Νόηση (cognition) & Ευφυΐα (intelligence) [Σταύρος Ν. Δημητριάδης]

1.1.1. Νόηση (cognition) & Ευφυΐα (intelligence)
 
Η  *νόηση*  (cognition)  (Βικιπαίδεια,  
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CF%8C%CE%B7%CF%83%CE%B7> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Cognition>*  *εκδηλώνεται  ως  ένα  σύνολο  συσχετιζόμενων  νευροψυχολογικών 
λειτουργιών  τις  οποίες  ενεργοποιεί  ένα  έμβιο  ον,  ώστε  να  προσλάβει  και  να  επεξεργαστεί  πληροφορίες  από  το 
περιβάλλον, να αναπαραστήσει εσωτερικά τις πληροφορίες οικοδομώντας σύνθετες νοητικές δομές και τελικά να 
αναπτύξει συμπεριφορά κατάλληλη ώστε να ανταποκριθεί στα προβλήματα που αντιμετωπίζει επιτυγχάνοντας τους 
στόχους του. 
Η  *ευφυΐα*  (intelligence  ή  νοημοσύνη)  (Βικιπαίδεια,  
<http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CF%86%CF%85%CE%90%CE%B1> Wikipedia)  
<http://en.wikipedia.org/wiki/Intelligence> είναι  η  ικανότητα  μιας  οντότητας  να 
δημιουργεί  εσωτερικά  μοντέλα  αναπαράστασης  και  κατανόησης  του  κόσμου,  και  να  παίρνει  αποφάσεις  (δηλ.  να 
ρυθμίζει τη συμπεριφορά της) με βάση αυτά τα μοντέλα. Στην περίπτωση αυτή, η οντότητα (που μπορεί να είναι 
έμβιο ον ή τεχνολογικό σύστημα) χαρακτηρίζεται ως «ευφυής» (intelligent). Για μια έμβια οντότητα οι λειτουργίες 
της  νόησης  παρέχουν  το  απαραίτητο  υπόβαθρο  ώστε  η  οντότητα  να  επιδεικνύει  ευφυή  (νοήμονα)  συμπεριφορά 
(behavior). 
Η  λειτουργική  πολυπλοκότητα  που  οδηγεί  σε  εκφραστική  πολυμορφία  της  ευφυΐας  τονίζεται 
χαρακτηριστικά από τον Gardner (1983), εισηγητή της Θεωρίας Πολλαπλής Νοημοσύνης (The Theory of Multiple 
Intelligences) (Ιστολόγιο, 
<https://sciencearchives.wordpress.com/2011/11/04/h-%CE%AF-%CE%AE-%CF%8D/> Wikipedia)
<http://en.wikipedia.org/wiki/Theory_of_multiple_intelligences>. Ο  Gardner προτείνει ότι η ευφυΐα εκδηλώνεται με διάφορες μορφές και ότι 
μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον 8 είδη (εκδηλώσεις) της, ως εξής: 
 
→ Λεκτική-Γλωσσολογική (Linguistic): Αφορά την ικανότητα χειρισμού του γλωσσικού εργαλείου. 
Άτομα με υψηλή λεκτική-γλωσσολογική ευφυΐα διαθέτουν πλούσιο λεξιλόγιο, ικανότητα χρήσης 
της  γλώσσας  γενικά  αλλά  και  ειδικότερα  διαφορετικών  γλωσσών.  Είναι  καλοί  στο  διάβασμα, 
γράψιμο,  εξιστόρηση  και  απομνημόνευση  λέξεων.  Η  λεκτική  ικανότητα  θεωρείται  από  τις 
βασικές μορφές ευφυΐας. 
→ Λογικο-Μαθηματική (Logical-mathematical): Αφορά την ικανότητα στη λογική, στα μαθηματικά 
και στη διαχείριση αριθμών, στην αφηρημένη σκέψη και λογισμό καθώς και στην κριτική σκέψη. 
Περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα κατανόησης του αφηρημένου μηχανισμού λειτουργίας (αρχή 
λειτουργίας) μιας μηχανής. 
→ Χωρική (Spatial): Αναφέρεται στην ικανότητα προσανατολισμού και της ανάπτυξης στρατηγικών 
κίνησης στον χώρο, καθώς και στην ενορατική/διορατική ικανότητα. 
→ Σωματική-Κιναισθητική  (Bodily-kinesthetic):  Αφορά  τον  έλεγχο  των  σωματικών  κινήσεων  και 
την  ικανότητα  επιδέξιου  χειρισμού  αντικειμένων.  Σύμφωνα  με  τον  Gardner,  περιλαμβάνει  την 
αίσθηση  του  χρόνου  και  τη  σαφή  αίσθηση  της  κάθε  φυσικής  κίνησης.  Άτομα  με  σωματική-
κιναισθητική ευφυΐα μαθαίνουν καλύτερα όταν εμπλέκονται σε κάποιο είδος κίνησης (π.χ. κίνηση 
στον  χώρο  μάθησης)  και  γενικά  έχουν  επιτυχία  σε  δραστηριότητες  όπως  αθλητισμός,  χορός, 
ηθοποιία και κατασκευές. 
→ Μουσική  (Musical):  Αφορά  την  ευαισθησία  σε  ήχους,  ρυθμό,  τόνους  και  μουσική.  Άτομα  με 
υψηλή  μουσική  ευφυΐα  αναμένεται  να  έχουν  καλή  μουσική  αίσθηση  («μουσικό  αυτί»)  και  να 
μπορούν να τραγουδούν, να παίζουν μουσικά όργανα και να συνθέτουν μουσική. 
→ Διαπροσωπική (Interpersonal): Αφορά τις σχέσεις (αλληλεπίδραση) με τους άλλους. Θεωρητικά, 
άτομα  με  ανεπτυγμένο  αυτό  το  είδος  ευφυΐας  αναμένεται  να  αντιλαμβάνονται  καλύτερα  τη 
διάθεση,  τα  συναισθήματα,  τη  νοοτροπία  και  τα  κίνητρα  των  άλλων.  Επικοινωνούν 
αποτελεσματικά  και  επιδεικνύουν  συμπάθεια  προς  τους  άλλους.  Μαθαίνουν  καλύτερα  σε 
συνεργασία με τους άλλους και απολαμβάνουν την καλή συζήτηση και την επιχειρηματολογία. 
→ Ενδοπροσωπική  (Intrapersonal):  Αφορά  τις  ικανότητες  ενδοσκόπησης  και  αναστοχασμού,  δηλ. 
την ικανότητα να καταλαβαίνει κανείς καλά τα του εαυτού του (αδυναμίες και δυνατά σημεία, τι 
τον κάνει μοναδικό, ικανότητα πρόβλεψης του πώς αντιδρά και πώς αισθάνεται σε συγκεκριμένες 
καταστάσεις). 
→ Νατουραλιστική (Naturalistic): Αφορά την ικανότητα διαχείρισης πληροφοριών και καταστάσεων 
του  περιβάλλοντος,  όπως  ταξινόμηση  φυσικών  μορφών  (ζώα,  φυτά,  ορυκτά  κ.λπ.).  Αποτελεί 
εξελικτικό  στοιχείο  από  την  εποχή  που  οι  ικανότητες  του  ανθρώπινου  είδους  ως  κυνηγοί, 
συλλέκτες τροφής και καλλιεργητές ήταν σημαντικές για την επιβίωσή του. 
 
Η  θεωρία  πολλαπλής  νοημοσύνης  έχει  δεχτεί  ισχυρή  κριτική,  η  οποία  έχει  συζητηθεί  στη  βιβλιογραφία 
εκτεταμένα (π.χ.  Armstrong, 2009).  Έχει όμως  επηρεάσει  χαρακτηριστικά την εκπαιδευτική σκέψη,  αποτελώντας 
ένα  σημαντικό  εργαλείο  για  τον  εκπαιδευτικό  στο  να  διακρίνει  τις  ιδιαίτερες  κλίσεις  και  ικανότητες  του  κάθε 
μαθητή  και  να  προσφέρει  την  κατάλληλη  υποστήριξη  και  καθοδήγηση  σε  θέματα  επαγγελματικού 
προσανατολισμού.  Επιπρόσθετα,  τονίζει  την  οπτική  της  διαφοροποίησης  των  ιδιαίτερων  χαρακτηριστικών  κάθε 
εκπαιδευομένου,  κάτι  που  έχει  ιδιαίτερο  ενδιαφέρον  για  τον  σχεδιασμό  προσαρμοστικών  τεχνολογικών 
συστημάτων  (adaptive  systems),  καθώς  και  γενικότερα  συστημάτων  που  υποστηρίζουν  την  προσαρμογή  στα 
προσωπικά χαρακτηριστικά του μαθητή (systems for personalized learning). 

[Σταύρος Ν. Δημητριάδης, https://ctl.unit.uoi.gr/wp-content/uploads/2023/10/dimitriadis-2015.pdf]