεν αφαιρούμε από τη σκέψη μας τα αναγκαία μέσα διαβίωσης. Αντίθετα, η αξία τους εκφράζεται στην αξία της εργατικής δύναμης. Αν η εργατική του δύναμη μείνει απούλητη, ο εργάτης δεν αποκομίζει κανένα όφελος από αυτήν· αντίθετα, θα αισθανθεί ως μια σκληρή αναγκαιότητα, επιβεβλημένη από τη φύση, το γεγονός ότι η παραγωγή αυτής της δύναμης απαίτησε μια ορισμένη ποσότητα μέσων διαβίωσης και ότι η αναπαραγωγή της θα εξακολουθήσει να απαιτεί την ίδια δαπάνη. Τότε θα συμφωνήσει με τον Σισμοντί ότι «η εργατική δύναμη... δεν είναι τίποτε, αν δεν πωλείται».^2)

^1) Rossi, *Cours d'Écon. Polit.*, Βρυξέλλες, 1843, σσ. 370–371.

^2) Sismondi, *Nouveaux Principes*, τ. Ι, σ. 114. [MECW 35, σσ. 182–183]

Η πίστωση του εργάτη προς τον καπιταλιστή. [MECW 35, σσ. 184–185]

Η τιμή της εργατικής δύναμης καθορίζεται με τη σύμβαση, μολονότι δεν καταβάλλεται παρά αργότερα, όπως συμβαίνει και με το ενοίκιο μιας κατοικίας. Η εργατική δύναμη πωλείται, αν και πληρώνεται μεταγενέστερα. Για να κατανοήσουμε όμως καθαρά τη σχέση των δύο μερών, θα είναι χρήσιμο να υποθέσουμε προσωρινά ότι ο κάτοχος της εργατικής δύναμης, σε κάθε πώλησή της, εισπράττει αμέσως την τιμή που έχει συμφωνηθεί. [MECW 35, σ. 185]

Γνωρίζουμε τώρα πώς καθορίζεται η αξία που καταβάλλει ο αγοραστής στον κάτοχο αυτού του ιδιόμορφου εμπορεύματος, της εργατικής δύναμης. Η αξία χρήσης που αποκτά ο πρώτος σε αντάλλαγμα εκδηλώνεται μόνο κατά την πραγματική χρήση, δηλαδή κατά την κατανάλωση της εργατικής δύναμης. Ο κάτοχος του χρήματος αγοράζει στην αγορά όλα όσα είναι αναγκαία γι' αυτόν τον σκοπό, όπως πρώτες ύλες, και τα πληρώνει στην πλήρη αξία τους.^α **Η κατανάλωση της εργατικής δύναμης είναι ταυτόχρονα παραγωγή εμπορευμάτων και παραγωγή υπεραξίας.** Η κατανάλωση της εργατικής δύναμης ολοκληρώνεται, όπως και η κατανάλωση κάθε άλλου εμπορεύματος, έξω από τα όρια της αγοράς ή της σφαίρας της κυκλοφορίας. Συνοδεύοντας, λοιπόν, τον κύριο Moneybags και τον κάτοχο της εργατικής δύναμης, εγκαταλείπουμε προσωρινά αυτή τη θορυβώδη σφαίρα, όπου όλα διαδραματίζονται στην επιφάνεια και μπροστά στα μάτια όλων, και τους ακολουθούμε στο κρυφό άδυτο της παραγωγής, στο κατώφλι του οποίου μας αντικρίζει η επιγραφή:

**«Απαγορεύεται η είσοδος, εκτός αν υπάρχει εργασία.»**

Εδώ θα δούμε όχι μόνο πώς το κεφάλαιο παράγει, αλλά και πώς παράγεται το ίδιο το κεφάλαιο. Επιτέλους θα αποκαλύψουμε το μυστικό της παραγωγής του κέρδους. [MECW 35, σσ. 185–186]

