εργάσιμη ημέρα (Karl Marx)

3. Ως τώρα υποθέσαμε σαν δοσμένα τα όρια της /εργάσιμης ημέρας. /Η
εργάσιμη μέρα όμως αυτή καθαυτή δεν έχει σταθερά όρια. Το κεφάλαιο
τείνει σταθερά να την επεκτείνει ως τα ακρότατα δυνατά φυσικά όρια,
γιατί θα αυξηθεί στον ίδιο βαθμό η υπερεργασία και επομένως το κέρδος
που βγαίνει απ' αυτή. Όσο περισσότερο πετυχαίνει το κεφάλαιο να
παρατείνει την εργάσιμη μέρα τόσο μεγαλύτερο θα είναι το ποσό της
εργασίας των άλλων ανθρώπων που θα ιδιοποιείται. Στο διάστημα του 17ου κι
ακόμα στο διάστημα των πρώτων δυο τρίτων του 18ου αιώνα, μια δεκάωρη
εργάσιμη μέρα ήταν η κανονική εργάσιμη μέρα σ' όλη την Αγγλία. Στο
διάστημα του αντιιακωβίνικου πολέμου, που στην πραγματικότητα ήταν ένας
πόλεμος που έκαναν οι Βρετανοί βαρόνοι ενάντια στις βρετανικές εργατικές
μάζες, το κεφάλαιο οργίαζε και παρέτεινε την εργάσιμη μέρα, από 10 σε
12,14 και 18ώρες. Ο Μάλθους, που σε καμιά περίπτωση δεν πρόκειται να τον
υποψιαστεί κανείς ότι υπόφερε από κλαψιάρικο αισθηματισμό, δημοσίευσε
στα 1815 ένα λίβελο, όπου δήλωνε ότι, αν θα συνεχιζόταν αυτή η
κατάσταση, τότε η ζωή του έθνους θα χτυπιόταν στη ρίζα της. Λίγα χρόνια
πριν από τη γενική εισαγωγή των μηχανών που είχαν νεοεφευρεθεί, το 1765,
εκδόθηκε στην Αγγλία ένας λίβελος με τον τίτλο /An Essay on Trade
(Πραγματεία για τη βιομηχανία). /Ο ανώνυμος συγγραφέας, ένας άσπονδος
εχθρός των εργαζόμενων τάξεων, διακηρύττει την ανάγκη να επεκταθούν τα
όρια της εργάσιμης μέρας. Ανάμεσα σε άλλα μέσα για το σκοπό αυτό
προτείνει την ίδρυση /σπιτιών εργασίας που, /όπως λέει, θα έπρεπε να
είναι «σπίτια του τρόμου». Και ποια είναι η διάρκεια της εργάσιμης
ημέρας που προτείνει γι' αυτά τα «σπίτια του τρόμου»; /Δώδεκα ώρες,
/δηλαδή ακριβώς το ίδιο χρονικό διάστημα, που το 1832 οι κεφαλαιοκράτες,
οι πολιτικοοικονομολόγοι και οι υπουργοί το ανακήρυσσαν όχι μονάχα σαν
τον υπάρχοντα, μα και σαν τον αναγκαίο χρόνο εργασίας για ένα παιδί κάτω
των 12 χρόνων.

Πωλώντας ο εργάτης την εργατική του δύναμη, και μέσα
{65} στο σημερινό σύστημα είναι υποχρεωμένος να το κάνει αυτό, παραχωρεί στον
κεφαλαιοκράτη την κατανάλωση αυτής της δύναμης, μα μέσα σε ορισμένα
λογικά όρια. Πουλά την εργατική του δύναμη για να τη διατηρήσει, εκτός
από τη φυσική φθορά της, και όχι για να την καταστρέψει. Όταν πουλάει
την εργατική του δύναμη στην καθημερινή ή στη βδομαδιάτικη αξία της
είναι αυτονόητο ότι αυτή η εργατική δύναμη δεν πρέπει στο διάστημα μιας
μέρας ή μιας βδομάδας να παθαίνει φθορά δυο ημερών ή δυο βδομάδων. Πάρτε
μια μηχανή που αξίζει 1.000 λίρες στερλίνες. Αν καταναλώνεται
ολοκληρωτικά μέσα σε 10 χρόνια, θα προσθέτει στην αξία των εμπορευμάτων
που συμμετέχει στην παραγωγή τους κάθε χρόνο μια αξία 100 λίρες
στερλίνες. Αν καταναλώνεται μέσα σε 5 χρόνια, τότε θα πρόσθετε 200 λίρες
στερλίνες. Μ' άλλα λόγια η αξία της χρονιάτικης φθοράς της είναι
αντίστροφα ανάλογη προς το χρονικό διάστημα που χρειάζεται για να
καταναλωθεί. Μα αυτό ακριβώς διακρίνει τον εργάτη από τη μηχανή. Η
μηχανή δε φθείρεται ακριβώς στην ίδια αναλογία που χρησιμοποιείται. Ο
άνθρωπος αντίθετα φθείρεται σε μεγαλύτερη αναλογία παρά όσο θα φαινότανε
από το απλό αριθμητικό άθροισμα της εργασίας που έκανε.