Η σφαίρα που μόλις εγκαταλείπουμε, μέσα στα όρια της οποίας πραγματοποιείται η αγορά και η πώληση της εργατικής δύναμης, είναι πράγματι μια πραγματική Εδέμ^147 των έμφυτων δικαιωμάτων του ανθρώπου. Εκεί βασιλεύουν μόνο η **Ελευθερία**, η **Ισότητα**, η **Ιδιοκτησία** και ο **Μπένθαμ**.^148 Ελευθερία, επειδή τόσο ο αγοραστής όσο και ο πωλητής ενός εμπορεύματος, λ.χ. της εργατικής δύναμης, καθορίζονται μόνο από την ελεύθερη βούλησή τους. Συνάπτουν σύμβαση ως ελεύθερα πρόσωπα, και η συμφωνία στην οποία καταλήγουν δεν είναι παρά η νομική μορφή με την οποία εκφράζουν την κοινή τους βούληση. Ισότητα, επειδή ο καθένας σχετίζεται με τον άλλον μόνο ως απλός ιδιοκτήτης εμπορευμάτων και ανταλλάσσουν ισοδύναμο με ισοδύναμο. Ιδιοκτησία, επειδή ο καθένας διαθέτει μόνο ό,τι του ανήκει. Και Μπένθαμ, επειδή ο καθένας κοιτάζει μόνο τον εαυτό του. Η μόνη δύναμη που τους φέρνει κοντά και τους συνδέει μεταξύ τους είναι ο εγωισμός, το ιδιωτικό όφελος και το προσωπικό συμφέρον του καθενός. Ο καθένας φροντίζει αποκλειστικά για τον εαυτό του και κανείς δεν νοιάζεται για τους άλλους· και ακριβώς επειδή όλοι ενεργούν έτσι, σύμφωνα με την **προκαθορισμένη αρμονία**^149 των πραγμάτων ή υπό την προστασία μιας πανσόφου πρόνοιας, συνεργάζονται όλοι για το αμοιβαίο όφελός τους, για το κοινό καλό και προς το συμφέρον όλων.

Καθώς εγκαταλείπουμε αυτή τη σφαίρα της απλής κυκλοφορίας ή ανταλλαγής εμπορευμάτων, από την οποία ο «χυδαίος ελευθεροέμπορος» (*Free-trader Vulgaris*) αντλεί τις αντιλήψεις, τις ιδέες και τα κριτήρια με τα οποία κρίνει μια κοινωνία που βασίζεται στο κεφάλαιο και τη μισθωτή εργασία, νομίζουμε ότι διακρίνουμε μια μεταβολή στη φυσιογνωμία των δρώντων προσώπων (*dramatis personae*). Εκείνος που προηγουμένως ήταν ο κάτοχος του χρήματος προχωρεί τώρα μπροστά ως καπιταλιστής· ο κάτοχος της εργατικής δύναμης ακολουθεί ως εργάτης του. Ο πρώτος με ύφος αυτάρεσκης σπουδαιότητας, μειδιώντας και απορροφημένος στις επιχειρήσεις του· ο δεύτερος διστακτικός, συγκρατημένος, σαν άνθρωπος που φέρνει το ίδιο του το τομάρι στην αγορά και δεν έχει να περιμένει τίποτε άλλο παρά μόνο — το γδάρσιμό του. [MECW 35, σ. 186]

^147 Εδέμ: αναφορά στη Γένεση 2:8.

^148 Ο Άγγλος φιλόσοφος και νομικός Τζέρεμι Μπένθαμ (1748–1832) υπήρξε θεμελιωτής του ωφελιμισμού (*utilitarianism*). Υποστήριζε ότι η ηδονή αποτελεί τον ύψιστο σκοπό της ζωής και ότι η μεγαλύτερη ευτυχία του μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων πρέπει να είναι ο τελικός σκοπός της ανθρώπινης δράσης. Θεωρούσε το γενικό καλό ως άθροισμα των επιμέρους ευημεριών. Βλ. επίσης τον παρόντα τόμο, σ. 605, υποσημείωση. — 186

^149 Η προκαθορισμένη αρμονία (*pre-established harmony*): κατά τη θεωρία των μονάδων του Λάιμπνιτς, τα απομονωμένα ουσιώδη στοιχεία του σύμπαντος εξελίσσονται το καθένα σύμφωνα με μια θεϊκά προκαθορισμένη αντιστοιχία προς την εξέλιξη όλων των άλλων μονάδων και του σύμπαντος ως συνόλου. — 186 [MECW 35, σ. 777]

Ακολουθεί το Μέρος ΙΙΙ: Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
(τόμ. 35, σσ. 187–316)

Είδαμε στο Κεφάλαιο IV ότι, για να μετατραπεί το χρήμα σε κεφάλαιο, απαιτείται κάτι περισσότερο από την απλή παραγωγή και κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Είδαμε ότι πρέπει να βρεθούν αντιμέτωποι, ως αγοραστής και πωλητής, αφενός ο κάτοχος της αξίας ή του χρήματος και αφετέρου ο κάτοχος της ουσίας που δημιουργεί αξία· αφενός ο κάτοχος των μέσων παραγωγής και διαβίωσης και αφετέρου ο κάτοχος που δεν διαθέτει τίποτε άλλο παρά μόνο την **εργατική του δύναμη**. Ο διαχωρισμός της εργασίας από το προϊόν της, της υποκειμενικής εργατικής δύναμης από τις αντικειμενικές συνθήκες της εργασίας, αποτελούσε, επομένως, το πραγματικό θεμέλιο και το σημείο εκκίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής.
[MECW 35, σ. 570]

[DH-ACMC1: 56]

Το κεφάλαιο, επομένως, δεν μπορεί να προκύψει από την κυκλοφορία· αλλά είναι εξίσου αδύνατο να προκύψει έξω από την κυκλοφορία. Πρέπει να έχει την προέλευσή του **ταυτόχρονα μέσα στην κυκλοφορία και έξω από αυτήν**. Έτσι καταλήγουμε σε ένα διπλό αποτέλεσμα. Η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο πρέπει να αναπτυχθεί πάνω στη βάση των εσωτερικών νόμων της ανταλλαγής των εμπορευμάτων, έτσι ώστε αφετηρία να είναι η ανταλλαγή ισοδυνάμων. Ο κάτοχος του χρήματος, που προς το παρόν είναι μόνο ένας καπιταλιστής σε λανθάνουσα μορφή, πρέπει να αγοράζει τα εμπορεύματά του στην αξία τους, να τα πουλά στην αξία τους και όμως, στο τέλος της διαδικασίας, να αποσύρει από την κυκλοφορία περισσότερη αξία από όση έριξε αρχικά σε αυτήν. Η μεταμόρφωσή του από χρυσαλλίδα σε πεταλούδα πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσα στη σφαίρα της κυκλοφορίας, αλλά συγχρόνως να μην πραγματοποιηθεί μέσα σε αυτήν. Αυτοί είναι οι όροι του προβλήματος. Hic Rhodus, hic salta! («Εδώ είναι η Ρόδος, εδώ και το πήδημα!»). (σσ. 268–269) [παρατίθεται στο DH-ACMC1, σ. 98]

[DH-ACMC2, 1910–1944]

Για να μετατρέψει, λοιπόν, το χρήμα του σε κεφάλαιο, ο κάτοχος του χρήματος πρέπει να συναντήσει στην αγορά τον **ελεύθερο εργάτη**, ελεύθερο με τη διπλή έννοια: πρώτον, ότι ως ελεύθερο πρόσωπο μπορεί να διαθέτει την εργατική του δύναμη ως δικό του εμπόρευμα· και, δεύτερον, ότι δεν έχει κανένα άλλο εμπόρευμα να πουλήσει, ότι είναι στερημένος από όλα όσα είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της εργατικής του δύναμης. [Marx, 1961, σσ. 168–169]
[EH-MSELTV, σ. 283]

11\. Η μετάβαση στο κεφάλαιο
(*«Η ανάπτυξη του κεφαλαίου από το χρήμα»*)
[RR-TMMC, σσ. 183–193]

EOF

Κυριακή 19 Ιουλίου 2026

Με βάση την καπιταλιστική παραγωγή, το χρήμα. . . μετατρέπεται από μια δεδομένη, σταθερή αξία σε μια αυτοαξιοποιούμενη αξία ικανή να αυξηθεί. Παράγει κέρδος, δηλ. δίνει τη δυνατότητα στον καπιταλιστή να εξάγει και να οικειοποιηθεί για τον εαυτό του μια ορισμένη ποσότητα απλήρωτης εργασίας, πλεόνασμα και υπεραξία.

Με βάση την καπιταλιστική παραγωγή, το χρήμα. . . μετατρέπεται από μια
δεδομένη, σταθερή αξία σε μια αυτοαξιοποιούμενη αξία ικανή να αυξηθεί. Παράγει κέρδος, δηλ. δίνει τη δυνατότητα στον καπιταλιστή να εξάγει και
να οικειοποιηθεί για τον εαυτό του μια ορισμένη ποσότητα απλήρωτης εργασίας, πλεόνασμα
και υπεραξία. Με αυτόν τον τρόπο, το χρήμα λαμβάνει, εκτός από την
αξία χρήσης που κατέχει ως χρήμα, μια πρόσθετη αξία χρήσης, δηλαδή
την ικανότητα να λειτουργεί ως κεφάλαιο . . . γίνεται εμπόρευμα.

On the basis of capitalist production, money . . . is turned from a
given, fixed value into a self- valorizing value capable of increasing
itself. It produces profit, i.e. it enables the capitalist to extract and
appropriate for himself a certain quantity of unpaid labour, surplus
product and surplus value. In this way, the money receives, besides the
use- value which it possesses as money, an additional use- value, namely
the ability to function as capital . . . it becomes a commodity.

([1894] 1993. /Capital/, /Volume III/. London: Penguin. Marx, Karl: 459)
[Alan Freeman - Value and Class in Matt Vidal (ed.), Tony Smith (ed.), Tomás Rotta (ed.), Paul Prew (ed.) The Oxford Handbook of Karl Marx, 2019, σ. 165]

 

Σάββατο 4 Ιουλίου 2026

«Η εργασία είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου το κεφάλαιο καθίσταται παραγωγικό … κέρδους» / «Στην αστική κοινωνία, η ζωντανή εργασία δεν είναι παρά ένα μέσο για την αύξηση της συσσωρευμένης εργασίας»

«Η εργασία είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου το κεφάλαιο καθίσταται παραγωγικό … κέρδους» (John Wade, I.e. *History of the Middle and Working Classes*, σ. 161).

«Στην αστική κοινωνία, η ζωντανή εργασία δεν είναι παρά ένα μέσο για την αύξηση της συσσωρευμένης εργασίας» ([K. Marx and F. Engels], *Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος*, 1848, σ. 12).

 /*"Labour /is the /agency /by which capital is made productive of
... profit"* (John Wade, I.e. /[History of the Middle and Working
Classes...], /p. 161). "In
bourgeois society, living labour is but a means to increase accumulated
labour" ([K. Marx and F. Engels,] /Manifest der Kommunistischen Partei,
/1848, p. 12).

Το ποσοστό κέρδους, δηλαδή η αναλογική αύξηση του κεφαλαίου, έχει σημασία για όλους τους νέους βλαστούς κεφαλαίου που συγκροτούνται ως ανεξάρτητοι οργανισμοί. Και αν η συγκρότηση κεφαλαίου περιερχόταν αποκλειστικά στα χέρια λίγων ήδη υπαρχόντων μεγάλων κεφαλαίων, για τα οποία η μάζα του κέρδους υπερισχύει του ποσοστού, τότε η ζωογόνος φλόγα της παραγωγής θα έσβηνε εντελώς. Θα σταματούσε να φλέγεται. Το ποσοστό του κέρδους είναι η κινητήρια δύναμη της καπιταλιστικής παραγωγής, και τίποτε δεν παράγεται παρά μόνο ό,τι μπορεί να παραχθεί με κέρδος.

Το *ποσοστό κέρδους*, δηλαδή η *αναλογική* αύξηση του κεφαλαίου, έχει σημασία για όλους τους νέους *βλαστούς κεφαλαίου* που συγκροτούνται ως ανεξάρτητοι οργανισμοί. Και αν η συγκρότηση κεφαλαίου περιερχόταν αποκλειστικά στα χέρια λίγων ήδη υπαρχόντων μεγάλων κεφαλαίων, για τα οποία η μάζα του κέρδους υπερισχύει του ποσοστού, τότε η ζωογόνος φλόγα της παραγωγής θα έσβηνε εντελώς. Θα σταματούσε να φλέγεται. Το ποσοστό του κέρδους είναι η κινητήρια δύναμη της καπιταλιστικής παραγωγής, και τίποτε δεν παράγεται παρά μόνο ό,τι μπορεί να παραχθεί με κέρδος.

Γι’ αυτό και η αγωνία των Άγγλων οικονομολόγων για την πτώση του ποσοστού κέρδους. Το γεγονός ότι ο Ρικάρντο ανησυχεί ακόμη και για την απλή δυνατότητα αυτού αποτελεί ακριβή απόδειξη της βαθιάς κατανόησής του για τους όρους της καπιταλιστικής παραγωγής. Αυτό για το οποίο τον επικρίνουν οι άλλοι —η έλλειψη ενδιαφέροντος για «τους ανθρώπους» και η αποκλειστική του προσήλωση, όταν εξετάζει την καπιταλιστική παραγωγή, στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, ανεξαρτήτως των θυσιών ανθρώπων και κεφαλαιακών «αξιών» που αυτό μπορεί να συνεπάγεται— είναι ακριβώς η πιο σημαντική συμβολή του.

Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της κοινωνικής εργασίας είναι η ιστορική αποστολή και δικαίωση του κεφαλαίου. Γι’ αυτό ακριβώς, ασυνείδητα, δημιουργεί τις υλικές συνθήκες για έναν ανώτερο τρόπο παραγωγής. Αυτό που ανησυχεί τον Ρικάρντο είναι ο τρόπος με τον οποίο το ποσοστό κέρδους, που αποτελεί το ερέθισμα της καπιταλιστικής παραγωγής και ταυτόχρονα τον όρο της συσσώρευσης και την κινητήρια δύναμή της, τίθεται σε κίνδυνο από την ίδια την ανάπτυξη της παραγωγής.

Και εδώ η ποσοτική σχέση είναι το παν. Στην πραγματικότητα, ο υποκείμενος λόγος είναι κάτι βαθύτερο, για το οποίο δεν έχει παρά μόνο μια υποψία. Αυτό που γίνεται ορατό εδώ με έναν καθαρά οικονομικό τρόπο, δηλαδή από τη σκοπιά της αστικής αντίληψης, μέσα στα «όρια της καπιταλιστικής κατανόησης», από τη σκοπιά της ίδιας της καπιταλιστικής παραγωγής, είναι το όριό της, η σχετικότητά της, το γεγονός ότι δεν είναι μια απόλυτη αλλά μόνο μια ιστορική μορφή παραγωγής, που αντιστοιχεί σε μια συγκεκριμένη και περιορισμένη εποχή στην ανάπτυξη των υλικών όρων της παραγωγής.

The /rate of profit/, i.e., the /proportional /increase in capital, is
important for all new /offshoots of capital /that organise themselves
independently. And if capital formation were to fall exclusively into
the hands of a few existing big capitals, for whom the mass of profit
outweighs the rate, the animating fire of production would be totally
extinguished. It would cease blazing. The /rate of profit /is the
driving agency in capitalist production, and nothing is
[368]
produced save what can be produced at a profit. Hence the anxiety of the
English economists over the decline in the rate of profit. The fact that
Ricardo is disquieted by the mere possibility of this is a precise
demonstration of his deep understanding of the conditions of capitalist
production. What other people reproach him for, his lack of concern for
‘human beings’ and his exclusive concentration, when considering
capitalist production, on the development of the productive forces,
whatever sacrifices of human beings and capital /values /it may cost, is
precisely his most significant contribution. The development of the
productive forces of social labour is capital’s /historical /mission and
justification. For that very reason, it unwittingly creates the material
conditions for a higher mode of production. What disturbs Ricardo is the
way that the rate of profit, which is the stimulus of capitalist
production and both the condition for accumulation and its driving
force, is endangered by the development of production itself. And the
quantitative relation is everything here. In actual fact, the underlying
reason is something deeper, about which he has no more than a suspicion.
What is visible here in a /purely economic manner/, i.e., from the
bourgeois standpoint, within the ‘limits of the capitalist
understanding’, from the standpoint of capitalist production itself, is
its barrier, its /relativity/, the fact that it is not an /absolute /but
only a historical/mode of production/, corresponding to a specific and
limited epoch in the development of the material conditions of production.

[*Marx’s Economic Manuscript of 1864–1865*: 367-68]

Παρασκευή 3 Ιουλίου 2026

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως κεφάλαιο δεν καθορίζεται από την αξία τους ως χρήμα ή ως εμπορεύματα αλλά μάλλον από την ποσότητα υπεραξίας που «παράγουν» για τον κάτοχό τους.

Το ίδιο το κεφάλαιο εμφανίζεται εδώ ως εμπόρευμα στο βαθμό που προσφέρεται
στην αγορά και η /αξία χρήσης του χρήματος ως κεφάλαιο/ πράγματι αλλοτριώνεται.
Ωστόσο, η αξία χρήσης του είναι η ίδια να παράγει κέρδος.

Η αξία του χρήματος ή των εμπορευμάτων ως /κεφάλαιο/ δεν καθορίζεται από
την αξία τους ως χρήμα ή ως εμπορεύματα αλλά μάλλον από την ποσότητα
υπεραξίας που «παράγουν» για τον κάτοχό τους. Το προϊόν του
το κεφαλαίου είναι το κέρδος. Στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής, η διαφορά
μεταξύ χρήματος που δαπανάται ως χρήμα και προκαταβληθέντος χρήματος ως
κεφάλαιο είναι απλώς μια διαφορά στην /εφαρμογή/. Το χρήμα (ή ένα εμπόρευμα)
είναι κεφάλαιο /καθεαυτό/ (όπως η εργασιακή ικανότητα είναι η εργασία /καθεαυτή/).
Γιατί [460] (1) το χρήμα μπορεί να μετατραπεί στις συνθήκες παραγωγής, και είναι
ήδη, όπως ακριβώς είναι, απλώς μια αφηρημένη έκφραση των συνθηκών
της παραγωγής, της ύπαρξής τους ως /αξίας/, και (2) τα αντικειμενικά
στοιχεία του πλούτου κατέχουν από μόνα τους την ιδιότητά τους να είναι
/κεφάλαιο/ γιατί η αντίθεσή τους – μισθωτή εργασία – που τα κάνει
κεφάλαιο είναι παρούσα ως βάση της κοινωνικής παραγωγής. Ο αντιθετικός
κοινωνικός προσδιορισμός του /αντικειμενικού πλούτου /έναντι της εργασίας εκφράζεται
στην /ιδιοκτησία κεφαλαίου καθαυτή/, εντελώς ανεξάρτητα από την ίδια τη διαδικασία.
Αυτή η στιγμή, λοιπόν, που χωρίστηκε από την ίδια την καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία, της οποίας το σταθερό αποτέλεσμα είναι, και ως το σταθερό αποτέλεσμα της οποίας είναι
επίσης η σταθερή προϋπόθεση της, εκφράζεται με αυτόν τον τρόπο, ότι το χρήμα,
και ομοίως τα εμπορεύματα, είναι από μόνα τους /λανθάνον/ κεφάλαιο, που
μπορούν να πωληθούν ως /κεφάλαιο/, και ότι με αυτή τη μορφή δίνουν τον έλεγχο της
εργασίας των άλλων, και ως εκ τούτου είναι αυτοαξιοποιούμενη αξία. (Δίνουν μια
αξίωση στην οικειοποίηση της εργασίας των άλλων.) Εδώ επίσης
προκύπτει ξεκάθαρα ότι /αυτή η σχέση /είναι ο τίτλος και το μέσο για
την οικειοποίηση της εργασίας των άλλων και όχι για κάθε είδους εργασία
που υποτίθεται ότι προσφέρει ο καπιταλιστής ως ισοδύναμο.

[Karl Marx, ECONOMIC MANUSCRIPTS OF 1864-65, pp. 459-60]


Πέμπτη 11 Ιουνίου 2026

Η θεωρία της εκμετάλλευσης, λοιπόν, μετατρέπει τον τόκο σε συγκαλυμμένη εισφορά (William Smart)

Τώρα, αν, όταν το βάρος της δικαιολόγησης της ύπαρξής του μετατίθεται πάνω στο κεφάλαιο, η οικονομική θεωρία μπορεί να εξηγήσει αυτό το εισόδημα χωρίς κίνδυνο και χωρίς εργασία μόνο με την επίκληση της «παραγωγικής δύναμης» του κεφαλαίου ή της «θυσίας του καπιταλιστή», είναι εύκολο να δει κανείς πώς μπορεί να εμφανιστεί μια άλλη θεωρία, η οποία να υποστηρίζει ότι ο τόκος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια εξαναγκασμένη εισφορά από ανήμπορους ή αδαείς ανθρώπους· ένας φόρος υποτέλειας, όχι ένας φόρος.

Η εικόνα του εργάτη από τον Rodbertus ως του άμεσου απογόνου του δούλου — «η πείνα ως καλό υποκατάστατο του μαστιγίου»· η ειρωνεία του Lassalle για τους Rothschild ως τους κύριους «απέχοντες» της Ευρώπης· η πικρή διαλεκτική του Marx για την υποβάθμιση της εργασίας — όλα αυτά βασίζονται σε γενναιόδωρη συμπάθεια προς την ανίσχυρη κατάσταση των εργατικών τάξεων υπό την καπιταλιστική βιομηχανία, και πολλοί κλείνουν τα μάτια μπροστά στην αδυναμία της σοσιαλιστικής οικονομικής θεωρίας, μπροστά στη δύναμη της σοσιαλιστικής ηθικής.

Η θεωρία της εκμετάλλευσης, λοιπόν, μετατρέπει τον τόκο σε συγκαλυμμένη εισφορά· όχι όμως εισφορά από τους καταναλωτές, αλλά από τους εργάτες. Ο τόκος δεν είναι ένα καθαρό πλεόνασμα που προκύπτει από τον συνδυασμό των καπιταλιστών. Πράγματι, αντιπροσωπεύει μια θυσία που γίνεται στην παραγωγή, αλλά όχι μια θυσία των καπιταλιστών. Είναι η απλήρωτη θυσία της εργασίας. Έχει την προέλευσή του στο γεγονός ότι η εργασία μπορεί να δημιουργεί περισσότερο από την αξία της ίδιας της.

Ένας εργάτης που θα είχε ελεύθερη πρόσβαση στη γη, όπως σε μια νέα χώρα, θα μπορούσε να παράγει αρκετά ώστε να συντηρεί τον εαυτό του και τη μέση οικογένεια, και επιπλέον να έχει ένα πλεόνασμα. Αν μετατρέψουμε αυτόν τον ελεύθερο εργάτη σε μισθωτό υπό τον καπιταλισμό, πληρώνοντάς τον με έναν μισθό που είναι ακριβώς αρκετός για να συντηρήσει τον ίδιο και την οικογένειά του, και εδώ επίσης ισχύει ότι μπορεί να παράγει περισσότερο από τον μισθό του.

Αν υποθέσουμε ότι ο εργάτης παράγει την αξία του μισθού του, ας πούμε 3 σελίνια σε έξι ώρες εργασίας, τότε, αν ο καπιταλιστής μπορεί να τον κάνει να εργάζεται περισσότερο από έξι ώρες για τον ίδιο μισθό, μπορεί να ιδιοποιηθεί την επιπλέον αξία στο όνομα του κέρδους ή του τόκου.

Εδώ οι σύγχρονες συνθήκες της βιομηχανίας ευνοούν τον καπιταλιστή. Η εργάσιμη ημέρα των δέκα έως δώδεκα ωρών είναι ένα είδος θεϊκού θεσμού για τον ανήξερο εργάτη. Καθώς το προϊόν δεν περνά στα ίδια του τα χέρια, δεν έχει τρόπο να γνωρίζει ποια είναι η πραγματική αξία της ημερήσιας εργασίας του. Το μόνο κατώτατο όριο του μισθού του είναι εκείνο το ποσό που απλώς θα διατηρήσει στη ζωή τον ίδιο και την οικογένειά του, αν και, στην πράξη, υπάρχει ένα ακόμη χαμηλότερο όριο όταν η γυναίκα και τα παιδιά γίνονται οι βασικοί εργαζόμενοι και ο καπιταλιστής αποκτά την εργασία πέντε ατόμων με τον μισθό ενός.

Από την άλλη πλευρά, η αύξηση του πλούτου σε σχέση με τον πληθυσμό εκτοπίζει σταδιακά την εργασία και επιτρέπει να γίνεται η ίδια ποσότητα δουλειάς από λιγότερα χέρια· αυτό δημιουργεί ένα «απόθεμα» στον βιομηχανικό στρατό, που ανταγωνίζεται συνεχώς όσους παραμένουν στην εργασία και πιέζει προς τα κάτω τους μισθούς. Έτσι ο εργάτης, απροστάτευτος, λαμβάνει απλώς την αναπαραγόμενη αξία ενός μέρους της εργασίας του· το υπόλοιπο πηγαίνει στο κεφάλαιο και αποδίδεται ψευδώς, αν και ειλικρινά, στην αποδοτικότητα του κεφαλαίου.

— William Smart, *Translator’s Preface* στο Eugen von Böhm-Bawerk, *Capital and Interest: A Critical History of Economical Theory* (1890), σ. xvi–xvii

Now if, when the onus of justifying its existence is thrown upon
capital, economic theory can only account for this income without risk
and without work by pointing to the "productive power" of capital, or to
the "sacrifice of the capitalist," it is easy to see how another theory
should make its appearance, asserting that interest is nothing else than
a forced contribution from helpless or ignorant
{xvii} people ; a tribute, not a tax. Rodbertus's picture of the working man as
the lineal descendant of the slave—" hunger a good substitute for the
lash"; Lassalle's mockery of the Rothschilds as the chief " abstainers "
in Europe ; Marx's bitter dialectic on the degradation of labour, are
all based on generous sympathy with the helpless condition of the
working classes under capitalist industry, and many shut their eyes to
the weakness of Socialist economics in view of the strength of Socialist
ethics.
The Exploitation theory then makes interest a concealed contribution ;
not a contribution, however, from the consumers, but from the workers.
Interest is not a pure surplus obtained by combination of capitalists.
It does represent a sacrifice made in production, but not a sacrifice of
the capitalists. It is the unpaid sacrifice of labour. It has its origin
in the fact that labour can create more than its own value. A labourer
allowed free access to land, as in a new country, can produce enough to
support himself and the average family, and have besides a surplus over.
Translate the free labourer into a wage earner under capitalism, pay him
the wage which is just sufficient to support himself and his family, and
here also it is the case that he can produce more than his wage. Suppose
the labourer to create the value of his wage, say 3s. in six hours'
work, then, if the capitalist can get the worker to work longer than six
hours for the same wage, he may pocket the extra value in the name of
profit or interest. Here the modern conditions of industry favour the
capitalist. The working day of ten to twelve hours is a sort of divine
institution to the ignorant labourer. As the product does not pass into
his own hand, he has no means of knowing what the real value of his
day's work is. The only lower limit to his wage is that sum which will
just keep himself and his family alive, although, practically, there is
a lower limit when the wife and children become the breadwinners and the
capitalist gets the labour of five for the wage of one. On the other
hand, the increase of wealth over population gradually displaces labour,
and allows the same amount of work to be done by fewer hands; this
brings into existence a " reserve " to the industrial army, always
competing with those left in work, and forcing down wages. Thus the
worker, unprotected, gets simply the reproduced value of a portion of
his labour ; the rest goes to capital, and is falsely, if
conscientiously, ascribed to the efficiency of capital.

WILLIAM SMART, TRANSLATOR'S PREFACE to Eugen von Böhm-Bawerk - Capital and Interest - A Critical History of Economical Theory (1890, Macmillan & Co.), p. xvi-xvii

Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026

Το σημερινό όριο της παραγωγής δεν είναι η ποσότητα που μπορεί να παραχθεί, αλλά η ποσότητα που μπορεί να πωληθεί με κέρδος. (John Gray)

Το σημερινό όριο της παραγωγής δεν είναι η ποσότητα που μπορεί να παραχθεί, αλλά η ποσότητα που μπορεί να πωληθεί με κέρδος.

It is the quantity that can be sold at a profit, not the quantity that can be made, that is the present limit to production. (John Gray: The Social System. A Treatise on the Principle of Exchange, Edinburgh, 1831, 59.) (παρατίθεται στο Karl Marx, Grundrisse)

Κυριακή 24 Μαΐου 2026

Η τελευταία ψευδαίσθηση του καπιταλιστικού συστήματος, ότι το κεφάλαιο είναι ο καρπός της ίδιας της εργασίας του και των αποταμιεύσεων του, καταστρέφεται.

Από τη μια πλευρά, το κεφάλαιο του βιομηχανικού καπιταλιστή δεν «αποταμιεύεται» από αυτόν, αλλά αυτός έχει την εξουσία των αποταμιεύσεων των άλλων ανάλογα με το μέγεθος του κεφαλαίου του. Από την άλλη πλευρά, ο καπιταλιστής κερδίζει από τις αποταμιεύσεις των άλλων το δικό του κεφάλαιο, και από την πίστωση που δίνουν οι αναπαραγωγικοί καπιταλιστές ο ένας στον άλλο και που το κοινό τους δίνει, μια ιδιωτική πηγή για να πλουτίσει τον εαυτό του. Η τελευταία ψευδαίσθηση του καπιταλιστικού συστήματος, ότι το κεφάλαιο είναι ο καρπός της ίδιας της εργασίας του και των αποταμιεύσεων του, καταστρέφεται. Όχι μόνο το κέρδος συνίσταται στην ιδιοποίηση της εργασίας των άλλων, αλλά το κεφάλαιο, με το οποίο αυτή η εργασία των άλλων τίθεται σε κίνηση και γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης, αποτελείται από περιουσία άλλων ανθρώπων, την οποία ο χρηματικός καπιταλιστής θέτει στη διάθεση του βιομήχανου καπιταλιστή, και για την οποία με τη σειρά του εκμεταλλεύεται τον τελευταίο.

On the one hand, the capital of the industrial capitalist is not "saved" by himself, but he has command of the savings of others in proportion to the magnitude of his capital; on the other hand, the money capitalist makes of the savings of others his own capital, and of the credit, which the reproductive capitalists give to one another and which the public gives to them, a private source for enriching himself. The last illusion of the capitalist system, that capital is the fruit of one's own labour and savings, is thereby destroyed. Not only does profit consist in the appropriation of other people's labour, but the capital, with which this labour of others is set in motion and exploited, consists of other people's property, which the money capitalist places at the disposal of the industrial capitalist, and for which he in turn exploits the latter.

[Karl Marx, Capital III, MECW 37, pp. 505-506]

 

Σάββατο 23 Μαΐου 2026

Το κέρδος έτσι εμφανίζεται ως απλή ιδιοποίηση της υπερεργασίας των άλλων, που προκύπτει από τη μετατροπή των μέσων παραγωγής σε κεφάλαιο, δηλ, από την αποξένωσή τους έναντι του πραγματικού παραγωγού

Profit thus appears (no longer only
that portion of it, the interest, which derives its justification from
the profit of the borrower) as a mere appropriation of the #surplus
labour of others, arising from the conversion of means of production
into capital, i. e., from their #estrangement vis-à-vis the actual
producer, from their antithesis as another's property to every
individual actually at work in production, from manager down to the last
day labourer. 

Το κέρδος έτσι εμφανίζεται (όχι πλέον μόνο
εκείνο το τμήμα του, ο τόκος, ο οποίος αντλεί τη δικαίωσή του
από το κέρδος του δανειολήπτη) ως απλή ιδιοποίηση της
υπερεργασίας των άλλων, που προκύπτει από τη μετατροπή των μέσων παραγωγής
σε κεφάλαιο, δηλ, από την αποξένωσή τους έναντι του πραγματικού
παραγωγού, από την αντίθεσή τους ως αλλότρια ιδιοκτησία προς το κάθε
άτομο που εργάζεται στην παραγωγή, από τον διευθυντή μέχρι τον τελευταίο
μεροκαματιάρη.

[Karl Marx, Capital Vol. 3]