Στις προσπάθειες τους να ελαττώσουν την εργάσιμη μέρα στην παλιά λογική
της διάρκεια ή, εκεί όπου δεν μπορούν να επιβάλουν το νομοθετικό
καθορισμό μιας κανονικής εργάσιμης ημέρας να χαλιναγωγήσουν την
υπερεργασία με μια αύξηση του μισθού, μια αύξηση όχι μονάχα σε αναλογία
προς τον παραπανίσιο χρόνο εργασίας που τους αποσπάται, μα σε μεγαλύτερη
αναλογία, οι εργάτες εκπληρώνουν μόνο ένα καθήκον προς τον ίδιο τον
εαυτό τους και τη γενιά τους. Βάζουν μονάχα όρια στους τυραννικούς
σφετερισμούς του κεφαλαίου. Ο χρόνος είναι ο χώρος της ανθρώπινης
ανάπτυξης. Ένας άνθρωπος που δε διαθέτει ελεύθερο χρόνο, που όλος ο
χρόνος της ζωής του -εκτός από τις καθαρά φυσικές διακοπές για τον ύπνο,
για το φαγητό κλπ- απορροφιέται από την εργασία του για τον
κεφαλαιοκράτη είναι κάτι λιγότερο από ένα φορτηγό ζώο. Είναι μια απλή
μηχανή για την παραγωγή ξένου πλούτου, σωματικά τσακισμένος και
πνευματικά απο-
{66} κτηνωμένος. Κι ωστόσο όλη η ιστορία της σύγχρονης βιομηχανίας δείχνει
ότι το κεφάλαιο, αν δεν του μπει φραγμός, τραβά χωρίς οίκτο και έλεος να
ρίξει όλη την εργατική τάξη σ' αυτή την κατάσταση της ακραίας κατάπτωσης.
Παρατείνοντας τη μέρα εργασίας, ο κεφαλαιοκράτης μπορεί να πληρώνει
/υψηλότερο μισθό εργασίας και /όμως να κατεβάζει την /αξία της εργασίας,
/αν η αύξηση του μισθού δεν αντιστοιχεί στο μεγαλύτερο ποσό εργασίας που
ξεζουμίστηκε και στη γρήγορη φθορά της εργατικής δύναμης που προκλήθηκε
μ' αυτό τον τρόπο. Αυτό μπορεί να γίνει και μ' άλλο τρόπο. Οι αστοί
στατιστικοί σας θα σας πουν, λ.χ., ότι ανέβηκε ο μέσος μισθός των
οικογενειών των εργοστασιακών εργατών στο Λαγκασίρ. Ξεχνούν όμως ότι
εκτός από την εργασία του άντρα, του αρχηγού της οικογένειας, ρίχνονται
τώρα κάτω από τις ρόδες του Τζαγκερνάουτ^1 του κεφαλαίου και η γυναίκα
του και ίσως τρία ως τέσσερα από τα παιδιά του, και ότι η ύψωση του
συνολικού μισθού της εργασίας δεν ανταποκρίνεται καθόλου στη συνολική
υπερεργασία που ξεζουμίζεται απ' όλη την οικογένεια.

^1 Ο Μαρξ υπονοεί εδώ το αμάξι που στις γιορτές φέρει ένα άγαλμα του
ινδικού θεού Βισνού-Τζαγκερνάουτ, και που όταν γυρνά στους δρόμους της
πόλης Πουρί των Ινδιών, οι φανατικοί πιστοί ρίχνονται κάτω από τις ρόδες
του για να βρουν το θάνατο (σημ. τ. σύντ.).


Ακόμα και όταν είναι δοσμένα τα όρια της εργάσιμης ημέρας, όπως γίνεται
τώρα σ' όλους τους βιομηχανικούς κλάδους που υπάγονται στην εργοστασιακή
νομοθεσία, μπορεί να χρειάζεται μια αύξηση των μισθών, έστω και μόνο για
να διατηρηθεί η παλιά κανονική /αξία της εργασίας. /Με την αύξηση της
/εντατικότητας/ της εργασίας μπορεί ένας άνθρωπος να οδηγηθεί στο σημείο
να ξοδεύει μέσα σε μια ώρα τόση ζωτική δύναμη, όση ξόδευε προηγούμενα
μέσα σε δυο ώρες. Αυτό έγινε ως ένα βαθμό στους βιομηχανικούς κλάδους
που υπαχθήκανε στην εργοστασιακή νομοθεσία, με την επιτάχυνση της
κίνησης των μηχανών και με την αύξηση του αριθμού των μηχανών εργασίας
που επιβλέπει στο εξής ένα μόνο άτομο. Αν η
{67} αύξηση της εντατικότητας της εργασίας ή της μάζας της εργασίας που
ξοδεύεται σε μια ώρα διατηρεί μια σωστή κάπως αναλογία με την ελάττωση
της διάρκειας της εργάσιμης ημέρας, τότε ο εργάτης θα βγει κερδισμένος.
Αν το όριο αυτό ξεπεραστεί, τότε χάνει με τη μια μορφή ό,τι κέρδισε με
την άλλη, και οι 10 ώρες εργασίας μπορούν τότε να γίνουν τόσο
καταστρεπτικές όσο ήταν πριν οι δώδεκα ώρες. Όταν ο εργάτης εμποδίζει
αυτή την τάση του κεφαλαίου, παλεύοντας για μια αύξηση των μισθών που ν'
αντιστοιχεί στην αυξημένη εντατικότητα της εργασίας, τότε αντιστέκεται
μονάχα στην υποτίμηση της εργασίας του και στην εξασθένιση της γενιάς του.

[Karl Marx, Μισθός, Τιμή και Κέρδος, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ]